«جاقپايدى ماعان سول جەرىڭ» (ابايدىڭ كەيبىر ارناۋلارى حاقىندا)

وسى ارادا ايتا كەتكەن ءجون, اقىننىڭ سوناۋ وتكەن عاسىرىمىزدىڭ 40-60 جىلدارى شىققان شىعارمالار جيناعىنداعى تۇسىنىكتەردى ءالى تالعاجاۋ ەتىپ كەلە جات­قانىمىز شىندىق. كەيىنگى جىلداردا قۇراستىرىلىپ جاتقان اقىن جيناق­تارىنىڭ ءبىرسىپىراسى ەش تۇسىنىكسىز, ال تۇسىنىك بولعان كۇندە دە بۇرىنعى جي­ناقتاردان الىنىپ, ايتارلىقتاي تولىق­تىرۋلار مەن جاڭارتۋلار كورمەي بۇگىنگى وقىرمانعا ۇسىنىلىپ ءجۇر. ارينە ول كەزدەگى ولەڭگە بەرىلگەن تۇسىنىكتەردىڭ عىلىميلىعىنا شەك كەلتىرمەيمىز. بىراق ۋاقىت وزدى, باستىسى زامان وزگەرىپ, ءتول ادەبيەت تۋرالى كوزقاراسىمىز ءتۇپ-تامىرىمەن باسقا ارناعا بۇرىلعان شاق­تا ابايدىڭ تولىق شىعارمالار جي­ناعىن بۇگىنگى قوعام سۇرانىسىنا ساي كى­رىسپە جانە تولىق, ءارى مول قامتىلعان تۇ­سىنىكتەمە سوزىمەن اۋقىمدى كولەمدە قۇ­راستىرىپ شىعارۋدىڭ كەزى جەتكەندەي. ويتكەنى ولەڭ تاريحىنا بايلانىستى زەرتتەۋ ماقالالار, عىلىمي اينالىمعا تۇسپەگەن ەستەلىكتەر بارشىلىق. بىراق سول دۇنيەلەر جۇيەلەنىپ, ءبىر جەرگە جي­ناقتالۋى كەرەك. ول اسىرەسە «ابايمەن رۋ­حاني قارۋلاندىرامىز» دەپ جۇرگەن جاس ۇرپاق – مەكتەپ وقۋشىلارى ءۇشىن قاجەت.

قاي اقىننىڭ شىعارماسى تۋرالى وي ايتپاس بۇرىن, سول شىعارمانىڭ شىعۋ تاريحىنا بويلاپ الماي ونى تال­داپ ءتۇسىندىرۋ بوس اۋرەشىلىك ەكەنىن زەرت­تەۋشى قاۋىم جاقسى بىلەدى. اباي ولەڭ­دەرىنىڭ شىعۋ تاريحى, ياعني ءار ولەڭنىڭ جازىلۋ سەبەبى, اسىرەسە ارناۋ ولەڭدەرى كىمگە ارنالدى, ونىڭ ابايعا قانداي قاتىسى بار, تابيعات ليريكاسى بولسا قاي جىلى جازىلعان, قاي جەردىڭ, قىس­تاۋدىڭ, يا جايلاۋدىڭ تاسى مەن اعاشىن نەمەسە بۇلاعىن سۋرەتتەپ وتىر, وسى ولەڭ­دى جازعان ۋاقىتتا اقىن قانداي كوڭىل كۇيدە بولدى, سول شاقتا ابايدىڭ ومى­رىندە قانداي وقيعالار بولىپ جاتىر ەدى, مىنە, وسى ماسەلەلەردى باقايشاعىنا دەيىن انىقتاپ الماي, اقىن پوەزياسى تۋرالى ءسوز ايتۋ – بوس اڭگىمە بولماق. دەمەك, اباي ولەڭدەرىنە جازىلعان تۇسى­نىك­تەر, ءسوز جوق, تولىقتىرىلۋى جانە جاڭارتىلۋى كەرەك.

اباي پوەزياسىنىڭ كولەمدى بولىگى – ارناۋ ولەڭدەر. جالپى, ابايدىڭ ارناۋ ولەڭدەرى – جەكە تاقىرىپ رەتىندە زەرت­تەلۋى سۇرانىپ تۇرعان ابايتانۋ سالا­سىن­داعى ەڭ وزەكتى ماسەلە...

اقىننىڭ بىزگە بەلگىلى قىرىققا تارتا ارناۋ ولەڭدەرى بار. وسى ارناۋلاردىڭ كوبى اششى سىنعا قۇرىلعان. ارينە ابدى­راحمانعا, وسپانعا ارنالعان جوقتاۋ­لارىن ايتپاعاندا ءتىپتى ءبارى دەرلىك اششى ولەڭ. ءبىر قىزىعى, ولەڭ ارنالعان ادام­نىڭ ءبارى – ابايدىڭ جاقسى تانىسى, تانىسى بولعاندا جاقىن ارالاسقان سىيلاس, دوس, پىكىرلەس ادامدارى. ال سونشا الىسقان, ءومىر بويى ابايعا قارسى بوپ وتكەن ورازبايعا, قامشى جۇمساعان نۇر­­عازى مەن ابەنگە اباي مەنشىكتەپ ولەڭ ارناماعان. «قايران ءسوزىم قور بول­­دى, تو­بىقتىنىڭ ەزىنە»... ولار وسى تىر­كەسكە ەنىپ كەتكەن. ء«سوزىمدى تاسىر ۇق­پاس, تالاپ­تى ۇعار» دەگەن اقىننىڭ ولەڭ ارناعان ەڭ سورلىسىنىڭ كەۋدەسىندە كىسى­­لىكتىڭ ساۋ­لەسى بار. بويىنداعى تيتتەي يماندى كورگەن اباي سوزبەن قامشى باسا­دى ولارعا.

دەمەك, كۇلەمبايدان تەك ورىس ويازى­نا جاعىنىپ, دالاقتاپ شاپقان نادان بولىستىڭ بەينەسىن عانا كورۋ كەڭەستىك تانىمنىڭ استارىندا قالۋى كەرەك. ەڭ الدىمەن, كۇلەمباي بولىس – ابايدىڭ دوس, سىيلاس ادامى. ءسوز كوتەرە الاتىن, سىنىنان ناتيجە شىعارار ەستى ادامعا ارناعانى ابايدىڭ ولەڭىن «دوس جىلاتىپ ايتادىنىڭ» توڭىرەگىندە ءتۇسىنۋ كەرەك.

الايدا دوس-جارانعا, كوز كورگەن تانىسقا ايتقان ءسوزى تىم اششى, تىم اۋىر, ەكىنىڭ ءبىرى كوتەرىپ كەتە بەرە المايدى. اقىننىڭ ۋلى ءتىلى ەتتەن ءوتىپ, سۇيەكتى ۋاتادى. كەكتەسكەن جاۋعا ءتىلىن بەزەۋ – ءبىر باسقا دا, كۇندە قاسىڭدا جۇرگەن جانعا بەت شىداتپايتىن شىندىقتى ايتۋ – ءبىر باسقا. سوڭعىسىنىڭ سالماعى اۋىر. تۇڭلىكباي دەگەن قۇرداسىنىڭ جەڭىل ءجۇرىستى ايەلىنە:

سەن شىققان جول ۇستىنە

جالعىز ءتۇپ شي

كورىنگەن يت كەتەدى ءبىر-ءبىر سارىپ, –

دەگەنى – جاي عانا قالجىڭ ەمەس, ۇققان ادامعا ەلدەن بەزدىرەتىن اۋىر ءسوز. «ابرا­لىعا» دەگەن ارناۋىندا:

مەن جاسىمنان كوپ كوردىم,

مۇسىلمان مەن كاپىردى.

ابرالىداي كورمەدىم

ناماز بىلمەس پاقىردى, –

دەگەنىنە قاراپ, ابرالىنى ءدىن بىلمەس كوپ ناداننىڭ ساناتىنا قوسىپ جىبەردىك. ال ولەڭنىڭ شىعۋ تاريحىنا باقساق ءتىپتى ولاي ەمەس. ءبىر نامازدا قۇراننىڭ قيراتىن دۇرىس وقىماي, اباي سوعان شىعارعان. اقيقاتىنا كەلسەك, ابرالى سوزگە شەشەن, ويعا جۇيرىك ادام بولعاندىقتان, ەل ونى «سارى جورعا» دەپ اتاعان. بۇل ارادا اباي سىنى دوستىق قالجىڭنىڭ نەگىزىندە تۋعان-دى. سول سياقتى جاقسىلىق, كوجەك­باي دەگەندەرگە ارناعان ولەڭدەرى دە شىن دوستىقتىڭ اششى ايعاعى. ماسەلەن, كوجەك­باي جامانتاي ۇلى (1847-1916) توبىق­تىدا ماماي, ەلامان رۋىنان, ەل اراسىنداعى ءسوز تاسىعىش, تۇراقسىزدىعى ءۇشىن اباي ونى «كىمنىڭ جۇگى بيىك بولسا, سوعان قارعىپ شىققان مىسىق» دەپ مىسقىلداپتى. ۇلجان ءبىر سەبەپتەرمەن كوجەكبايعا وكىل شەشە بولعاندىقتان, ول ۇلجان بالالارىنا ەركەلىك تە ەتكەن. كوجەكبايدىڭ ءىنىسى تەزەكبايمەن اراسىندا جەرگە تالاسقان داۋ تۋىپ, مالدى, اۋقاتتى كوجەكباي ىنىسىنە وكتەمدىك ەتكەن ەكەن. كوجەكباي, اكەڭنىڭ الدىندا داۋىمدى شەشىپ بەر, دەپ ماعاۋيانىڭ اڭعالدىعىن پايدالانىپ, ابايدان جاسىرىپ, وعان ەل ىشىندە «كوك بۋرىل» دەپ اتى شىققان بايگە اتىن سىيلاپ جى­­بەرەدى. داۋ ۇزاڭقىراپ بارا جاتقان سوڭ ماعاۋيا اكەسىنەن داۋدىڭ نەمەن تىنعانىن سۇراعاندا, اباي:

– كوك بۋرىلدىڭ الدىنا سەن, ارتىن­دا مەن مىنگەسىپ تۇرعانىمىز جوق پا؟ – دەپ قاتتى كەيىپ, ءىستى ادىلىنە, تەزەكباي­دىڭ پايداسىنا شەشىپ بەرىپتى دەسەدى. ءسويتىپ «نانىمى جوق, انتى بار» كو­جەكبايلاردىڭ سازايىن سوزبەن عانا ەمەس, ىسپەن دە تارتقىزىپ وتىرعان.

«راقىمشالعا», «قاتىنى مەن ماساق­باي», «كۇيىسبايعا», «دۇيسەنقۇلعا», «رازاققا», «نازارعا», «قىزدارعا» تاعى باسقا ارناۋ ولەڭدەرىنىڭ كەيىپكەرلەرى ابايمەن دوس بولعان دەمەسەك تە, ايتەۋىر كەتىسكەن جاۋ بولماعانى بەلگىلى. ماسەلەن, «بايلار ءجۇر جيعان مالىن قورعالاتىپ» دەپ باستالاتىن ولەڭى «اباي جولىنان» جاقسى تانىس كوكشەنىڭ ءبيى قاراتاي مەن ونىڭ اتشابارى ۇزىكباي دەگەنگە ارنال­عان دەگەن دەرەك كەلتىرەدى عالىم ءا.جي­رەنشين (اباي جانە ورىستىڭ ۇلى رەۆوليۋتسياشىل دەموكراتتارى. – الماتى, 1959). وسىعان قاراپ اباي مەن قاراتاي شەشەندى اراز بولدى دەۋدىڭ رەتى جوق. ءسوز ۇعار-اۋ دەگەن كىسىنىڭ ءبا­رىن اباي ولەڭىنىڭ قانشەڭگەلىنە الادى. «قۇدايدان قورىقپاي, يمان ءجۇزىن توز­دىرعان» كوجەكباي, «كۇشتىلەرى ءسوز ايتسا, شىبىنداپ باس يزەگەن» كۇلەمباي بولىس, ء«بۇيتىپ بەرگەن بالاڭدى, بەرگەن قۇداي ءوزىڭ ال» دەپ تەنتەكتىگىنەن تۇڭىلگەن راقىمشال, بالا, ايەلگە جارىماعان دۇي­سەنقۇلعا, قايرانبايعا (ايەلىڭ – مە­دەت قىزى, اتى – ءورىم), قولىنا ءبىراز پۇل بىتكەنگە ماستانعان عابيدحان مول­دا­نىڭ ۇلى عابيدوللاعا ارنالعان ساتي­رالىق ەكسپرومتتار, سىقاق ولەڭدەر ارقىلى قا­زاق دالاسىنىڭ ساتيرالىق تيپتىك بەي­نەلەرى جاسالدى. عابيدحان مولدانىڭ بالاسى عابيدوللا دەگەن ساۋدامەن اينالىسىپ, بويىنا ءبىراز قوڭ بىتكەننەن كەيىن اسقاقتاپ سويلەپ, «اباي, اباي دەيسىڭدەر, سول ابايىڭ كىم ءوزى» دەگەنگە دەيىن بارعان كورىنەدى. سوعان ارنالعان ابايدىڭ «جاز­عى­تۇرىم قىلتيعان ءبىر جاۋقازىن» دەپ باستالاتىن ولەڭى بار. عابيدوللانىڭ سو­لاي سويلەپ وتىرعان ءبىر ماجىلىسىندە اقىن­نىڭ نەمەرەسى, ءارى ۋلى ءتىلدى شاكىرتى اۋباكىر وتىرىپ, الگى پاسىققا تابان استىن­دا بىلاي دەگەن ەكەن:

 يت ىلىقسا, بولىپ بوق,

 تانىمايدى يەسىن.

 بوربايىڭدى كوتەرىپ,

ء ار بۇتاعا سيەسىڭ.

 ەكى ەنى بار ايعىر دا

 تانيدى عوي بيەسىن.

 تىنىش جاتقان كىسىگە

ء وزىڭ كەلىپ تيەسىڭ.

بويىندا ابايدىڭ بەتكە ايتار تۋرا­­شىلدىعى بار اۋباكىر پاڭسىعان عابي­دوللانى كوپ كوزىنشە وسىلاي تاۋ­بەسىنە تۇسىرگەن ەكەن. مۇنىڭ اكەسى عابيت­حان مولدا جاسىندا سولداتتان قاشىپ, قۇ­نان­بايدى پانالاعان عوي. وتكىر ءتىلدى اۋبا­كىر «يت ىلىقسا بولىپ بوق, تانىماي­دى يەسىن» دەۋى سونى ەسىنە سالعانى.

ابايمەن قۇرداس, قالجىڭداسا بەرەتىن قىزدار ابايدىڭ ەركەجان ۇيىنە كىرگەنىن قالجىڭ قىپ:

– بيىل ۇلكەن ۇيگە كىرگەن سوڭ تويىپ, ءتۇيىنىپسىڭ عوي, – دەگەن ءساتسىز قالجى­ڭى­­نا ىزا بولىپ اباي «قويدان قوڭىر, جىل­قىدان تورى باكەڭ» دەپ باستالاتىن ولەڭىن شىعارادى. باكەڭ – قىزداردىڭ رۋى. اعات كەتكەن قىزدار ءوزىن ماسقارا ەت­كەن ولەڭدى جالىنىپ سۇراپ جىرتىپ تاستايدى. بىزگە جەتكەنى ەل ەسىندە قال­­­عانى عانا. تۋراعۇلدىڭ ايتۋىنشا «بول­­­دى دا پارتيا» دەپ باستالاتىن ولە­ڭى دە – قىزدارعا قاتىستى شىققان ولەڭ. اباي مەن قىزدار اراسىنداعى اسا سىي­­­لاستىق قارىم-قاتىناس جايلى اباي تۋرالى اڭگىمەلەرگە قۇلاعى قانىق ن.الدا­­جاروۆتىڭ ەستەلىك اڭگىمەسىندە ەگ­جەي-تەگجەيلى جازىلعان (اباي تۋرالى اڭگى­مەلەر.// جۇلدىز, 1992, №1).

اباي سىنىنان ونىڭ جاقىن-تۋىس­تارى دا امان قالمادى. ابايدىڭ قۇدا­سى, كەيىننەن كۇيەۋ بالاسى ءدۇتباي ۋان­­دىق­ ۇلىنا (1850-1915) ارناعان ولە­ڭى بار. ءدۇتباي العاشىندا ابايدىڭ قىزى گۇلباداندى ءىنىسى دۇيسەكەگە الىپ بە­رەدى دە, دۇيسەكە قايتىس بولعان سوڭ, امەڭ­گەرلىك جولىمەن گۇلباداندى ءوزى الادى. اباي بۇعان نارازى بولعان كورىنەدى. ويت­كەنى, بىرىنشىدەن, گۇلبادان (1862-1932) – كوپ قازاق قىزىنىڭ ءبىرى ەمەس. ءدىلدادان تۋعان تۇڭعىش قىزىن اباي ەر بالادان كەم قىلماي قالادا ورىسشا وقىتىپ, كوزى اشىق ەتىپ تاربيەلەيدى. ايتا كەتۋ ءلازىم, گۇلبادانمەن قوسا اۋىلدا قىزى راي­حاندى, ىسقاقتىڭ قىزى راحيمانى, ىزعۇت­تىنىڭ قىزى حاديشانى تاعى باسقا اۋىل قىزدارىن جيناپ, وقى­تۋى – شىڭعىس ەلىنە ابايدىڭ اكەلگەن جاڭالىعى ەدى... ابايدىڭ رۇقساتىن الماي كەلىنىنىڭ ۇيى­نە كىرىپ الىپ, ايىپتى بولىپ كەلگەن دۇت­بايعا الدارىنا ەت كەلگەندە اباي «بۇ­رىن باس ۇستاپ, جامباس جەيتىن قۇدا ەدىڭ, ەندى انا ءتوسىڭدى ۇستا» دەگەن ەكەن. «بۇكسىپ, بىقسىپ ارجاعى» دەگەن سوزىمەن ءدۇتبايدىڭ وسى ءبىر بولىمسىز ارەكەتىن ءدوپ باسقان عوي اقىن.

مۇڭدى, جىلماڭ ءپىشىنىن

كەزەك كيىپ ەل جيىپ, –

جۇرگەن ەكىجۇزدىنىڭ ء«سوزى مەن ءوزى ءبولى­نىپ» ەكى سويلەگەن مىنەزىن:

قۋلىق ەمەس, بۇل ءبىر دەرت,

تۇرلاۋى جوق قۇبىلىپ, –

دەپ تۇيەدى. وسىعان قاراپ ءدۇتبايدى وسال دەۋگە بولماس. ابايدىڭ شاكىرتى كوكباي اقىن ءبىر ولەڭىندە ءدۇتباي تۋرالى ء«دۇتىم كەتسە, كوكشەنىڭ قۇتى كەتەر» دەپ تەگىن ايتپاسا كەرەك. اباي قوڭىر كوكشەدە بولىس بولعاندا قاسىنا سەرىكتىككە كۇ­­لەم­باي بوزامباي ۇلى, جاناتاي جا­مان­­تاي ۇلى (كوكباي اقىننىڭ اكەسى), نۇرام­باي كۇلەمباي ۇلى, ءدۇتباي ۋان­دىق­ۇل­دا­رىن العان ەكەن. دەمەك, ابايدىڭ دۇت­بايعا قاراتا ايتقان ءسوزىن – جانىنا اۋىر تيەر ءىس قىلعان جاقىن ادامىنا رەنىش, وكپە ارتا سويلەگەنى دەپ ءتۇسىنۋ كەرەك.

اباي اعاسى تاكەجانعا دا ولەڭ ار­نا­عان دەگەن دەرەكتى ءا.جيرەنشين كەل­تىرىپ, «بايسىپ, پاڭسىپ» دەپ باستالا­تىن ولەڭدى اقىننىڭ 1961 جىلعى جيناعىنا قوسقان. الايدا بۇل ولەڭ زەرتتەۋشىلەر تاراپىنان ءبىراۋىزدى قابىلدانا قويماعان سوڭ, اقىننىڭ باسقا جيناقتارىنا ەنگى­زىلمەدى. انىعىندا ولەڭ حالىق اقى­نى تولەۋ كوبدىك ۇلىنىڭ قويگەلدى دە­گەن بو­لىسقا ارناعان ولەڭى بولۋى مۇم­كىن. ولاي دەيتىنىمىز, قازاقستان ۇعا-نىڭ قول­جاز­بالار قورىندا اباي جيناعىنا ەنگەن 28 جولدىق ولەڭنىڭ تولىق نۇسقاسى, دالىرەك ايتقاندا 48 جولدان تۇراتىن ولەڭ تولەۋ اقىندىكى دەلىنىپ ساقتالعان (قر عۇا وعكق, 688-بۋما, 1-داپتەر). تو­لەۋ اقىن اباي ۇلگىسىمەن جازۋى ىقتيمال بۇل ولەڭدى.

تاكەجان قۇنانباي بالالا­رىنىڭ ىشىن­دە ادامگەرشىلىك جاعى­نان وسال­­داۋ تۋعان پەرزەنتى. ءتىپتى قۇداسى وراز­­بايدىڭ ازعىرۋىمەن ابايعا قارسى شىق­­قان كەزدەرى دە بولعان. اباي مەن تا­كە­جاننىڭ اراسى «اباي جولى» ەپوپەيا­سىندا دا شىندىقتان الىس كەتە قويما­عان. ايتسە دە, قۇنانبايدىڭ ەكى بالاسى ءبىرىن-ءبىرى كورمەستەي ءوش بولدى دەۋ ابەس­تىك. تاكەجان مەن اباي اراسىنداعى ارازدىق اتاعى اسپانداعان ءىنىنىڭ ابىرويىن كورە الماعان قىتىمىر اعانىڭ كيكىلجىڭىنەن ءارى اسپاعان. وسى كيكىلجىڭ ەل اراسىنداعى داۋعا كەلگەندە بىردە ءور­شىپ, بىردە ءبىتىمىن تاۋىپ جاتقان. «اباي جولىنداعى» تاكەجان ۇيىنە كەلگەندە تۋ­عان «قاراشا, جەلتوقسانمەن سول ءبىر ەكى اي» ولەڭىنىڭ شىعۋ تاريحى تازا ومىر­دەن الىنىپ, كوركەم شىعارماعا ارقاۋ بولعان.

 اكەسى مەن شەشەسى بالانى اڭدىر,

 و دا وزىڭدەي يت بولسىن ازعىر-ازعىر.

 اسىن جوندەپ ىشە الماي

قىسىلادى

 قۇربىسىنان ۇيالىپ وڭشەڭ جالبىر,–

دەگەندەگى اكە مەن شەشە – تاكەجان مەن قا­راجان, قۇربىسىنان قىسىلىپ, الدىن­داعى اسىن ىشە الماي وتىرعان – ءدىنىسلام دەگەن نەمەرەلەرى.

كەلتىرىلگەن ەكى-ءۇش مىسالدان باي­قا­عا­نى­مىزداي, اباي ارناۋلارىنىڭ تاري­حي سيپاتىن تانىپ-ءبىلۋ سول ولەڭدى تالداۋعا بارار العاشقى دا, باستى سوقپاق ەكەنىن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. كە­مەڭ­گەر اقىننىڭ ولەڭ ارناعان ادامىن تا­نىپ-ءبىلىپ الماي, ونىڭ ابايمەن ارا-قاتىناسىن ۇعىنباي جالپىلىق قالىپتا اباي سوزىنە باعا بەرۋ, ولەڭىنە تالداۋ جاساۋ بەكەرشىلىك ەكەنىن ۇعىنعان ابزال.

 

باۋىرجان ەردەمبەكوۆ,

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور