دارينسكىگە بارعان ساپارىمدا داڭقتى جازۋشى م.شولوحوۆتىڭ مەموريالدىق مۋزەيىندە بولعاندا, مۋزەي اۋلاسىنداعى بيىك تۇعىردا تۇرعان شىنجىر تاباندى «دت-54» تراكتورى مەن پولۋتوركا ماشيناسىن كورگەنمىن. ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا «پراۆدا» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى رەتىندە جازۋشىمىز وسى پولۋتوركامەن مايدان دالاسىنداعى اسكەري بولىمشەلەردى ارالاپ, وتتى جىلداردىڭ شەجىرەسىن تارقاتقانى كۇمانسىز.
پولۋتوركا كەڭەستىك ماشينا جاساۋ ءوندىرىسىنىڭ العاشقى ءونىمى, ءتول تۋىندىسى دەسەك, قاتەلەسە قويماسپىز. 1932 جىلى كولىكتىڭ العاشقى داناسى كونۆەيەردەن شىعىپتى. ونىڭ ءتورت ءتسيليندرلى دۆيگاتەلى بار, جىلدامدىعى – 42 شاقىرىم, جۇك كوتەرۋ مۇمكىندىگى – ءبىر جارىم توننا. پولۋتوركا اتانۋى ونىڭ كوتەرەتىن سالماعىنا بايلانىستى بولسا كەرەك. ءبىر كىسىنىڭ سالماعى ورتاشا 70 كيلو دەسەك, وعان 20 كىسى سىياتىنىن بولجاۋ قيىن ەمەس. پولۋتوركانى اعاش ماشينا دەۋگە بولادى. ونىڭ تەگەرشىگى رەزەڭكەدەن, موتورى مەتالدان, فارلارى اينەكتەن, كابيناسىنىڭ توبەسى دەرمانتيننەن, ال قالعان باسقا بولشەكتەرى اعاشتان جاسالعان. ارينە ۋاقىت وتە كەلە جەتىلدىرىلگەن تۇستارى از ەمەس. ول ستارتەرمەن ەمەس قولمەن, ياعني رۋكوياتكامەن بۇراپ وتالعان. 1932-1949 جىلدارى پولۋتوركا «گاز اا» ماركاسىمەن گوركي قالاسىنداعى ماشينا جاساۋ زاۋىتىنان شىعارىلسا, 1949-1956 جىلدارى «گاز مم» ماركاسىمەن ۋليانوۆسك قالاسىنداعى زاۋىتتا قۇراستىرىلىپتى.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىندا 150 مىڭ پولۋتوركا جاۋىنگەرلىك قىزمەت ەتتى دەگەن دەرەك كەزدەسەدى. اسىرەسە بۇل ماشينانىڭ داڭقى 900 كۇن جاۋ قورشاۋىندا بولعان لەنينگراد تاريحىمەن تىعىز بايلانىستى. قورشاۋداعى لەنينگراد سىرتقى دۇنيەمەن بايلانىستى تەك لادوگا كولى ارقىلى جانە اۋە جولىمەن عانا جاساي الدى. لادوگانىڭ «تىرشىلىك جولى» نەمەسە ء«ومىر جولى» اتالۋى زاڭدى ەدى. پولۋتوركالار وسى ءومىر جولىمەن 900 كۇن بويى كۇنى-ءتۇنى نە قاجەتتىنىڭ ءبارىن تاسىپ, ميلليونداعان قالا حالقىن اجال تىرناعىنان اراشالادى. اجالعا اراشا بولعان كولىكتەرىمىز جاۋ ارتيللەرياسىنىڭ اتقىلاۋىنا, اۋەدەن جاۋ اۆياتسياسىنىڭ بومبىلاۋىنا ۇشىرادى. قىستا بومبىلاۋدان مۇز جارىلىپ ماشينا جۇگىمەن سۋعا كەتكەن جاعدايلار دا از بولمادى. 357 ماشينا سۋ استىنا كەتىپ, ارتىنشا سۇڭگۋىرلەردىڭ كومەگىمەن كوتەرىلىپ شىعارىلعانى تۋرالى دا دەرەكتەر بار. قىستىڭ قىسقا كۇنى, ۇزاق ءتۇنىنىڭ ابىگەرى از بولماعان. الايدا ادامنان ايلا ارتىلعان با؟! شوپىرلار ەكى فاردىڭ تەك بىرەۋىن قالدىرىپ, ونى دا قاڭىلتىرمەن قالقالاپ باعدارلاۋ ءۇشىن ورتاسىنان جىرىق شىعارعان. قاۋىپ-قاتەر تۋعاندا سەكىرىپ كەتۋ ءۇشىن ماشينانىڭ ەكى ەسىگىن دە اشىپ قويىپ ايداعان. سوعىستان كەيىنگى جىلدارى پولۋتوركا ورنىن گازوندار (گاز 51, 52, 53) الماستىردى.
بۇل ماشينانى العاش رەت وسىدان 67 جىل بۇرىن «تىرىدەي» كورگەنىم بار. تەك كورگەنىم ەمەس, وعان ەركىمنەن تىس مىنگەنىم كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەسىمدە. 1952 جىلى ماسكەۋدەگى ەڭ جوعارى بيلىكتىڭ پارمەنىمەن وردا اۋدانى ءماجبۇرلى تۇردە تاراتىلىپ, اۋدان تۇرعىندارى جان-جاققا كوشىرىلە باستادى. 1953 جىلى 11 جاستامىن. شىجعىرعان شىلدە. جيەكقۇم اۋىلدىق كەڭەسىنە قاراستى بىرنەشە ۇجىمشاردان بىرىكتىرىلگەن «قوسشى» وداعىنىڭ 117 ءۇيى (شامامەن 600 ادام) شىمكەنت وبلىسىنا كوشىرىلەتىنى بەلگىلى بولدى. ەل ءىشى دۇربەلەڭ, جىلاپ-سىقتاۋ, كىمگە ايتىپ جاتقانى ءبىر قۇدايعا ايان, ايتەۋىر اشىنعان حالىق كىنالىلەرگە لاعنەت جاۋدىرۋدا. بىزدەردى سىيعانىنشا وسى پولۋتوركاعا تيەپ, سايقىنعا اكەلىپ توكتى. نەشە رەيس جاساعانىن كىم بىلگەن. ايتەۋىر جەر اۋدارعان حالىقتى الىپ كەتۋگە كۇتىپ تۇرعان 10-12 ۆاگون تىركەلگەن سوستاۆ تولعانشا ءۇستى-ۇستىنە اكەلىپ جاتىر, اكەلىپ جاتىر. ۆاگون دەپ تۇرعانىمىز كادىمگى جولاۋشى وتىراتىن جايلى ورنى بار بۇگىنگىنىڭ ۆاگونى ەمەس, مال, تاۋار تيەيتىن تەمىر ۆاگوندار. باراتىن جەرگە 12 تاۋلىك ءجۇرىپ باردىق. وندا جول-جونەكەي كورگەن قيىندىقتى, قورلىقتى كوزگە ەلەستەتۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى. ەسكە الۋ – اۋىر. ارينە ول باسقا تاقىرىپ, بولەك اڭگىمە.
امانتاي حامزين,
تاريحشى, ولكەتانۋشى