قازاعىنا قىزمەت قىلعان قايراتكەر ء(شارىپ وتەپوۆتىڭ قوبدا بەتى قازاقتارى اراسىنداعى ساياسي قىزمەتى)

«العاشقى ساباق ۇلكەن كيىز ۇيدە ءوتتى. بiر تىزەرلەپ وتىرعان جاۋتاڭ كوز بالالار, كەيبىرى دابىرلايدى, ەندى بىرەۋلەرى قايتىپ وقىپ كەتەر ەكەم, نەگە كەلدىم, دەگەندەي ويعا قالىپ تومسىرايا­دى. العاشقى كۇنى قارا بارقىت تاقيا, قارا لاستيك بەشپەت, كوكىرەكشە كيگەن, قىزىل شىرايلى, قىر مۇرىندى, ورتاشا بويلى جىگىت كىرىپ كەلىپ, بالالارمەن سالەمدەسكەن سوڭ اتتارىن جازىپ الدى. مۇعالىم بالالاردى شولىپ ءوتتى دە, ءتورت بۇرىش تاقتايشانىڭ قيىندىسىن ەكى بالانىڭ ورتاسىنا قويىپ «ا» «ب» دەپ ارابشا ۇقتىرا باستادى. ءبىز ىلەسىپ جامىراعان قوزىداي ۋ-دا شۋ بولىپ, ءالىپتى تاياق دەپ وقي باستادىق. مۇعالىم: «ار, ارا, تار, تارا, انا» دەپ بۋىنداپ, سويلەم قۇراۋ ارقىلى وقىپ, جازا الاتىنداي ۇيرەتە بەردى. بالالار سۋلۋ جاديتشە حات تاني باستادى. الىپپەمەن بىرگە اراب تسيفرىمەن ەسەپتەن العاشقى ماعۇلمات الا باستادىق. الىپپە وقۋ /حات تانۋ/, ەسەپ ساباعىنان وزگە ەشبىر ساباق جۇرگىزىلمەدى. مۇعالىمنىڭ ودان باسقا بىلەرى دە بولماعان بولۋ كەرەك. ۇيرەتىپ تۇرعان ساباققا بايلانىستى وقۋلىق تا بولمادى. شاريعات جولىن قۋعان ارابشا عانا ازداعان ساۋاتى بار مۇعالىمگە رەنجي قوياتىن جاعداي جوق ەدى. وسىلايشا, وقۋ جىلى وتە شىقتى», دەپ جازادى, سول كەزدەگى وقۋشىلاردىڭ ءبىرى قابىشاي ءسادۋ ۇلى ءوزىنىڭ 2000 جىلدارى ۇلان-باتىردا جارىق كورگەن «شىراقتان شۋاققا» اتتى كىتابىندا.

مەكتەپكە ارناپ ۇكىمەتتەن قارجى دا بولiنگەنى جايلى جوعارىدا ايتتىق. سو­نىڭ ارقاسىندا وقۋشىلارعا سىرت-ءىش كيىم بەرiلەدى. ازداعان وقۋ قۇرالى, ۇستەل ورىندىق تا تابىلادى. تاماق ساپاسى دا جاقسارادى. سول كەزدە بايمۇحامەت ۇستازدان بايتۇرسىنوۆتىڭ توتە جازۋمەن ءىلىم ۇيرەنگەن شاكىرتتەرى: ءماجىم, ق.مامىرقان, ا.قادىل, ر.قابىلقان, س.قابىشاي, ق.ماناپ, س.اققوجا, ق.تۇرار­قان, س. قاراتىشقان, س.تىلەۋقان /كىز/, ج.م ۇلىك, ر.ءجۇنىسباي, و.قالقاباي, ا.اياتقان, قيىسقان, ب.انۋاربەك, ك.بۇلعىنباي, ى.شاۋكەي ج.جايقالعان, ب.دارىپ­قان, م.تىلەۋقان تاعى باسقالار ەكەن. بۇل وقۋشىلار اراسىنان كەيىن ەلگە ۇلگى بولعان مىقتى قايراتكەر ازاماتتار مەن قوعام بەلسەندىلەرى كوپ شىقتى.

بۇل جەردە باسىپ ايتاتىن دۇنيە, قوبدا بەتى قازاقتارى تاريحىندا تۇڭعىش رەت 1930 جىلدىڭ كۇزىندە ءبىر توپ قازاق جاس­تارى ماسكەۋگە (كۋتۆ-قا) وقۋعا اتتانۋى. اتالمىش وقيعا جايلى 1975 جىلى ولگەي قالاسىندا جارىق كورگەن «وركەندى ولكە» اتتى كىتاپتا: ء«بىر توپ جاس اۋىل ۇلكەندەرىنىڭ الىس جەرگە بارماڭدار, ولسەڭدەر سۇيەكتەرىڭ كەل­مەيدى. كاپىر بولىپ كەتەسىڭدەر», دەگەن ۇگىتتەرىنە قاراعان جوق. شولدە ءوسىپ­ سۋسا­عان گۇلدەي بولعان ولار توپتا­سىپ وقۋعا اتتاندى. بۇلاردىڭ ىشىندە العاش­قى ءبىلىم ىزدەگەن قىزدار دا بار ەدى. ونىڭ ءبىرى وسپان كىتاپباي ۇلىنىڭ قارىنداسى, تاڭ­دايبايدىڭ كەلىنى رايىمحاننىڭ زايىبى كوجەناي جانە بيعايشا دەگەن قىزدار بولدى», دەگەن دەرەكتى كەلتىر­گەندى ءجون كوردىك.

قالاي دەسەك تە, ءشارىپ وتەپوۆتىڭ باسقا ەڭبەگىن بىلاي قويعاندا قوبدا بەتى قازاقتارى ورتاسىنا العاش جاڭا زا­مان مەكتەبىن ۇيىمداستىرىپ, جاستاردى عىلىم-بىلىمگە باۋلۋى ايتۋلى ەڭبەك دەۋگە بولادى. ساباق جاڭا بەلەستەر­گە كوتەرىلگەن سايىن بايمۇحامەت مولدانىڭ وقۋى تاۋسىلا باستايدى. ەندى نە ىستەۋ كەرەك؟ وتەپوۆ دەرەۋ موڭعوليا ۇكىمەتىنە: «اقبالشىق مەكتەبىن ءارى قاراي دامىتۋ ءۇشىن قازاقستان ەلىنەن مامان وقىتۋ­شىلاردى الدىرۋ قاجەت. وقۋ پروتسەسىن زامانۋي تۇرعىدان, تىڭ ادىسپەن جۇرگىزۋ كەرەك», دەگەن ءۋاجىن ايتىپ, حات جازادى. موڭ­عول جاعى بۇل ۇسىنىستى قابىل كور­گەن سىڭايلى.

وسى ەكى ارادا, ياعني 1931 جىلدىڭ جازىندا ش.وتەپوۆ كەزەكتى دەمالىسىن الىپ ماسكەۋگە كەلەدى. بۇل قالادا كۋتۆ-تە ءبىلىم الىپ جاتقان موڭعوليالىق قا­زاق جاستارىنىڭ جاعدايىمەن تانىسادى.

وسى وقيعا جايلى ءشارىپ عايسا ۇلى: «ماسكەۋدە وقىپ جاتقان موڭعوليالىق قازاق جاستارىمەن جولىقتىم. ولار شى­عىس حالىقتارىنا ارنالعان كوممۋ­نيس­تىك ۋنيۆەرسيتەتتىڭ كۋرستارىندا وقيتىن. ودان كەيىن قىرىمدا دەمالىپ كەلىپ, ماسكەۋدەن موڭعولياعا اتتانار الدىندا شىعىس حالىقتارىن لاتىن ارپىنە كوشىرۋ تۋرالى كونفەرەنتسياعا كەلگەن موڭعولدىڭ وقۋ مينيسترىمەن جولىعىپ قالدىم. وعان موڭعولياداعى قازاق مەكتەپتەرىن وقىتۋ ءۇشىن قازاق مۇ­عالىمدەر كەرەك ەكەندىگى جايلى­ بۇرىن­عى كەلىسىمدى ەسىنە سالدىم. مي­نيستر قا­زاقستاننان ەكى مۇعالىمنىڭ موڭ­عولياعا بارۋى ءۇشىن ماعان قارجى بەرۋگە نۇسقاۋ بەردى», دەپ جازىپتى ءوز ەستە­لىگىندە ء(شارىپ وتەپوۆ. جالىنداعان جاستىعىم – كومسومولىم: - الماتى: «جالىن», 1981. -145 ب).

وسىلاي ەكى مۇعالىمنىڭ قارجى-قاراجاتىن شەشتىرىپ العان ءشارىپ وتەپوۆ ۆكپ(ب) ورتالىق كوميتەتىندە جاۋاپتى قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن ابىل­قايىر دوسوۆقا بارادى. بۇل كىسى بۇرىن سەمەي گۋبەرنيالىق اتقارۋ كوميتەتىن باسقارعان ادام. ءشارىپ ەكەۋى سول كەزدەن تانىس. دوسوۆ دەرەۋ ۆكپ (ب) ورتالىق كوميتەتىنىڭ اتىنان سەمەي قالالىق پارتيا كوميتەتىنە ەكى جاس مۇعالىمدى موڭ­عولياعا جىبەرۋ تۋرالى بۇيرىق جىبە­ر­تەدى. قالالىق پارتيا كوميتەتى سە­مەي مۇعالىمدەر تەحنيكۋمىنىڭ سوڭعى كۋرس ستۋدەنتتەرى بەردىقوجا جولتاەۆ پەن قايىرباي تىلەۋبەرديندى موڭعولياعا جىبەرۋگە شەشىم قابىلدايدى.

«1930 جىلى مەن كسرو-عا دەمالىس­قا كەلىپ, قازاقستاننان ەكى مۇعالىم الىپ باردىم. ولار بەردىقوجا جولتاەۆ پەن قايىرباي تىلەۋبەردين ەدى. بەردىقوجا وسكەمەننىڭ احمەر اۋىلىنىڭ, قايىرباي سەمەيدىڭ بەسقاراعاي اۋىلىنىڭ ازاماتى بولاتىن», دەپتى وتەپوۆ ءوز ەستە­لىگىندە.

قوبدا بەتىنە ۇستازدىق ەتۋگە كەلگەن ەكى ازاماتقا دا ەلىنە ورالۋ باقىتى بۇيىر­مادى. ەكەۋى دە كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ ارنايى تاپسىرماسىمەن شىڭجاڭ ول­كەسى­نە تىڭشىلىققا بارىپ, قايىرباي تى­لەۋ­بەردين سول جاقتا ماڭگىگە قالىپ قويسا, بەردىقوجا جولتاەۆ 10 جىلدان كەيىن موڭعولياعا قايتا ورالىپ, ەل قاتارلى ءومىر ءسۇرىپ, باي-ولكە ايماعىندا دۇنيەدەن ءوتتى.

قوبدا بەتىنە كەلگەن سوڭ ب.جولتاەۆ تۇلبا سۇمىن جەرىنە جاڭادان مەكتەپ اشىپ بالا وقىتسا, ال ق.تىلەۋبەردين اقبالشىقتاعى بۇرىنعى مەكتەپتى جالعاستىردى. وسى ەكى مەكتەپتەن نەبىر ءبىلىمدى بىلىكتى ەل باسقارعان ازاماتتار, اتاپ ايتقاندا, بىرنەشە مينيستر, كوپ جىل ايماق باسقارعان قايراتكەر تۇلعالار, عىلىم دوكتورلارى, پروفەسسورلار شىقتى.

اتاجۇرتقا ورالۋ نەمەسە سەرگەلدەڭگە تۇسكەن تاعدىر

وسىلاي قوبدا وڭىرىنە ءبىلىم-عىلىم شىراعىن جاققان ش.وتەپوۆ 1932 جىلدىڭ اياعىندا ايەلى ديلنۇزدى ەرتىپ قازاقستانعا قايتا ورالدى. مۇندا كەلگەن سوڭ ءشارىپ عايسا ۇلى 1933-1937 جىلدارى الماتى وبلىسى كومسومول كوميتەتىنىڭ حاتشىسى, قازاكسر جەر حالكومى جانىنداعى متس ساياسي سەكتورى باستىعىنىڭ جاس­تار ءىسى جونىندەگى كومەكشىسى, ماركسيزم-لەنينيزم ينستيتۋتىنىڭ تىڭداۋشىسى, قازاقستان ولكەلىك كومسومول كوميتەتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, الماتى وبلىسى كومسومول كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, 1937-1938 جىلدارى الماتى وبلىسى پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى, باتىس قازاقستان وبلىسى پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قاتارلى قىزمەتتەر اتقاردى. 1938 جىلى ناۋبەت قۇرىعىنا ءىلىنىپ سوتتالدى. سودان 1946 جىلى بوستاندىققا شىق­قان ەكەن. بىراق سەنىمسىز ادام رەتىندە قۋدالاۋعا ۇشىراپ, الماتىدان تياناق تاپپاي, ءوزىنىڭ تۋعان اۋىلىنا كەلگەنىمەن قيا بەتتە اۋىپ كەتكەن جۇك سياقتى, ءبىر قيسايعان تاعدىرى وڭالا قويماعانداي...

جۋرناليست بوداۋحان توقان ۇلى كومسومول قايراتكەرىنىڭ بۇدان كەيىنگى ءومىرى جايلى ء«شارىپ وتەپوۆ جايلى نە بىلەمىز؟» اتتى ماقالا جازىپ, ونى شىعىس قازاقستان وبلىستىق «ديدار» گازەتىنىڭ 2009 جىلعى 29 ءساۋىر كۇنگى سانىنا جاريالاعان ەدى. اتالمىش جازبادا وسكەمەن قالاسىنىڭ جاسى 70-تەن اسقان تۇرعىنى بولات قاريا­نىڭ ءسوزىن كەلتىرىپتى. وندا: «مەنىڭ اكەم­نىڭ بۇرىنعى ايەلى وتەپتىڭ قىزى ەكەن. ول كىسى قايتىس بولعان سوڭ مەنىڭ شەشەمە ۇيلەنىپتى. اكەم بۇرىنعى قايىن جۇر­تىنان دا قول ۇزگەن جوق, ارالاسىپ جۇردىك. سوندىقتان وتەپتىڭ ءىنىسى مۇسانى, ءشارىپتىڭ اكەسى عايسانى ناعاشى سانادىق. مۇسا اقتاۋدا تۇردى, ەتى ءتىرى مىقتى ادام ەدى, كوپ ارالاستىق. ءشارىپتىڭ شەشەسىن اڭكا دەيتىنبىز. وسكەمەندە قايتىس بولدى. عايسا ايەلى ولگەن سوڭ الماتىدا تۇراتىن كۇلپاش دەگەن قىزىنا كەتىپ قالدى. سول جاقتا قايتىس بولىپتى. ال ءشارىپتىڭ قيىلمان دەگەن ءىنىسى, مارسەل, كارل دەگەن ۇلدارى بولدى. ەكەۋى دە جوعارى وقۋ ورىندارىن بىتىرگەن, عىلىمي اتاق-دارەجەلى ازاماتتار. ءشارىپ تۇرمەدەن بوساپ كەلگەن سوڭ ايەلى ديلنۇز احمەردەگى باستاۋىش مەكتەپتە مۇعالىم, اعا مۇعالىم بولىپ ىستەدى. شاكەڭ وسكەمەندە كولحوزدىڭ استىعىن قابىلداپ الاتىن قويماشى بولدى. ەلدەن ەستۋىمىزشە, سەنىمسىز ادام رەتىندە باقىلاۋعا الىنىپ, جانسىزدار تىنىشتىق بەرمەگەندىكتەن, الماتىعا كەتىپتى. سوندا قوناەۆقا ارىزدانىپ, سول كىسىنىڭ كومەگىمەن اقتالعان دەيدى. الماتىعا بارعاندا شاكەڭە كەزىگىپ ءجۇردىم. ول كىسى دە وسىندا كەلگەندە جيەن دەپ كەلىپ-كەتىپ تۇراتىن. ءبىر جولى ۇيىندە قوناقتا بولدىم. كوپ سويلەمەيتىن, اسىپ-تاسپايتىن بايسالدى كىسى ەدى. ءتورت بولمەلى ۇيدە تۇرادى ەكەن, جازۋ بولمەسىنە ەرتىپ باردى. ومىرمەن قاجىماي كۇرەسىپ, 50-دەن اسقاندا ينستيتۋت بىتىرگەنىن, قازاق, ورىس تىلدەرىندە «شىعىس قىزى», «تاۋشىلىك جىگىتى» (حاكىم ابدراشيتوۆپەن بىرگە) اتتى پوۆەستەر جازىپ, كىتاپ ەتىپ باستىرىپتى», دەپ جازىلعان ەكەن. بۇل دەرەكتەن وتەپوۆتىڭ كەيىنگى ءومىر جولىن ايقىن كورە الاسىز.

باي-ولكەدەگى قاۋىشۋ

ش.وتەپوۆ زامان تىنىشتالعان سوڭ 1963 جىلى باي-ولكەگە اي­ماق باسشىلارىنىڭ ءبىرى ماقان بايانباي­ ۇلىنىڭ شاقىرتۋىمەن ايەلى ديلنۇز اسەتقىزىمەن بىرگە قوناققا كەلدى. كە­زىندە ءوزى جەتەكتەپ اكەلىپ قوبدا وڭىرى­نە تاستاپ كەتكەن جەرلەسى, ءارى جاقىن تۋىسى بەردىقوجا جولتاەۆپەن جولىعادى. وسى كەزدەسۋ جايلى بەرتىندە جولتاەۆتىڭ بالاسى توقتىق مارقۇم: «ەكەۋى ەسىكتى ىشىنەن ءىلىپ الىپ, ەكى كۇن كۇنى-ءتۇنى اڭگىمەلەستى»,  دەگەنىن ەستىپ ەدىك. بۇل رەتكى ساپارىندا كوپ ەشكىمگە جولىقپاي, اتتانىپ كەتە بەرگەن سىڭايلى. ويتكەنى بايولكەلىك اعايىندار اراسىندا ەشقانداي ەستەلىك ساقتالماعان.

كەلەسى جولى ءشارىپ عايسا ۇلى 1971 جىلى موڭعوليا مەملەكەتىنىڭ قۇ­رىل­عانىنا 50 جىل تولعان مەرەكە قار­­ساڭىندا ۇلان-باتىر قالاسىندا ۇيىم­داستىرىلعان موڭعول-سوۆەت جاس­تارىنىڭ 5-فەستيۆالىنە قۇرمەتتى قو­ناق رەتىندە قاتىسىپ, ايماقتىق جاس­تار وداعىنىڭ باسشىسى قاجەكبەر ادەپ­باي ۇلىنىڭ قولقالاۋىمەن باي-ولكەگە ەكىنشى رەت كەلگەن. بۇل ساپارىندا 1930 جىلى دامدەس بولعان ادامداردىڭ تىرى­سىمەن جولىعىپ, ولىسىنە دۇعا ەتىپ, كوپ شاڭىراقتان ءدام تاتىپتى. قىرىق جىل بۇرىن تابانى تيگەن اقبالشىق جەرى­نە بارىپ, ءوزىنىڭ ەسكى ىزدەرىن كورىپ, ونى جاۋعان قارداي باسىپ قالعان جاڭا ءداۋىردىڭ بولمىسىن اڭدايدى.

كومسومولدىڭ قارت قايراتكەرى وسى ساپارى جايلى «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ 1971 جىلعى 30 قىركۇيەك كۇنگى №190 سانىندا «دوستار قۇشاعىندا» اتتى ماقالاسىندا جاريالاعان ەكەن. وسى جاز­بادا: «بۇرىنعى كەزدە التايدان ۇلان-­باتىرعا دەيىن اتپەن بىرنەشە اي جۇرەتىن ارالىقتى ۇشاقپەن ەكى-ءۇش ساعاتتا قۋسىردىق. قارت التايدىڭ مۇز قۇرسانعان اسقار بيىگى كورىنگەنى سول ەدى, ءمولدىر سۋلى قوبدا وزەنىن جاعالاي سالىنعان, 10 مىڭنان استام حالقى بار ولگەي قالاسىنا دا كەلىپ جەتتىك. سوناۋ وتىزىنشى جىلداردا بۇل ارا الا قۇيىن ويناپ, قاڭباق كەزگەن دالا بولسا, قازىر نەشە قاباتتى ءزاۋلىم ۇيلەر, زاۋىت-فابريكالار, ەلەكتر ستانساسى, راديو ورتالىعى, مادەنيەت وشاقتارى: مەكتەپتەر, مۋزىكالى دراما تەاترى, كينو ءۇيى, مۋزەي بوي كوتەرگەن... وتىزعا جۋىق ورتا جانە باستاۋىش مەكتەپتەردە 12 مىڭعا جۋىق بالا وقىپ, 500-دەن استام مۇعالىم جۇمىس ىستەۋدە. بۇلاردىڭ ىشىندە مەنىڭ بايىرعى دوسىم, العاشقى رەۆسومول شولتاي دا بار...», دەپ جازىپتى.

ش.وتەپوۆ 70 جاسقا تولعاندا (1976 جىلى) موڭعوليا ەلىندە جاساعان ەڭبە­گىن ەسكەرىپ موڭعوليا ۇكىمەتى «ساين­شاند قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» اتاعىمەن قوسا, موڭعول حالىق رەسپۋب­ليكاسىنىڭ 50 جىلدىق مەرەكەلىك مەدالى جانە موڭعوليا رەۆسومول ورتا­لىق كوميتەتىنىڭ «قۇرمەتتى التىن بەلگىسىن» سىيلاپ, «باي-ولكە ايماعى رەۆ­سومولىنىڭ قۇرمەتتى مۇشەسى» دەگەن اتاق بەرىپتى.

قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن 57 جاسىندا, 1963 جىلى بىتىرگەن قاجىرلى قايراتكەر ءشارىپ وتەپوۆ 1981 جىلى 15 مامىر كۇنى الماتى قالاسىندا دۇنيەدەن وتكەن ەكەن.