ءومىرى ماقالا تۇرتپەيتىن مۇقاعالي 1968 جىلى «تۇيەلى ادام» پوۆەسى تۋرالى رەتسەنزيا جازدى. اعاسىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى شىعار. «ادامداردىڭ جان دۇنيەسىن ءىس-قيمىلدارى ارقىلى شەبەر دە جاتىق تىلمەن جان-جاقتى كورسەتەدى. رايىمقۇلوۆتىڭ ءتىلى ورالىمدى, وزىندىك ءۇن-سازى بار. شەكتەن تىس سوزبۇيدالىق پەن ورىنسىز دىلمارلىق جوق», دەپ باعا بەرىپتى.
راحاڭ ەلۋ بەس جاسىندا تۇڭعىش رەت اكە بولدى. اقتوتى دۇنيەگە كەلدى. قۇرداستارى: «وسىنشا جاسقا كەلىپ... سونداعىڭ قىز با؟» دەپ قالجىڭداسا, جارىقتىق راحاڭ: «ويباي-اۋ, ءوزىمنىڭ ءالى كۇنگە دەيىن بالام بولماسا, ول ۇل بوپ تۋسا, ءتىل ءتيىپ ءولىپ قالادى عوي! ماعان ولمەيتىن قىز كەرەك», دەپتى.
(ەسسە)
سوعىستان سوڭ تۋعان ۇرپاقتىڭ دەنى كوزىن كوركەم ادەبيەتپەن تىرناپ اشتى. جاقسى كىتاپتىڭ جارناماسى جوق, ايتسە دە ونىڭ ۇگىت-ناسيحاتىن قالىڭ وقىرماننىڭ ءوزى جاسايتىن. وقيتىن. وقيتىن دا كوكەيىنە توقيتىن. توقىعان دۇنيەسىنىڭ مازمۇنىن ءبىر-بىرىنە اۋىزدىڭ سۋىن اعىزىپ ايتاتىن. اقىننىڭ نەمەسە جازۋشىنىڭ اۋىزشا تاراعان كىتابى جىردان دا قىزىق سەكىلدى. سوڭىنا ءتۇسىپ, سول كىتاپتى قايتسەك تە تاۋىپ الۋعا تىرىساتىنبىز.
كىتاپتان باس المايتىن ورازبەك نۇسقاباەۆ دەگەن كلاستاس بالانىڭ قولىنا (ۇمىتپاسام 1964 جىلى) راحمەتوللا رايىمقۇلوۆتىڭ «تۇيەلى ادام» دەگەن پوۆەسى ءتۇسىپتى. ەرتەگىدەي ەلىكتىرىپ, مازمۇنىن قايتالاپ مايىن تامىزىپ ايتتى. قولدان-قولعا اۋىسقان جۇقا كىتاپتىڭ توز-توزىن شىعارىپ, توبىمىزبەن كەزەكتەسىپ وقىدىق. بالالاردى باۋراپ الدى. تەبىرەندىردى. تەرەڭىنە باتىردى. ويعا شومدىق. ارماندادىق. قيالىمىزعا قانات ءبىتىردى.
ورتا مەكتەپتى بىتىرەتىن جىلدارى «قازاق ادەبيەتى» گازەتى مەن «جۇلدىز» جۋرنالىنا دەن قويا باستادىق. جاريالانعان ادەبي, سىن ماقالالاردا قازاق ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرى مۇحتار اۋەزوۆ, ءسابيت مۇقانوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, عابيدەن ءمۇستافيننىڭ اتى-جوندەرى اراجىگى اجىراماي جازىلاتىن. كىمنەن كەيىن كىم تۇراتىنىن جاتقا بىلەمىز. سونداي-اق, «حالىق جاۋى» اتانىپ, كەيىنىرەك اقتالعان ايتۋلى تۇلعا, اتاقتى اقىن-جازۋشىلار ساكەن سەيفۋللين, بەيىمبەت مايلين, ءىلياس جانسۇگىروۆ, «قالىڭ مال» رومانىنىڭ اۆتورى سپانديار كوبەەۆتىڭ تىزىمدەرى دە ءبىر-بىرىنە نومىرلەپ تىركەگەن ۆاگوندار سەكىلدى رەت-رەتىمەن كورسەتىلەتىن. سول كەزدەرى وسى اعالارىمىزدى جاتقا ءبىلۋشى ەدىك.
ەلۋىنشى جىلداردىڭ سوڭىنا تامان ساياسي-ساتيرالىق «ارا-شمەل» جۋرنالى جارىق كوردى دە, ءازىل سۇيەر الەۋمەتتى باۋراپ, اۋىل-اۋىلدى ارالاپ كەتتى. تارالىمى كوپ «ارانى» دا اسىعا كۇتەمىز. كۇندەردىڭ كۇنىندە, راحمەتوللا رايىمقۇلوۆتىڭ ءازىل اڭگىمە, سكەتچ, سىناداي قاعىلعان سىن-سىقاق, وتكىر فەلەتوندارى ءجيى جاريالانا باستادى. «ە, بۇ كىسى سىقاق تا جازادى ەكەن عوي» دەپ تاڭىرقاپ, جۋرنالدىڭ رەداكتسيا القاسى مۇشەلەرىنىڭ تىزىمىنە ۇڭىلدىك. «ارانىڭ» العاشقى رەداكتورى عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ قاتارىندا دميتري سنەگين, تەمىربەك قوجاكەەۆتەن كەيىن راحمەتوللا رايىمقۇلوۆتىڭ دا اتى-ءجونى تۇر ەكەن. قىزىعۋشىلىعىمىز ودان سايىن ارتتى. ءمىردىڭ وعىنداي مىسقىلدارى مەن ويىپ تۇسەر وسپاقتارىن ىزدەپ ءجۇرىپ وقي باستادىق. ءبىر جىلدارى جوعالتىپ الدىق. ەش باسپاسوزدە ەسىمى جوق. كەيىن بىلدىك, باقيلىق بولىپتى.
و-و, زىمىراعان زامان-اي! ءبىزدىڭ سول راحاڭ بيىل جۇزگە تولدى. ءبىر عاسىر! سوناۋ قالىڭ قازاقتىڭ قايماعى بۇزىلماعان 1913 جىلى تۋىپ, پايعامبار جاسىنان اسقان شاعىندا دۇنيەدەن وزعان اعامىزدان ارتىندا قانشاما ادەبي مۇرا قالدى. سونىڭ ءبىرتالايى 2003 جىلى 90 جىلدىق تورقالى تويىنا وراي شىعارىلعان ءۇش تومدىق شىعارمالار جيناعىنا ەندى. نەگىزىنەن كوزى تىرىسىندە شىققان كىتاپتارعا ەنگەن اڭگىمە, پوۆەستەرىنىڭ باسىن قۇراعان. روماندارى مەن وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق تەاترلاردىڭ ساحناسىندا قويىلعان پەسالارى جوق. ءسىرا, سىيماي قالعان. سونداي-اق, «ارا» جۋرنالى مەن باسقا دا باسىلىمداردا جاريالانعان ۋسويقى ءازىل اڭگىمەلەرى, ۋىتتى فەلەتوندارى ءۇش تومدىققا ەنبەي قالىپتى. وكىنىشتى. وتە وكىنىشتى.
ستۋدەنت كەزىمىز. ءتۇبىت يەك, تۇكتى باس بوزبالامىز. دالانىڭ بالاسى قالاعا سىڭىسە كەتە مە؟ ءبارى دە تاڭسىق. كىرپىگىنە كىرپىك جالعاپ, ەرنىن شيەدەي قىپ بوياعان ارۋلارعا تاڭىرقاپ قارايمىز. تابيعي شاشتارىن بۇيرالاپ, وزگە تۇسكە ءوزگەرتىپ جىبەرگەن قىزداردىڭ قىلىعى ءتىپتى ەرسى كورىنەتىن زامان. وسىنداي ويقى-شويقى وسپادار «مودا» تۋرالى اعامىزدىڭ ءازىلىن وقىپ ەزۋ تارتتىق. جاس كەزدەگى جاقسى دۇنيە جادىڭدا قالادى عوي. مازمۇنىن اۋىزەكى ايتىپ بەرەيىن.
قاپ-قارا شاشىن ساپ-سارى عىپ بوياپ, قالادان كەلگەن قىزىنىڭ سايتانداي ءتۇرىن كورگەن اتاسى:
– قاراعىم-اۋ, شاشىڭ اعارىپ كەتىپتى عوي, – دەگەندە, ءبىر بۇيىردە جامباستاپ وتىرعان كەمپىرى:
– قويشى ءارى, نە بولسا سوعان سويلەمەي! سەن وقىساڭ شاشىڭ اعارماق تۇگىلى كوگەرىپ كەتەر! – دەپ كەيىپتى. ءبىتتى. ۇزىن-ىرعاسى وسى. قانداي عاجاپ ءازىل. مايدان قىل سۋىرعانداي.
كەڭەس وكىمەتى نەگىزىندە توعىشار, كورسەقىزار, كەرەناۋ, كەردەڭ, جىلپوس, قىرسىزدىق سەكىلدى جاعىمسىز مىنەزدەر كوبىرەك سىن تەزىنە الىناتىن. توڭمويىن مەن توپاستار دا سىقاقشىلار قالامىنا ءجيى ءىلىنىپ جاتاتىن. «ءوزىڭ پالە ەكەنسىڭ» اتتى ادەبي فەلەتونىن ۇستازىمىز پروفەسسور تەمىربەك قوجاكەەۆ ۇلگى رەتىندە مىسالعا كەلتىرىپ تالدايتىن. توڭمويىن ديرەكتور قويشىنى كابينەتىنە شاقىرىپ الادى دا: «مەنىڭ ۇستىمنەن جوعارىعا نەگە ارىز جازاسىڭ؟» دەپ دۇرسە قويا بەرەدى. «قانشا جازساڭ دا ءبارىبىر وزىمە قايتىپ كەلەدى», دەپ تارتپاسىنان بۋداق-بۋداق قاعازدار الىپ كورسەتەدى.
– مىنە, مىنانىڭ ءبارى سەن سياقتى سوۆحوزدىڭ ساۋاتى از جۇمىسشىلارىنىڭ جازعانى. بىراق ءبىلىپ قويىڭدار, قاي قۇدايعا شاعىم ايتساڭدار دا قايتىپ اينالىپ ءوز قازىعىن تابادى. قايدا جازساڭ, وندا جاز! ءبارىبىر. ءاي, ماۋباسىم-اي, سوعان دا ميىڭ جەتپەگەنى مە, ءا؟ ءيا, جەتپەيدى. بۇل سەنىڭ باقىتسىزدىعىڭ!
قويشى:
– ءاي, قۇرىسىن! باق دەگەننىڭ دە وسى كۇنى ميى اشىپ كەتكەن ەكەن, – دەيدى قولىن ءبىر-اق سىلتەپ.
– نەگە ولاي دەيسىڭ؟
– باياعىدا اكەم مارقۇم: «باق اداسسا, باتپاققا قونادى», دەيتىن ەدى.
ديرەكتور ورنىنان ىرشىپ تۇرىپ:
– كورىپ تۇرسىڭ عوي باقىتتىڭ قايدا وتىرعانىن؟! – دەيدى جەلپىنىپ.
– ءيا, كورىپ تۇرمىن.
– قايدا؟
– سەندە. انە, سەنىڭ سىلدىراعان ءتىلىڭدە, جىلتىراعان كوزىڭدە, تۇنجىراعان تۇسىڭدە, تۇرشىگەن قاباعىڭدا, تايقيعان ماڭدايىڭدا, كونتيگەن ەرنىڭدە!
شوپاننىڭ شوقتاي قارىعان اششى سوزىنە ريزاشىلىق بىلدىرگەندەي:
– ءوزىڭ پالە ەكەنسىڭ, جارايدى, جاعداي جاسايىن ساعان! – دەيدى.
ۇستازىمىزدىڭ ۇلاعاتتى ءدارىسىن تىڭداپ, ءبىز, ستۋدەنت جاستار, راحمەتوللا اعانىڭ فەلەتون جازۋ شەبەرلىگى مەن تاسىلدەرىن قۇيتتايىمىزدان قۇلاعىمىزعا قۇيىپ وستىك. قازمۇۋ-دە ونەرپاز ستۋدەنتتەردەن قۇرالعان «اققۋ» اتتى انسامبل بار بولاتىن. سايقىمازاق كۋرستاسىم ءومىرالى سمايىلوۆ ەكەۋمىز كوركەمسوز وقىپ, كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىن كوتەرۋگە تىرىساتىنبىز. اتاعى اسقاقتاپ تۇرعان اسقار توقماعامبەتوۆ, شونا سماحان ۇلى, ۇمبەتباي ۋايدين, وسپانحان اۋباكىروۆ, سەيىت كەنجەاحمەتوۆ, قاجىتاي ءىلياسوۆتىڭ ءازىل-سىقاقتارىن كورەرمەنگە ۇسىنىپ, ساحنادا اق تەر, كوك تەرگە تۇسەتىنبىز. جۇرتتى كۇلدىرۋ وڭاي ما؟ ادەمى ازىلدەردى ىزدەيمىز. ىزدەگەنگە – سۇراعان, راحمەتوللا اعامىز قىرعىزدىڭ قىرشاڭقى ءتىلدى سىقاقشىسى قۇدايبەرگەن جاپاروۆتىڭ ءاپ-ادەمى كۇلكىلى ديالوگىن اۋدارىپ, «اراعا» جاريالاپتى. جەردەن جەتى قويان تاپقانداي قۋاندىق. ءومىرالى ەكەۋمىز تەز ارادا جاتتاپ الىپ, ساحناعا شىعاردىق. ۇزىن-ىرعاسى مىناداي:
– كەل, شىلىم تارت.
– تارتپايمىن, تاستادىم.
– شاراپتى شە؟
– تاستادىم.
– سىرانى شە؟
– تاستادىم.
– مۇنىڭ جاقسى ەكەن. ازاماتسىڭ! ال, قىزمەتىڭدى شە؟
– بەيمازا جۇمىس, ونى دا تاستادىم.
– ايەلىڭدى قايتتىڭ؟
– مەنىڭ ەسەبىم بويىنشا 1 ءساۋىر – كۇلكى كۇنى بوسانۋ كەرەك ەدى. ول وڭباعان مەرزىمىنەن ءۇش كۇن بۇرىن تۋدى. ەسەپتەن جاڭىلىسىپ كورگەن جان ەمەسپىن. ءبىلدىڭىز بە؟
– ءسويتىپ...
– ءسويتىپ ايەلىمدى دە تاستادىم.
– بالالارىڭدى؟
– ولاردى دا تاستادىم.
– ءۇيىڭدى شە؟
– ساتتىم.
– اناڭدى شە؟ ىنىلەرىنىڭ قولىنا بەردىڭ بە؟
– بەردىم.
– جەسىر جەڭگەڭدى توركىنىنە قاراي قۋدىڭ با؟
– قۋدىم.
– ەندى نە ىستەمەكسىڭ؟
– بىلمەيمىن.
– وندا مەن ايتايىن. سوناۋ قياداعى قىزىل جاردى كوردىڭ بە؟
– كوردىم.
– ونىڭ بيىك شوقىسىن دا كورىپ تۇرسىڭ با؟
– كوزىم سوقىر دەيسىڭ بە, كورىپ تۇرمىن. بالا كەزىمىزدە باسىنا تالاي-تالاي شىققانبىز.
– شىققان بولساڭ, ەندى تاعى دا شىق. ءسويت تە, تاستاعىش بولساڭ ءوزىڭدى ءوزىڭ تۋرا سول جاردان تاستا. ءبىتتى, شارۋا! سولاي ەت.
ۇزىن-ىرعاسى وسى. ول زاماندا بالا-شاعادان بەزۋ اقىرەت. اقىرزامان. ازعىن دەپ ايىپتايتىن. ءداۋىر سىنى ءدال كوزدەدى. راحاڭ سونى كورە بىلگەن.
...ەسەيدىك. كۇندەردىڭ كۇنىندە قىزدار پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ ماڭىنان جاس ءانشى ماقپال ءجۇنىسوۆا مەن ونىڭ ارشىعان جۇمىرتقاداي اپپاق قۇربىسىمەن ۇشىراسىپ قالدىم. ماقپالدىڭ ەندى-ەندى تانىمال بولا باستاعان كەزى. قۇربىسىمەن تانىستىردى. اتى – اقتوتى ەكەن. مىنە, قىزىق! بالا كەزدەن كىتابىن جاستانىپ وقىعان جازۋشى اعامىز راحمەتوللا رايىمقۇلوۆتىڭ ءبىر تال ۇكىدەي قىزى ەكەن. اكەسى تۋرالى, ونىڭ شىعارماشىلىعى جونىندە بيە ساۋىمداي ۋاقىت سىرلاستىق. ءسوزىمدى بولمەي مۇقيات تىڭدادى.تۇلا بويى تۇنعان يبا, ينابات.
– ماماڭا سالەم ايت! – دەپ قوشتاستىم. تەلەفون الماستىق. ارادا اي وتپەي جاتىپ ماماسى ماكيزا اپاي تەلەفون شالدى. اقتوتىعا قۇدا ءتۇسىپ سىرعا سالۋ ءۇشىن بەلگىلى قوعام قايراتكەرى ۇزاقباي قارامانوۆ زايىبىمەن ۇيلەرىنە كەلمەكشى ەكەن. شاقىردى. «اقتوتىنىڭ اعاسى بوپ ءبىزدىڭ جاقتان قاتىس», دەدى. باردىم. قۇدالىققا قاتىستىم. سودان بەرى ارا-قاتىناسىمىز ۇزىلگەن جوق. اعايىنداي ارالاسىپ كەلەمىز. ماكيزا اپايدى قاشان كورسەم دە قاسىندا – يساحان. مەنىڭ كۋرستاسىم. تاشكەنت تۇبىندەگى بوستاندىق اۋدانىندا تۋعان. راحمەتوللا اعايدىڭ جەرلەسى. اۋىلى تولە بي بابامىزدىڭ جامباسى تيگەن جەردەن الىس ەمەس. ىرگەسىندە. تابيعاتى تامىلجىعان تاۋلى ولكەنىڭ بۇلاق سۋىن قانىپ ءىشىپ وسكەن سۇلۋ ىنىلەرىنىڭ ءبىرى.
جاسى ۇلعايعاندا تۋعان قىزىنىڭ اتىن اقتوتى دەپ ىرىمداپ قويعان. «توتى قۇستاي تۇرلەنسىن!» دەگەنى مە؟ بالاپانىن باسىنان سيپاپ وتىرىپ:
– ءوز قاناتىڭ بولماسا, باسقانىڭ قاناتىمەن سامعاپ ۇشا المايسىڭ, قىزىم! – دەيدى ەكەن راحاڭ. «وزىڭە سەن!» دەگەنى عوي. سول اقتوتى قازىر بىلىكتى ۇستاز, ءبىلىمدى تالىمگەر. قانىنا سىڭگەن قاسيەتتى تاربيەسىن شاكىرتتەرىنىڭ بويىنا قۇيىپ, ساناسىنا ءسىڭدىرىپ, مەيىرىمىن شۋاقتاي توگىپ كەلەدى. بەلگىلى كومپوزيتور. ونىڭ اسەم اندەرىن ورىنداپ قانشاما ونەرپاز قانات قاقتى. اياعىن قاز-قاز باسقان «ارناۋ», «اڭسار» اتتى ونەرپازدار توبى قازىر «استانا – ماحابباتىم مەنىڭ!» ءانىن ورىنداپ ءجۇر. مەدەۋ ارىنباەۆ «الماتى – التىن بەسىگىم», تولقىن زابيروۆا «بوبەگىم» انىمەن قوشەمەتكە بولەندى. ال, روزا رىمباەۆا مەن ماقپال ءجۇنىسوۆانىڭ ورىنداۋىنداعى «قازاقستان», «تىرنالار», «اناجان», «جان اكەم», «ءانىم سەنسىڭ, تۋعان ەل» سياقتى اۋەزدى ءاندەرىنىڭ ورنى ءبىر بولەك. ونىڭ ۇستىنە «دالا سىرى», «ءجاميلا», «تولعاۋ» سياقتى كەڭ تىنىستى سيمفونيالىق پوەمالارى دا بار.
سول راحمەتوللا اتامىزدىڭ ءجۇز جىلدىق مەرەيتويى تاياۋدا عانا تاشكەنت قالاسىندا كەڭىنەن اتالىپ ءوتتى. وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتارالىق مادەنيەت ورتالىعىنىڭ ۇلكەن زالىندا قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, اقىن عالىم جايلىباي كىرىسپە ءسوز سويلەپ, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور قۇلبەك ەرگوبەك وزبەك, قىرعىز, مولداۆان, گرۋزين, بالتىق جاعالاۋى ەلدەرىنىڭ ادەبيەتىمەن سالىستىرا بايانداما جاسادى. قازاق پروزاسىنداعى ءداستۇرلى بايانداۋ مەن كەيىپكەردىڭ ىشكى جان دۇنيەسىن پسيحولوگيالىق يىرىمدەرىن بەرۋ سەكىلدى داۋىردە ادەبيەتكە كەلگەن راحمەتوللا رايىمقۇلوۆتىڭ قازاق پروزاسىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسقانىن تالداي وتىرىپ, تامىلجىتىپ ايتىپ بەردى.
وزبەكستاننىڭ قازاق ۇلتتىق ءمادەني ورتالىعىنىڭ توراعاسى مارات ۇكىباەۆتىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن باستالعان مەرەيتوي راحاڭنىڭ تۋعان جەرى بوستاندىق اۋدانىندا جالعاسىن تاپتى. قازاقستاننان بارعان قالامگەرلەردى وزبەكستان جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى مۇحاممەد الي قابىلداپ, اعايىندىق اق تىلەگىن ءبىلدىردى. حالىقارالىق «تۇركى الەمى» كينوستۋدياسىنىڭ ديرەكتورى, قالامگەر دوقتىرحان تۇرلىبەك دەرەكتى فيلم ءتۇسىرىپ قايتتى.
راحاڭنىڭ اياۋلى جارى, اقتوتىداي قىزدى دۇنيەگە اكەلگەن اسىل انا ماكيزا اپاي دەنساۋلىعىنا بايلانىستى تاشكەنتكە بارا المادى. بۇل كەيۋانا ايگىلى جازۋشى زەيىن شاشكيننىڭ تۋعان قارىنداسى. تەكتى تۇقىمنان. ءسابيت مۇقانوۆتىڭ جارى ءماريام اپايداي, ءابىش كەكىلبايدىڭ شەشەسى ايساۋلەدەي, اسقار سۇلەيمەنوۆتىڭ اياۋلى اناسى ايتوتىداي, يمانعالي تاسماعامبەتوۆتىڭ اناسى ءدىلداداي ءتىرى شەجىرە. سوزدەن جاڭىلماعان. توگىلىپ تۇر.
ەسىل ەرىن ەسىنە الىپ:
– وزبەكستان جازۋشىلارىنا راحمەت, – دەدى مەيىرلەنە, – ولار راحاڭنىڭ مەرەيتويلارىن ولە-ولگەنشە اتاپ وتۋدەن جاڭىلعان جوق. «ەكى ەلدىڭ جازۋشىسى» اتاعان. تاشكەنتتەگى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتا وقىپ جۇرگەندە 1935 جىلى وزبەكستان قازاق قالامگەرلەرى قازاقستاننىڭ 15 جىلدىعىنا ارناپ «سوتسياليستىك شاشۋ» اتتى جيناق شىعارىپتى. ىشىندە راحاڭنىڭ ولەڭى بار. ءبىر شۋماعىن ايتايىن.
التىن كۇن كوكتە ك ۇلىپ
جىمىڭدايدى,
قىزىل گۇل جەردە تۇرىپ
سىر ۇرلايدى.
بۇرالىپ بوي جەتكەندەي وسىمدىكتەر,
مايىسىپ ءبىر-بىرىنە سىبىرلايدى.
ءاۋ باستا اقىندىقتان باستاعان. بولمىس-ءبىتىم, جاراتىلىسى اقىنجاندى ەدى. اۋىلى قاراماناس, قالادان شالعايدا. وقيمىن دەپ تاشكەنتكە اۋىلدان جاياۋ كەلگەنىن ءجيى-ءجيى اڭگىمەلەيتىن. ول كەزدە ات-اربا دا تاپشى. اشتىق. جوقشىلىق. كەمتارلىق. سوعىستان سوڭ تاشكەنتكە ءبىلىم ىزدەپ كەلگەن. قالتاي قاينىم مۇحامەدجانوۆتىڭ مىناداي قالجىڭى بار ەدى: «جالاڭاياق جار كەشىپ, تاشكەندە وقىدىم. باتىڭكە قايدا؟ اياعىمىز كۇس-كۇس, باشپايىمىزدىڭ اراسىنا ءشوپ ءوسىپ كەتەتىن» دەيتىن. راس. قيىندىعى كوپ قيلى زاماندى باسىنان وتكەردى. سوعىسقا قاتىسىپ, ەلگە 1946 جىلى ورالعان.
– ماكيزا اپاي, كەيىنگى ۇرپاق بىلە ءجۇرسىن, و كىسى كىمدەرمەن ءجيى ارالاستى؟
– ادام جاتىرقامايتىن. بارىنە قۇشاعى اشىق. قاي قازاق بولسا دا قامقورلىعىن ايامايتىن. ءتىپتى ءتۇر-ءتۇسىن تانىماسا دا جاس جازۋشىلاردىڭ اڭگىمەسىن وقىپ, سىرتىنان ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ وتىراتىن. ەسىمدەرى ەلگە بەلگىسىزدەۋ, ادەبيەتتىڭ ەسىگىن ەندى-ەندى اشا باستاعان سوفى سماتاەۆ پەن دۋلات يسابەكوۆ جونىندە: «وسى ەكى جىگىتتىڭ ەڭبەكتەرىن ەرەكشە ءسۇيىپ وقيمىن. ەكەۋى دە بولاشاعىنان ۇلكەن ءۇمىت كۇتتىرەتىن جاستار», دەيتىن. راحاڭنىڭ اعايىنداي بوپ ارالاسپاعان ادامى كەمدە-كەم: باۋىرجان مومىش ۇلى, سىرباي ماۋلەنوۆ, قاليجان بەكحوجين, قالمۇقان يساباەۆ, ابەن ساتىبالديەۆ, شەرحان مۇرتازا, مىڭباي ءراش, سايىن مۇراتبەكوۆ, بەكەن ابدىرازاقوۆ, ءشامىل مۇحامەدجانوۆ, قالاۋبەك تۇرسىنقۇلوۆ, وسپانحان اۋباكىروۆ, قالداربەك نايمانباەۆ... ۇشى-قيىرسىز. اسىرەسە, مۇقاعالي ماقاتاەۆپەن اعالى-ىنىدەي ارالاستى. شىركىن, مۇقاعالي كىسى تانىعىش, سەزىمتال ازامات ەدى عوي! ۇيگە كەلىپ, اقتوتىنى قىزىقتاپ, راحاڭمەن ۇزاق اڭگىمەلەسەتىن. ءومىرى ماقالا تۇرتپەيتىن مۇقاعالي 1968 جىلى «تۇيەلى ادام» پوۆەسى تۋرالى رەتسەنزيا جازدى. اعاسىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى شىعار. «ادامداردىڭ جان دۇنيەسىن ءىس-قيمىلدارى ارقىلى شەبەر دە جاتىق تىلمەن جان-جاقتى كورسەتەدى. رايىمقۇلوۆتىڭ ءتىلى ورالىمدى, وزىندىك ءۇن-سازى بار. شەكتەن تىس سوزبۇيدالىق پەن ورىنسىز دىلمارلىق جوق», دەپ باعا بەرىپتى. ال اكادەميك راحمانقۇل بەردىباەۆ «قازاق پروزاسىنىڭ دامۋىنا, ونىڭ كوركەمدىك دەڭگەيىنىڭ كوتەرىلۋىنە ۇلەس قوسقاندىعىن» ايتسا, قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى مۇحتار ماعاۋين: «ۇلتتىق ساناسى جوعارى, شۇرايلى قازاق ءتىلىن بويىنا ءسىڭىرىپ وتكەن قالامگەر ەدى», دەپ ەمىرەنە ەسكە الىپ, ەرەكشە پىكىر بىلدىرگەن. ۋنيۆەرسيتەتتە بىرگە وقىعان دوسى, عارىشكەر, حالىق قاھارمانى تالعاتتىڭ اكەسى امانگەلدى مۇساباەۆپەن قينالعان ساتتەرىندە اقىلداسىپ تۇراتىن. ءشاكىرتتەرى كوپ ەدى. سونىڭ ءبىرى ىزىنەن ەرگەن ءىنىسى تانىمال عالىم باقتيار سمانوۆ.
راحاڭ ەلۋ بەس جاسىندا تۇڭعىش رەت اكە بولدى. اقتوتى دۇنيەگە كەلدى. قۇرداستارى: «وسىنشا جاسقا كەلىپ... سونداعىڭ قىز با؟» دەپ قالجىڭداسا, جارىقتىق راحاڭ: «ويباي-اۋ, ءوزىمنىڭ ءالى كۇنگە دەيىن بالام بولماسا, ول ۇل بوپ تۋسا, ءتىل ءتيىپ ءولىپ قالادى عوي! ماعان ولمەيتىن قىز كەرەك», دەپتى. مۇنى ەستىگەندە قۋانعانىمنان جۇرەگىم جارىلىپ كەتە جازدادى. ازان شاقىرىپ اتىن كىم دەپ قويامىز؟ اقىلداستىق. الدىمەن زەيىن شاشكين اعام: «ءسابيدىڭ اتى ايجان بولسىن» دەدى. راحاڭ كەشىرىم سۇراپ: «مەنىڭ كىتابىمدا ءبىر تاماشا كەيىپكەر بار ەدى. شىركىن, تىم بولماسا وسىنداي عانا قىزىم بولسا دەپ ارمانداۋشى ەم. ونىڭ اتى – اقتوتى ەدى», دەدى.
اقتوتىنى كوشەگە قىدىرتسا جەتەكتەمەيتىن. وڭ يىعىنا وتىرعىزىپ, ۇكىلەپ ۇستايتىن. تاعدىردىڭ ماڭدايىنا جازعانى شىعار, اقتوتى ون ەكى جاسقا تولعاندا, بار قىزىعىن قالدىرىپ باقيلىق بولدى...
كوپەن امىربەك,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى
پرەزيدەنتى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى.
––––––––––––––––––
سۋرەتتەردە: 1. ءبىرىنشى قاتاردا (سولدان وڭعا قاراي) راحمەتوللا رايىمقۇلوۆ, باۋىرجان مومىش ۇلى, جۇبان مولداعاليەۆ, قۋاندىق شاڭعىتباەۆ. ەكىنشى قاتاردا (سولدان وڭعا قاراي) ۆيكتور, قاراتاي قۇتتىباەۆ, قاجىقۇمار قۋاندىقوۆ, بالامەر ساحاريەۆ. 2. راحمەتوللا رايىمقۇلوۆ.