پارلامەنتتىڭ ەكىنشى سەسسياسىنىڭ اشىلۋىنداعى بىرلەسكەن وتىرىستا سويلەگەن سوزىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستاننىڭ بيۋدجەتتىك قاراجاتتى ۇنەمدەۋ ساياساتى ودان ءارى جالعاستىرىلاتىنىن مالىمدەگەنى بەلگىلى. «عالامدىق ەكونوميكالىق احۋال ۋشىعىپ جاتقان جاعدايدا ونى تەك قانا بيۋدجەت شىعىندارىنىڭ ۇنەمدىلىگى مەن تيىمدىلىگى امالى ارقىلى عانا قالىپتاستىرۋعا بولادى», دەپ باسا ايتىپ ءوتتى پرەزيدەنت. ەلباسى, سونداي-اق, ەكونوميكالىق ءوسىم مەن حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەلەرىن قامتاماسىز ەتپەيتىن شىعىنداردى قىسقارتۋدى تاپسىردى.
پارلامەنتتىڭ ەكىنشى سەسسياسىنىڭ اشىلۋىنداعى بىرلەسكەن وتىرىستا سويلەگەن سوزىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستاننىڭ بيۋدجەتتىك قاراجاتتى ۇنەمدەۋ ساياساتى ودان ءارى جالعاستىرىلاتىنىن مالىمدەگەنى بەلگىلى. «عالامدىق ەكونوميكالىق احۋال ۋشىعىپ جاتقان جاعدايدا ونى تەك قانا بيۋدجەت شىعىندارىنىڭ ۇنەمدىلىگى مەن تيىمدىلىگى امالى ارقىلى عانا قالىپتاستىرۋعا بولادى», دەپ باسا ايتىپ ءوتتى پرەزيدەنت. ەلباسى, سونداي-اق, ەكونوميكالىق ءوسىم مەن حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەلەرىن قامتاماسىز ەتپەيتىن شىعىنداردى قىسقارتۋدى تاپسىردى.
شىعىستاردىڭ تيىمدىلىگى كوپ جاعدايدا قارجىنى مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ ساپاسىمەن انىقتالادى. بيۋدجەتتىك قاراجاتتاردى باسقارۋدىڭ ساپاسىن كوتەرۋ قاجەتتىلىگى ناتيجەگە باعىتتالعان بيۋدجەت شىعىندارىنىڭ باعىت-باعدارىن توپشىلايتىن ناتيجەلى بيۋدجەتتەندىرۋگە كوشۋگە سەبەپشى بولدى. دەمەك, ولاردى ۇيلەستىرۋ العا قويىلعان ماقساتتارعا جەتۋگە بايلانىستى جۇرەدى.
بيۋدجەتتىك شىعىستاردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ مىندەتى مەملەكەتتىڭ بيۋدجەتتىك ساياساتىنىڭ ەڭ باستى باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان, بارلىق دەڭگەيدەگى اتقارۋشى بيلىك قىزمەتىنىڭ تۇراقتى باعىتى الدىن الا بولجامدالاتىن جانە جاۋاپتى بيۋدجەتتىك ساياسات جۇرگىزۋ بولۋى ءتيىس.
سونىمەن, ناتيجەگە باعىتتالعان بيۋدجەتتەۋدىڭ الدىندا بيۋدجەتتىك قاراجاتتاردى جۇمساۋدان بۇرىن ودان قانداي ناتيجە تۇسەتىندىگى, ياعني بارلىق بيۋدجەتتىك قاراجاتتى ناقتى ولشەنەتىن ناتيجەگە باعىتتاۋ مىندەتى تۇر. مىسالى, ەگەر, دەنساۋلىق ساقتاۋعا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن ءبىرشاما ميلليون تەڭگە جۇمساعىمىز كەلسە, وندا ءبىز مەملەكەتتىڭ قانشا تۇرعىنىنا دارىگەرلىك كومەك كورسەتىلەتىنىن جانە ول ءومىر ءسۇرۋدىڭ ورتاشا ۇزاقتىعىنا قالاي اسەر ەتەتىندىگىن ناقتى ءبىلۋىمىز قاجەت. وسىلايشا, بارلىق بيۋدجەتتىك قاراجاتتار تەك قانا نىسانالى ماقساتقا يە بولىپ مەملەكەتتىك شىعىنداردى اتقارۋ ءۇشىن عانا ەمەس, ناقتى ولشەنەرلىك ناتيجەگە يە بولادى. ەگەر ءبىز ناتيجە مەن پايدالانعان قاراجاتتاردىڭ تيىمدىلىگىن ولشەي الماساق, وندا ءبىز پروتسەستى باسقارا المايمىز.
بيۋدجەتتىك قاراجاتتاردى پايدالانۋدىڭ تيىمدىلىگىن باعالاۋدىڭ ناقتى ولشەمدەرى بولماعان جاعدايدا جوسپارلاۋ پروتسەسى قيىندايدى, ماقساتتارعا جەتۋ مەن ولاردى انىقتاۋ بيۋدجەتتىك باعدارلامالارىنىڭ جانە ءوز قىزمەتىندەگى ناتيجەلىلىك كورسەتكىشى بويىنشا بيۋدجەتتىك باعدارلامالار اكىمشىلەرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىكتەرى تومەندەيدى, شىعىنداردى ۇنەمى «ءوسىرىپ ايتۋعا» دەگەن ۇمتىلىس پايدا بولادى.
ەندى شەشىمى مەملەكەتتىك بيۋدجەت شىعىندارىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن بىرنەشە ماسەلەگە توقتالىپ كورەيىك.
بىرىنشىدەن, مەملەكەتتىك مەنشىكتەردى تۇگەندەۋ قاجەت.
وسى جىلدان باستاپ, بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندار كاسسالىق ادىستەن تولەم ادىسىنە كوشۋدى ۇسىناتىن قوعامدىق سەكتورعا ارنالعان قارجىلىق ەسەپتىلىكتىڭ حالىقارالىق ۇلگىلەرىنە وتەدى. ول ءۇشىن ەڭ الدىمەن اكتيۆتەردىڭ قاتاڭ ەسەبى كەرەك. العاشقى ەسەپ جۇرگىزىلمەسە, مۇنداي كوشۋدىڭ ەش پايداسى بولمايدى دەپ ويلايمىن.
ەكىنشىدەن, ەڭ تومەنگى الەۋمەتتىك ستاندارتتاردى قابىلداۋ مەن جاساۋدىڭ قاجەتتىلىك ءساتى ءپىسىپ-جەتىلدى.
ەلباسىمىز قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا: «ازاماتتارىمىز ءۇشىن ەكونوميكا مەن بيۋدجەتتىڭ وسۋىنە تىكەلەي تاۋەلدى بولاتىن ەڭ تومەنگى الەۋمەتتىك ستاندارتتار مەن كەپىلدىكتەردى ورناتۋىمىز كەرەك», دەپ اتاپ كورسەتكەن ەدى. سونداي-اق, ۇكىمەتكە وسىعان سايكەس كەلەتىن زاڭ جوباسىن جاساۋ تاپسىرىلعان بولاتىن. «بۇل ستاندارتتاردى ۇستانۋ بارلىق الەۋمەتتىك سالالاردى بيۋدجەتتىك قارجىلاندىرۋدىڭ كولەمىن انىقتاۋى قاجەت. بۇل بيۋدجەت پروتسەستەرىنىڭ ايقىندىعىن ارتتىرىپ, بولىنگەن قاراجاتتاردىڭ اتاۋلىلىعىن كۇشەيتەتىندىگىن» ەلباسىمىز باسا كورسەتىپ بەردى.
بۇل ماسەلەنى دەپۋتاتتار رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتى قاراستىرۋ بارىسىندا بىرنەشە رەت كوتەرگەن بولاتىن.
ۇشىنشىدەن, بيۋدجەتتىك زاڭناماعا, سونداي-اق, مەكەمەگە قارايتىن ۇيىمدار جاساعان مىندەتتەرگە نورمالاردى قولدانۋ بولىگىندە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلار تۋرالى زاڭناماعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ كەرەك. «مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى» زاڭنىڭ نورمالارى كورسەتىلگەن زاڭدى قولدانباي-اق مەكەمەگە قارايتىن ۇيىمداردان, اكتسيونەرلىك قوعامداردان دا ساتىپ الۋدى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك تۋعىزادى.
بۇل مەكەمەگە قارايتىن بيۋدجەتتىك ۇيىمداردى اسىراۋعا كەتەتىن شىعىنداردىڭ كورسەتىلەتىن قىزمەتىنىڭ قۇنى, ساپاسى, كولەمىنە ەمەس, بار قۋات اسىراۋ قاجەتتىلىگىنە جوسپارلانىپ جاتقاندىقتان ورىندالۋى مۇمكىن. جوسپارلاۋ, نەگىزىنەن, ولاردىڭ قۇرىلىمىن وزگەرىسسىز كۇيدە ساقتاي وتىرىپ, بار شىعىنداردى يندەكستەۋ ءادىسى بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى. «مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى» زاڭدى ەسەپكە الماي-اق, كەز كەلگەن جاعدايدا قىزمەتتەردى مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارى جاساسا, جاڭادان بىرنارسە ويلاپ تابۋدىڭ قاجەتى قانشا؟! ناتيجەسىندە, شىعىنداردى وڭتايلاندىرۋعا دەگەن ىنتالارى بولمايدى.
تورتىنشىدەن, شىعىن تيىمدىلىگىن باعالاۋدى ۇدايى جۇرگىزىپ وتىرۋ قاجەت جانە بيۋدجەتتىك شىعىنداردى جوسپارلاۋ بارىسىندا ونىڭ ناتيجەلەرىنىڭ ەسەبىمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرۋ كەرەك.
شىعىنداردىڭ تيىمسىزدىگى – بۇل ساپاسىز جوسپارلاۋدىڭ سالدارى. بيۋدجەتتىك شىعىنداردىڭ قۇرىلىمى مەن كولەمىن ۇتىمدى جوسپارلاۋ بارىسىندا «جۇمسالعان قاراجات-پايدا» تالداماسى نەگىزگى قۇرال بولىپ تابىلادى. ءبىز «قانشا قاراجات سالدىق جانە ناتيجەسىندە قانشا الدىق» قاعيداسى بويىنشا تالداۋ جاساۋىمىز كەرەك. الىنعان ەسەپ بويىنشا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتى جوسپارلاۋىمىز قاجەت نەمەسە قابىلدانعان بيۋدجەتكە تۇزەتۋلەر ەنگىزۋىمىز كەرەك.
قازىر بىزدە نەگىزىنەن «باعدارلامالى» جوسپارلاۋ بولعاندىقتان, ۇزاق مەرزىمدى باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ تيىمدىلىگىن باعالاپ تۇزەتە الۋىمىز, نە مەرزىمىنەن بۇرىن توقتاتا ءبىلۋىمىز قاجەت. سونداي-اق, باعدارلامانىڭ جۇزەگە اسۋى ءتيىمسىز بولعان جاعدايدا تيەسىلى تۇلعالاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ورناتۋ كەرەك.
بەسىنشىدەن, باقىلاۋ-قاداعالاۋ قىزمەتىن جەتىلدىرۋ كەرەك. اسىرەسە, بيۋدجەتتىك قاراجاتتى ءتيىمدى قولدانۋدى قاتاڭ باقىلاۋعا الۋ كەرەك.
اۋديت تيىمدىلىگى ستراتەگيالىق جوسپارلاردا كورسەتىلگەن مىندەتتەر مەن ماقساتتار بيۋدجەتتىك باعدارلامالارىنىڭ اكىمشىلەر قىزمەتى ناتيجەسىنىڭ ءسايكەستىكتەرىن باعالاۋ ءۇشىن قاجەت. ولارعا جەتۋ تاسىلدەرىن باعالاۋ كەرەك جانە قارجى قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ بويىنشا رەكومەنداتسيا دايىنداۋ قاجەت.
بۇل جاعدايدا نەگىزىنەن رەۆيزورلاردىڭ وزدەرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىكتەرىن ارتتىرۋ ماڭىزدى بولىپ تابىلادى. بيۋدجەت كودەكسىنە سايكەس, مەملەكەتتىك قارجى باقىلاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك ۇيىمدار قىزمەتى بيۋدجەت پروتسەسىنە جاتادى, دەگەنمەن, سىنىپتاۋىشتا مەملەكەتتىك قارجى باقىلاۋ ۇيىمدارى قىزمەتكەرلەرى جاۋاپكەرشىلىكتەرىنىڭ بۇزىلۋى كورسەتىلمەگەن.
قازىرگى كەزدە باقىلاۋ اكتىسىندە نەنى كورسەتەتىندىگىن رەۆيزوردىڭ ءوزى انىقتايدى جانە اكتىدە كورسەتىلگەن انىقتالعان بۇزۋشىلىق فاكتىلەرىنە عانا جاۋاپتى. سوندا تەكسەرۋشى ولاردى تومەندەتۋ ءۇشىن ءوز وكىلدىكتەرىن اسىرا پايدالانىپ, قيانات ەتۋشىلىك پەن بۇزۋشىلىق تەكسەرىسى بارىسىندا تابىلعان ادەيى جاسىرىپ قالۋشىلىققا قالاي جاۋاپتى بولا الادى؟! ەگەر بۇزۋشىلىق بولعان جوق دەگەن تەكسەرىستەن كەيىن بيۋدجەتتىك قاراجاتتى ءتيىمسىز قولدانۋ فاكتىلەرى, قىمقىرۋ, نە باسقا دا بۇزۋشىلىق فاكتىلەرى شىقسا, سول جەردە باسشىسىمەن بىرگە تەكسەرىس جۇرگىزگەن, سول فاكتىلەردى ءوز اكتىلەرىندە كورسەتپەگەن تەكسەرۋشىلەر دە شاقىرىلۋى كەرەك.
تەكسەرۋشىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋدە مەملەكەتتىك قارجى-باقىلاۋ ۇيىمدارىنىڭ باسشىلارى مەن تەكسەرىلۋشى جاق تاراپىنان دا تەكسەرىس ءناتيجەسىنە اسەر ەتە الۋ مۇمكىندىگى الىنىپ تاستالادى دەپ ەسەپتەيمىن. بارلىعى دا تەكسەرۋشىنىڭ جەكە (اكىمشىلىك نە قىلمىستىق) جاۋاپكەرشىلىگىنە بايلانىستى قۇرىلادى. وسى امالدار وتكىزىلەتىن تەكسەرىستەردىڭ ساپاسىن كوتەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
قورىتا ايتقاندا, بيۋدجەتتىك باعدارلاما اكىمشىلەرى بيۋدجەتتى جوسپارلاي جانە اتقارا وتىرىپ, بيۋدجەت شىعىندارىنىڭ تيىمدىلىگى مەن ۇنەمشىلدىگىن ەستەرىندە ۇستاۋلارى ءتيىس. مەملەكەتتىك بيۋدجەت, اسىرەسە, ەكونوميكا قۇرىلىمدارىن جاقسارتۋدى قامتاماسىز ەتەتىن, ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىگىن كوتەرە وتىرىپ, حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن جوعارىلاتاتىن سالالاردى دامىتۋعا جاعداي جاساۋى كەرەك.
تاتيانا ياكوۆلەۆا,
ءماجىلىس دەپۋتاتى, «نۇر وتان»
حدپ فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى.