بۇگىن, 10 قازان كۇنى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ توراعالىعىمەن ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسى ءوتتى. بۇل تۋرالى اقوردانىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى حابارلادى.
وتىرىستا بيىلعى 9 ايداعى ۇكىمەتتىڭ جۇمىس قورىتىندىلارى, سونداي-اق يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ بارىسى قارالدى.
وسى ماسەلەلەر بويىنشا پرەمەر-مينيستر س.احمەتوۆ, يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءمينيسترى ءا.يسەكەشەۆ, ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ ءمينيسترى ە.دوساەۆ, سونىمەن قاتار الماتى قالاسىنىڭ اكىمى ا.ەسىموۆ, پاۆلودار وبلىسىنىڭ اكىمى ە.ارىن جانە اتىراۋ وبلىسىنىڭ اكىمى ب.ىزمۇحامبەتوۆ بايانداما جاسادى.
قازاقستان پرەزيدەنتى ءوز سوزىندە ۇكىمەت قىزمەتىنىڭ باسىم باعىتتارى مەن ونىڭ الدىندا تۇرعان ناقتى مىندەتتەرگە توقتالىپ ءوتتى, سونداي-اق مەملەكەتتىك ورگاندار جۇمىسىنا باعاسىن بەرە كەلىپ, بىرقاتار كەمشىلىكتەر مەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پروتسەستەردى باسقارۋداعى ولقىلىقتاردى كورسەتىپ بەردى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەكونوميكالىق كونيۋنكتۋرانىڭ ناشارلاۋى جاعدايىندا ۇكىمەت بيۋدجەت ساياساتىنا تۇزەتۋ ەنگىزگەنى ءجون ەكەنىن اتاپ ءوتتى. مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ جوسپارلانۋ جانە ورىندالۋ ساپاسىن ارتتىرۋ قاجەت. اتاپ ايتقاندا, ءۇش جىلدىق بيۋدجەت جوباسى اكىمدەرمەن ءتيىستى دەڭگەيدە كەلىسىلمەگەن, بۇل بيۋدجەتتىك باعدارلامالاردىڭ تەڭگەرىمسىزسىزدىگىنە اكەلىپ سوعۋى مۇمكىن.
بيۋدجەت قاراجاتىن تولىق جانە ساپالى يگەرۋ – ماڭىزدى مىندەت. الدىن-الا بولجامعا سايكەس, يگەرىلمەگەن شىعىستار كولەمى 150 ميلليارد تەڭگە شاماسىندا بولىپ وتىر. قازاقستان پرەزيدەنتى بۇل قاراجات «تەسىكتى» بىتەۋگە ەمەس, كىدىرتۋگە بولمايتىن قاجەتتىلىكتەرگە عانا پايدالانۋعا باعىتتالۋى ءتيىس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق, مەملەكەت باسشىسى يگەرىلمەگەن قاراجاتتى بيۋدجەت تاپشىلىعىن قىسقارتۋعا نەمەسە ۇلتتىق قورعا باعىتتاۋدى تاپسىردى.
بۇعان قوسا, بيۋدجەتتىك جوبالاردىڭ قىمباتتاۋى ءتارىزدى بۇرىننان كەلە جاتقان پروبلەمانى شەشكەن ءجون. جوبالىق قۇن كولەمىنىڭ ۇلعايتىلۋى 2012 جىلى 40 ميلليارد تەڭگەگە, ال بيىل 60 ميلليارد تەڭگەگە جەتكەن. مەملەكەت باسشىسىنىڭ پىكىرىنشە, جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتامانى ازىرلەۋ مەن قاراۋ توڭىرەگىندە كۇماندى بيزنەس سالاسى قالىپتاستىرىلعان.
– تەندەردە مەردىگەردى تاڭداۋ كەزەڭىندە تورەشىلدىك پەن ىسىراپشىلدىق باستالادى. مىنە, قۇرىلىس باعاسى ءوسۋىنىڭ, ينفلياتسيانىڭ شارىقتاپ كەتۋىنىڭ سەبەبى وسىندا, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
كوبىنەسە بىركەلكى نىساندار ءارتۇرلى باعا بويىنشا سالىنۋدا. وتىرىستا اتاپ وتىلگەندەي, اقمولا وبلىسىندا 1200 ورىندىق مەكتەپتىڭ قۇنى 900 ورىندىق مەكتەپكە قاراعاندا 219 ملن. تەڭگەگە ارزان باعاعا سالىنعان. اقتوبە قالاسىندا ءبىر جىلدا بىردەي مەكتەپتەر قۇرىلىسى قۇنىنىڭ ايىرماشىلىعى 130 ملن. تەڭگە بولعان, ال اتىراۋ وبلىسىنداعى بىردەي ەمحانالار قۇرىلىسىنا جۇمسالعان شىعىن قۇنىنىڭ ايىرماشىلىعى 400 ميلليون تەڭگەدەن اسقان.
– باقىلاۋشى ورگاندار مۇندايعا قالاي جول بەرەدى؟ مەن قانشاما رەت تەك تيپتىك مەكتەپتەر مەن اۋرۋحانالار سالۋعا تاپسىرما بەردىم, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
بۇل رەتتە نۇرسۇلتان نازارباەۆ جىلجىمايتىن م ۇلىك نىساندارىن ساتىپ الۋ بارىسىندا ونىڭ باعاسىنا ءتيىستى باقىلاۋدىڭ جوق ەكەنىنە نازار اۋداردى.
سونداي-اق, قۇرىلىس سالاسىندا جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ارقىلى كۇردەلى شىعىنداردى ازايتۋ جانە ساپانى ارتتىرۋ جۇمىسى ناشار جۇرگىزىلىپ جاتقانى ايتىلدى. ناتيجەسىندە جاڭادان سالىنعان اۆتوموبيل جولدارىن پايدالانۋعا بەرگەن ءبىر جىلدان كەيىن قايتا جوندەۋ كەرەك بولادى. اتاپ وتىلگەندەي, الەمدىك رەيتينگتە جول ساپاسى جونىنەن قازاقستان 140 ەلدىڭ ىشىندە 117-ورىندا تۇر.
بيۋدجەتتىڭ ساپاسىز ورىندالۋى كوبىنەسە رۇقسات بەرۋ جانە كەلىسۋ پروتسەدۋرالارىنىڭ كوپتىگىنە بايلانىستى, بۇل دا ەكونوميكانىڭ دامۋىن تەجەيدى. ۇكىمەتكە وسى ماسەلەلەردى قاتاڭ باقىلاۋدا ۇستاۋعا تاپسىرما بەرىلدى.
بيۋدجەتتىك باعدارلامالاردىڭ ورىندالماۋىنىڭ جانە ولاردىڭ تيىمسىزدىگىنىڭ نەگىزگى سەبەبى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ جۇيەسى بولىپ سانالادى. كوبىنەسە مەملەكەتتىك ورگاندار تەندەرلەردە «بوگدە» جەتكىزۋشىلەردىڭ قاتىسۋىنا مۇمكىندىك بەرمەيتىن شارتتار بەلگىلەيدى.
بۇعان قوسا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءبىرىنشى باسشىلارى وزدەرىن وزدەرى جاۋاپكەرشىلىكتەن بوساتىپ, ساتىپ الۋعا قاتىستى شەشىم قابىلداۋدان سىرت قالادى. وسىعان وراي مەملەكەت باسشىسى اكىمدەر مەن ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ باسشىلارىنا تەندەرلىك كوميسسيالاردى وزدەرى باسقارىپ, ولاردىڭ اۋقىمدى كولەمدەگى مەملەكەت قاراجاتىن شىعىنداۋعا بايلانىستى جۇمىستارى ءۇشىن تولىقتاي جاۋاپكەرشىلىك الۋىن تاپسىردى. سونداي-اق مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان زاڭ جوباسىن پارلامەنتكە ەنگىزۋدى تەزدەتكەن ءجون.
بارلىق كونكۋرستار مەن اۋكتسيونداردى ءبىرتيپتى جانە كۇردەلى شىعىندار بويىنشا ورتالىقتاندىرۋ تاپسىرىلدى. مەملەكەتتىك ورگاندارداعى مەملەكەتتىك سالىپ الۋ جونىندەگى ماماندار شتاتى ورتاق ۇيىمداستىرۋشىعا بەرىلۋى ءتيىس. جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەر ءۇشىن ساتىپ الۋدى ۇيىمداستىراتىن مۇنداي قۇرىلىمدار وڭىرلەر دەڭگەيىندە دە قۇرىلاتىن بولادى.
وتىرىستا قارالعان ماسەلەلەردىڭ كەلەسى بولىگى مەملەكەتتىك قورعاۋدى جانە كاسىپكەرلىكتى قولداۋدى كۇشەيتۋ بولدى.
مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەندەي, «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى كاسىپكەرلىكتى قولداۋدىڭ ءتيىمدى تەتىگىنە اينالدى. سونىمەن بىرگە ونى جۇزەگە اسىرۋعا قاتىستى شاعىمدار دا كوبەيىپ وتىر.
ماسەلەن, 43 اۋدان جانە وبلىستىق ماڭىزى بار قالالار «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى اياسىنداعى نەسيەلەردىڭ پايىزدىق مولشەرلەمەلەرىن سۋبسيديالاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ وتىرعان جوق. بۇل قىزمەت ءتۇرى باتىس قازاقستان, شىعىس قازاقستان, ماڭعىستاۋ جانە قاراعاندى وبلىستارىندا باياۋ جۇرۋدە. اقمولا, الماتى, قاراعاندى, شىعىس قازاقستان جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا كاسىپكەرلەرگە بىردە-ءبىر گرانت بەرىلمەگەن. 10 اۋداندا جانە وبلىستىق ماڭىزى بار قالالاردا جاڭا باستاۋشى كاسىپكەرلەرگە بىردە-ءبىر شاعىن نەسيە بەرىلمەگەن.
مەملەكەت باسشىسى اتالعان وبلىس اكىمدەرىنىڭ ارقايسىسىنا وسى ماسەلە بويىنشا ەسەپ بەرىپ, ناتيجەسىن باق-تا جاريالاۋدى تاپسىردى.
سونىمەن قاتار, بىرقاتار وڭىرلەر «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى بويىنشا بولىنەتىن قاراجاتتىڭ تاپشىلىعىنا كەزىگىپ وتىرعانى ايتىلدى. وڭىرلىك كوميسسيالار ماقۇلداعان 155 جوبا بويىنشا تاپشىلىق 1,5 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايدى. قازاقستان پرەزيدەنتى وسى قاراجاتتاردى بولۋگە پارمەن بەردى.
مەملەكەت باسشىسى مەملەكەت-جەكەمەنشىك سەرىكتەستىك سياقتى ءتاسىلدىڭ تيىمدىلىگى تومەن ەكەندىگىنە نازار اۋداردى. اتاپ ايتقاندا, قىزىلوردا, پاۆلودار جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارى 2008 جىلدان بەرى ساراپتاماعا بىردە ءبىر كونتسەسسيالىق ۇسىنىس جاساماعان. دامۋ ينستيتۋتتارى, بانكتەر, زەينەتاقى قورلارى, ساقتاندىرۋ كومپانيالارى مەملەكەت-جەكەمەنشىك سەرىكتەستىگى جوبالارىنا بەلسەنە قاتىسپايدى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ بيزنەستى دامىتۋ ءۇشىن ماڭىزدى ىنتالاندىرۋ جانە بيۋدجەتتى تولتىرۋدىڭ كوزى جەكەشەلەندىرۋدىڭ جاڭا تولقىنى بولۋى تيىستىگىن اتاپ ءوتتى. قازىرگى كەزدە مەملەكەتتىك ۇلەسى بار ۇيىمدار سانى 6 مىڭنان اسىپ, كوبەيىپ كەلەدى, ال شتات سانى ميلليون ادامعا جاقىنداپ قالدى. سويتە تۇرا, مەملەكەتتىڭ قاتىسى بار ۇيىمداردىڭ تەك 4 پايىزىن عانا جەكەشەلەندىرۋ تۋرالى ۇسىنىس ەنگىزىلدى.
– ءاربىر ۆەدومستۆو مەن «سامۇرىق-قازىنا» جانە «قازاگرو» كومپانيالارىنىڭ جەكەشەلەندىرۋ نىساندارىن كوميسسيالىق تۇردە انىقتاپ, وسى جۇمىستى اشىق جۇرگىزۋ قاجەت. ءبىز شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتىڭ مىڭداعان جاڭا سۋبەكتىلەرىن قۇرا الامىز, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ ستاتيستيكا ەلدەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەس ءوسىمىن كورسەتەتىنىن اتاپ ءوتتى. جەكە كاسىپكەرلەردىڭ سانى ەك جىلدا 21 پايىزعا وسكەنىمەن, ولاردان سالىق تۇسىمدەرى 11 پايىزعا عانا ۇلعايعان.
تەكسەرۋلەر كەزىندەگى زاڭ بۇزۋشىلىقتار بۇرىنعىشا ساقتالىپ وتىر. بيزنەستى قورعاۋدىڭ پرەزيدەنتتىك سايتىنا وتكەن جىلعى 9 ايدا – 870, ال بيىل 940 شاعىم ءتۇسىپ ۇلگەردى. بيىلعى 7 ايدىڭ وزىندە پروكۋراتۋرا ورگاندارى 2 مىڭنان استام نەگىزسىز تەكسەرۋلەردى انىقتادى. مەملەكەت باسشىسى باس پروكۋراتۋراعا تەكسەرۋ شارالارىن قىسقارتۋ بويىنشا ۇسىنىس ازىرلەۋدى, سونداي-اق زاڭسىز تەكسەرۋ باستاماشىلارىن جازالاۋدى تاپسىردى.
مەملەكەت باسشىسى سونداي-اق «كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ» كولەمىن تومەندەتۋ جۇمىستارى سوزىلىپ بارا جاتقانىنا نازار اۋداردى. اتاپ ايتقاندا, الكوگول اينالىمىن باقىلاۋدى كۇشەيتۋگە باعىتتالعان زاڭ جوباسىن پارلامەنتكە ەنگىزۋ 2015 جىلعا ىسىرىلدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇكىمەت باسشىسىنا وسى ماسەلەنى شەشۋدى جانە «كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ» كولەمىن تومەندەتۋ جۇمىستارىنىڭ بارىسى جايلى تۇراقتى بايانداپ وتىرۋدى تاپسىردى.
وتىرىستا تالقىلانعان ءۇشىنشى ماڭىزدى باعىت وڭىرلىك دامۋ مىندەتتەرى اياسىندا يندۋستريالىق ساياساتتىڭ تيىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ بولدى.
مەملەكەت باسشىسى يندۋستريالاندىرۋدىڭ ءبىرىنشى «بەسجىلدىعى» وڭ ناتيجە بەرگەنىن اتاپ ءوتتى. قۇنى 2,1 ترلن. تەڭگەلىك 563 نىسان پايدالانۋعا بەرىلىپ, 2,2 ترلن. تەڭگەنىڭ ونىمدەرى ءوندىرىلدى. 70 مىڭعا جۋىق جۇمىس ورنى اشىلدى.
– ءبىز داعدارىستىڭ ەڭ قيىن كەزىندە وسىنداي باعدارلامانى ءبىرىنشى بولىپ قابىلدادىق. بىزدەن كەيىن يننوۆاتسيالىق باعدارلامالاردى اقش, جاپونيا, تۇركيا جانە وزگە دە كوپتەگەن ەلدەر ىسكە قوستى. ءبارى مۇنداي شارانىڭ قاجەتتىگىن سەزىندى, سوندىقتان ءبىز «نۇكتەگە» ءدال تۇستىك. ەكىنشى «بەسجىلدىق» باعدارلاماسىن ساپالى ازىرلەپ, بۇل باعىتتاعى ينۆەستيتسيانىڭ قارقىنىن ازايتىپ الماۋ قاجەت, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
سونىمەن بىرگە ناقتى سەكتوردى, سونىڭ ىشىندە ينستيتۋتتىق سەكتوردى قولداۋ تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋ كەرەك. مىسالى, بيىل قۇرىلعان وڭىرلىك دامۋ مينيسترلىگى وكىلەتتىگى مەن قاراجاتىنىڭ ارا-جىگى ناقتى بولماعاندىقتان ءوز مىندەتىن تولىق كولەمدە جۇزەگە اسىرماعانى, ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ مينيسترلىگىمەن ارادا مىندەتتەردى بولىسۋدە تۇسىنىسپەۋشىلىك تۋىنداعانى اتاپ ءوتىلدى.
– بىزدە كاسىپكەرلەرگە قولداۋ كورسەتۋدەن گورى ولاردى باقىلاۋ فۋنكتسيالارى كوپ, – دەدى مەملەكەت باسشىسى. ول سانەپيدستانسا قىزمەتىندە 12 مىڭ قىزمەتكەر, ال يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگىندە 200 مەملەكەتتىك قىزمەتشى جۇمىس ىستەيتىنىن اتاپ ءوتتى.
قازاقستان پرەزيدەنتى مەملەكەتتىك قولداۋدى قاجەت ەتەتىن جوبالارعا تالداۋ جاساۋ بارىسىنداعى ولقىلىقتارعا, سونىڭ سالدارىنان بىرقاتار جاڭا كاسىپورىنداردا ونىمدەرىن وتكىزۋ, شيكىزات جەتكىزۋ, كادرلارمەن قامتاماسىز ەتۋ سياقتى پروبلەمالار بار ەكەنىنە نازار اۋداردى. مىسالى, قاراعاندىدا «فەرمەر» ۇشاعىن قۇراستىراتىن زاۋىت بار بولعانى 1 اەروپلان شىعارعان, ال ماقتا شيكىزاتىنىڭ جەتكىزىلمەۋى سالدارىنان وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى توقىما فابريكاسىنىڭ جۇمىسى وتاندىق ماقتا ەكسپورتقا شىعارىلىپ جاتقاندا توقتاپ تۇر.
ءوندىرىس قۋاتىن ۇتىمدى ورنالاستىرۋ تالاپتارى ساقتالماي وتىر. مىسالى, استانادا ەلەكتروۆوزدار شىعاراتىن زاۋىتتىڭ جانە پاۆلوداردا جۇك ۆاگوندارى مەن جارتىلاي ۆاگوندار شىعاراتىن زاۋىتتىڭ اشىلعانىنا قاراماستان, قاراعاندىدا تاعى ءبىر بالاما كاسىپورىن سالۋ جوسپارلانۋدا.
ءار وڭىردە ءتيىستى ناتيجە بەرمەيتىن ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتار قۇرىلۋدا. مىسالى, اتىراۋداعى اەا بازاسىندا بارلىعى 3 جوبا ىسكە اسىرىلعان, ال الماتى وبلىسى مەن پاۆلودار وبلىسىندا بىردە-ءبىر جوبا جۇزەگە اسىرىلماعان. وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسى پرەمەر-مينيسترگە اەا-تارعا تالداۋ جاساپ, جۇمىس ىستەمەي تۇرعاندارىن قىسقارتۋدى تاپسىردى.
بۇعان قوسا, يننوۆاتسيانى ەنگىزۋ جۇمىستارىنىڭ تيىمدىلىگى جەتكىلىكسىز دارەجەدە جۇرگىزىلۋدە. ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىنگى بارلىق كەزەڭىندە تەك ءبىر عانا جوبا بويىنشا استىق تاسىمالداۋعا ارنالعان جابىق ۆاگون-حوپپەر ءوندىرىسى ءۇشىن «زيكستو» اق-عا بەرىلگەن قۇنى 100 ميلليون تەڭگە بولاتىن يننوۆاتسيالىق گرانت ۇسىنىلعان.
جەر قويناۋىن پايدالانۋ سالاسىنداعى قىزمەت تە جانداندىرۋدى قاجەت ەتەدى. ەلىمىزدە بارلانعان قورلاردىڭ جەتكىلىكتى ءوسىمى قامتاماسىز ەتىلمەيتىنى, جۇمىس ىستەمەيتىن كەنىشتەر بويىنشا احۋال سول كۇيىندە ەكەنى اتاپ ءوتىلدى. بيىل جەر قويناۋىن پايدالانۋ قۇقىعىن بەرۋگە بىردە-ءبىر كونكۋرس وتكىزىلمەگەن, حالىقارالىق ينۆەستيتسيالاردى تارتۋعا ەشقانداي كەلىسىمشارت جاسالماعان. اتاپ ايتقاندا, «ريو-تينتو» سياقتى ءىرى ينۆەستوردىڭ ۇسىنىسى بويىنشا ءالى شەشىم قابىلدانعان جوق.
ەنەرگەتيكا سالاسىندا مەملەكەت باسشىسى ەلدىڭ وڭتۇستىگىندەگى ەنەرگيا تاپشىلىعىن تومەندەتۋ قاجەتتىگىنە ايرىقشا نازار اۋدارىپ, سوعان بايلانىستى ۇكىمەتكە بالقاش جەس-نىڭ قۇرىلىسى مەن ينفراقۇرىلىمىن باقىلاۋعا الۋدى تاپسىردى.
ەكىباستۇزداعى گرەس-2 ءۇشىن ءالى الىنباعان قازاندىق اگرەگاتىنىڭ قۇنى 760 ميلليون دوللاردان 1,2 ميلليارد دوللارعا دەيىن كوتەرىلۋى ماسەلەسى دە قوزعالدى. بۇل ماتەريالداردى تەكسەرۋ باس پروكۋراتۋراعا تاپسىرىلدى.
قازاقستان پرەزيدەنتى «جاسىل ەكونوميكا» تۋرالى ايتپاس بۇرىن ەنەرگيا ۇنەمدەۋدىڭ بازالىق ماسەلەلەرىن شەشۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى. قازاقستاندا جىلۋ جەلىلەرىندەگى شىعىن 22,1 پايىز, ال ەۋرووداقتا ورتاشا 10 پايىزدى قۇرايدى. قازاقستاندىق ەلەكتر جەلىلەرىندە شىعىن 14 پايىز بولسا, قىتاي, كورەيا, جاپونيادا ول نەبارى 5 پايىز.
مەملەكەتتىك ورگاندار تاراپىنان ەنەرگيا ۇنەمدەۋ مەن ەنەرگيا ەسەپتەۋ ماسەلەلەرىنە جەتكىلىكسىز دەڭگەيدە كوڭىل بولىنەدى. ماسەلەن, جالپى ءۇيدىڭ جىلۋ ەسەپتەگىشتەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ قاراعاندى وبلىسىندا 25,8 پايىز, باتىس قازاقستان وبلىسىندا 16 پايىزدى عانا قۇرايدى. تۇرعىندار اراسىندا ەلەكتر ەنەرگياسىن, جىلۋ مەن گازدى ۇنەمدەۋ جونىندە پارمەندى ناسيحات جۇرگىزىلمەيدى.
اگرارلىق سەكتور سەكىلدى ستراتەگيالىق سالا ماسەلەلەرى بولەك قارالدى.
مەملەكەت باسشىسى ەت ەكسپورتىن 2016 جىلعا قاراي 60 مىڭ تونناعا دەيىن جەتكىزۋ مىندەتى قويىلعانىن ەسكە سالدى. ءتيىستى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋعا 120 ميلليارد تەڭگە بولىنگەن. سويتە تۇرا, بيىلعى جىلدىڭ 7 ايىندا كەدەن وداعىنان سىرتقا شىعارىلاتىن ەت ەكسپورتى نولگە تەڭەسكەن. مۇنىڭ ورنىنا قازاقستان ەتتى سىرتتان, سونىڭ ىشىندە بەلارۋستان يمپورتتاۋدا.
شۇجىق ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتى دا 2013 جىلى نولدىك دەڭگەيگە ءتۇسىپ, كاسىپورىنداردىڭ جۇكتەمەسى 28 پايىز عانا بولعان. وسىنداي جاعداي ءسۇت, قانت جانە مايعا قاتىستى دا بايقالادى.
قازاقستان پرەزيدەنتى قاراجات جەتىسپەۋشىلىگى جاعدايىندا دا ازىق- ت ۇلىكتىڭ تۇراقتاندىرۋشى قورلارىن قارجىلاندىرۋ جالعاستىرىلعانىن اتاپ ءوتتى. بۇل ورايدا ءىس جۇزىندە 5 ميلليارد تەڭگە نەمەسە بولىنگەن قاراجاتتىڭ 40 پايىزى دەپوزيتتەردە جاتىر جانە پايدالانىلماي وتىر. بۇعان قوسا, تۇراقتاندىرۋشى قورلاردىڭ جۇمىسىنا قاراماستان, الەۋمەتتىك ماڭىزى بار بىرقاتار ونىمدەردىڭ باعاسى ەداۋىر وسكەن.
مەملەكەتتىڭ قولداۋىنا سۇيەنىپ وتىرعان اگروونەركاسىپ كەشەنىندەگى كوپتەگەن جوبالاردان تيىسىنشە قايتارىم جوق. «قازاگروقارجى» بىلتىر 66 جوبانى, ال بيىل, قارجىلاندىرۋ كولەمى ۇلعايسا دا, نەبارى 16 جوبانى ىسكە اسىردى.
– ماعان «قازاگرونىڭ» حالىقارالىق نارىقتاردا جاقسى مولشەرلەمە ءۇشىن 1 ميلليارد دوللار تارتقانى جونىندە حابارلادى. ال ول اقشاعا ناقتى جوبالار بار ما, جاقسى نەسيە تاريحى مەن كەپىلدىكتەرگە يە بورىشكەر بار ما؟ – دەپ ساۋال قويدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
مەملەكەت باسشىسى پايدالانىلماعان جەرلەردى رەۆيزيالاۋ جانە ولاردى اينالىسقا ءتۇسىرۋ تەتىكتەرىن ازىرلەۋ جۇمىستارىنىڭ سالعىرت جۇرگىزىلىپ جاتقانىن ايتتى.
سونداي-اق قازاقستان پرەزيدەنتى اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋدىڭ جاڭا باعدارلاماسىن ازىرلەۋدىڭ قيسىندىلىعىنا كۇمان كەلتىردى, ويتكەنى, وسىنداي قۇجات 2004-2010 جىلدارى-اق جۇزەگە اسىرىلعان بولاتىن.
– الدىمەن بۇرىنعى باعدارلامادا قاراستىرىلعاندى اياعىنا جەتكىزىڭدەر جانە ناقتى ناتيجەلەرى بويىنشا ەسەپ بەرىڭدەر, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
مەملەكەت باسشىسى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءبىرىن ءبىرى قايتالايتىن قۇرىلىمدارىن وڭتايلاندىرۋدى جانە فۋنكتسيالاردى ناقتى ءبولۋ جۇمىسىن جالعاستىرۋدى تاپسىردى. اكىمدەردىڭ جۇمىسىن باعالاۋدىڭ قازىرگى جۇيەسىن كوپتەگەن فورمالدى كورسەتكىشتەر مەن ەسەپتىلىك تۇرلەرى قيىنداتىپ وتىرعانى ايتىلدى. كورسەتكىشتەردىڭ 96-سىنىڭ تەك 46-سى قولدانىستاعى ستاتيستيكادان الىنادى, ال 50-ءى جاڭا.
سونداي-اق وڭىرلەردىڭ دامۋىنا بەرىلەتىن باعاعا دەگەن كوزقاراستى وزگەرتۋ قاجەت. اكىمدەر جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگى رەيتينگىسىندەگى نەگىزگى كورسەتكىشتەر ينۆەستيتسيا تارتۋ, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ, تولىققاندى جۇمىس ورىندارىن اشۋ, مەملەكەتتىك قىزمەتتەر ساپاسى, قاۋىپسىزدىك پەن قۇقىقتىق ءتارتىپ, تۇرعىنۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ماسەلەلەرى, جاستاردى جۇمىسپەن قامتۋ سياقتى ينديكاتورلار بولۋعا ءتيىس.
قازاقستان پرەزيدەنتى ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانكتىڭ جاڭا باسشىلىعى اقشا-نەسيە ساياساتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماسەلەلەرىن پىسىقتاعانى ءجون ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
مەملەكەت باسشىسى بانك سەكتورىنىڭ ناقتى ەكونوميكانى دامىتۋعا سالىناتىن سالىمدى ارتتىرۋىن باسىمدىعى بار مىندەت رەتىندە بەلگىلەپ بەردى.
ونەركاسىپكە بۇكىل بانك سەكتورىنىڭ تەك 12 پايىزى نەسيەسى باعىتتالادى. بانكتەردىڭ شاعىن بيزنەستى نەسيەلەندىرۋدى ازايتۋ ءۇردىسى دە الاڭداۋشىلىق تۋدىرادى. نەسيە كولەمى 2013 جىلى 13 پايىزعا تومەندەدى, بۇل رەتتە تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەرىنىڭ كولەمى ءبىر جىل ىشىندە 50 پايىزعا ءوسىپ, 2 تريلليون تەڭگە دەڭگەيىنە جەتكەن.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2012 جىلدىڭ باسىندا قۇرىلعان تۇيتكىلدى نەسيەلەر قورىنىڭ ازىرشە تەك نەبارى 500 ميلليون تەڭگەگە زايمدار ساتىپ الۋعا كەلىسكەنىنە نازار اۋداردى.
ۇكىمەتتىڭ ءجىتى نازار اۋدارۋىن تالاپ ەتەتىن كەلەسى باعىت – الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋ ۇدەرىسىن كۇشەيتۋ.
سوڭعى ءۇش جىل ىشىندە مەملەكەت ءبىلىم بەرۋدى قارجىلاندىرۋ مولشەرىن 1,7 ەسەدەن استام مولشەرگە ۇلعايتتى. 2013 جىلى ول ءبىر جارىم تريلليون تەڭگەگە جۋىق كولەمدى قۇرادى. بىراق بالاباقشالارداعى ورىن جەتىسپەۋشىلىگى وتكىر كۇيىندە قالۋدا, جارتى ميلليونعا جۋىق بالا كەزەكتە تۇر. جەكەلەگەن وبلىستار ءبىلىم بەرۋ نىساندارىنىڭ قۇرىلىسىن تۇرالاتۋعا جول بەرۋدە.
سولتۇستىك قازاقستان مەن اقتوبە وبلىستارىنداعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلاتىن نىساندار بويىنشا قارجى يگەرۋ 62 پايىزدان اسپاي وتىرعانى اتاپ ايتىلدى. جەرگىلىكتى بيۋدجەت بويىنشا دا وسىنداي احۋال بايقالىپ وتىر. پاۆلودار وبلىسىنىڭ ەكىباستۇز قالاسىنداعى وڭىرارالىق كاسىپتىك ورتالىقتىڭ ىسكە قوسىلۋى 2011 جىلدان بەرى بىرنەشە رەت جۇزەگە اسپاي قالدى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ كاسىپتىك-تەحنيكالىق وقىتۋ سالاسىندا ەكونوميكا تالاپ ەتىپ وتىرعان بارلىق مامانداردىڭ تەك ۇشتەن ءبىرى عانا دايىندالاتىنىنا توقتالدى. سونىمەن قاتار ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازا قاناعاتتانارلىقسىز كۇيدە قالۋدا, جاتاقحانالار جەتىسپەيدى, وندىرىستىك تاجىريبەسى بار بىلىكتى ماماندار قاتارىنا جاتاتىن وقىتۋشىلارعا تاپشىلىق بار. جوعارى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە دە پروبلەمالار بار سەكىلدى.
مەملەكەت باسشىسى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا دا اسا اۋقىمدى قارجى ءبولىنىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. 2012 جىلى جالپى قارجىلاندىرۋ كولەمى 8 ميلليارد دوللاردى قۇرادى, ياعني دامىعان ەلدەر دەڭگەيىندەگى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 4 پايىزى. 45 ەمحانانىڭ, العاشقى دارىگەرلىك سانيتارلىق كومەك كورسەتۋ ورتالىقتارىنىڭ, 300-دەن استام دارىگەرلىك امبۋلاتوريالار مەن فەلدشەرلىك-اكۋشەرلىك پۋنكتتەردىڭ قۇرىلىستارى جوسپارلاندى.
وسىعان قاراماستان قىزمەت كورسەتۋ ساپاسى ءالى كۇتكەن ناتيجەگە جەتە قويعان جوق. قازاقستان پرەزيدەنتى وڭىرلەردە سالىنعان مەديتسينالىق نىسانداردىڭ بىلىكتى ماماندارمەن قامتىلۋى قاجەتتىگىنە توقتالدى.
قازاقستاننىڭ جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارىنان بولعان ءولىم جونىنەن ءبىرىنشى, جول-كولىك وقيعالارىنان بولعان ءولىم جونىنەن ەكىنشى ورىن الاتىنى اتاپ ايتىلدى. وتكەن جىلى جول بويىندا 2145 ادام, بيىلدىڭ وزىندە 2273 ادام قازا بولدى. مەملەكەت باسشىسى وسىعان وراي كولىكتى الكوگولدى ىشىمدىك ءىشىپ الىپ جۇرگىزگەندەر ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋدى تاپسىردى.
قازاقستان پرەزيدەنتى ەڭبەك جانە جۇمىسپەن قامتۋ سالاسىنداعى الەۋمەتتىك كومەكتى ءوزارا مىندەتتەمەلەر نەگىزىندە ەڭبەككە قابىلەتتى ادامدارعا بەرۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋداردى. جۇمىسسىز ادام الەۋمەتتىك كومەكتى كەيىن قايتارۋ شارتىمەن الۋعا ءتيىس.
قابىلدانعان شارالارعا قاراماستان جالاقى بويىنشا بەرەشەك ساقتالىپ وتىرعانى, ونىڭ بيىلعى 1 قاراشادا 1 ميلليارد تەڭگەدەن اسقانى اتاپ ايتىلدى.
باسپانا جاعدايىن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى الەۋمەتتىك ماسەلە كۇيىندە قالىپ وتىر. مەملەكەت باسشىسى «قولجەتىمدى باسپانا-2020» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ كوپ رەنىش تۋدىرىپ وتىرعانىنا توقتالدى. تولەم قابىلەتىنىڭ تومەندىگىنە بايلانىستى وعان كوپتەگەن وتباسىلار قاتىسا الماۋدا. سونىمەن قاتار, قازاقستان پرەزيدەنتى «تۇرعىنۇيقۇرىلىسجيناقبانكىنىڭ» باسشىلارى مەن ولاردىڭ تۋىستارىنىڭ باعدارلاما اياسىندا جەڭىلدىك قاراستىرىلعان باعامەن پاتەر الۋ فاكتىلەرىنە دە نازار اۋداردى.
– قايتارسىن دا, مۇقتاجدارعا بەرسىن, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
وتىرىس بارىسىندا حالىقارالىق ينتەگراتسيا ماسەلەلەرى دە قارالدى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ ىشكى نارىقتىڭ كولەمى شەكتەۋلى ەكەندىگىن جانە ەكونوميكانىڭ بۇدان ارعى ءوسىمى ءۇشىن نارىق كەڭىستىگىن كەڭەيتۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.
– ىقپالداستىق – ءبىز ءۇشىن ءومىر تالابى. سول سەبەپتى ءبىز قازىر ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتى قۇرۋ جانە دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋ تۋرالى ايتۋدامىز, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
بۇل رەتتە جالپى ىقپالداستىق كارتيناسىن جاساۋ, ءىس-ارەكەتتەردىڭ مۇمكىن بولاتىن بارلىق بالاما نۇسقالارىن ازىرلەۋ, قازاقستاننىڭ ىقتيمال شىعىندارى مەن پايداسىنا تالداۋ جۇرگىزۋ قاجەت.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەلىسسوز توپتارى مەن سالالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اراسىنداعى ۇيلەستىرۋدىڭ, سونداي-اق وتاندىق كەلىسسوز جۇرگىزۋشىلەردىڭ دەڭگەيىن كوتەرۋ قاجەتتىگىنە توقتالدى. بۇل ءۇشىن قازاقستاننان وكىلدىك ەتەتىن كادرلاردى ساپالى ىرىكتەۋدىڭ ايقىن مەحانيزمىن ازىرلەپ, مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى اگەنتتىگىنىڭ وسى ماسەلەدەگى ءرولىن كۇشەيتكەن ءجون.
قازاقستان پرەزيدەنتى وسى اتالعان ماسەلەلەردىڭ بارلىعى بويىنشا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدىڭ جانە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ءرولىن كوتەرۋدىڭ قاجەتتىگىن اتاپ ايتتى. مەملەكەتتىك باق-تا وزەكتى ماسەلەلەردىڭ قوزعالۋىنا نازار اۋدارۋ قاجەت. ولاردىڭ مىندەتى – زاماناۋي ەكونوميكا, ساياسات, ەلدىڭ ىشكى جانە سىرتقى احۋالى بويىنشا حالىقتى ساۋاتتاندىرۋ.
مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس ەلدىڭ تاريحى بويىنشا كانوندىق وقۋلىق جاساۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتقانىن ايتتى.
– كونستيتۋتسيا سياقتى تاريحتى دا كاسىپقويلار جازىپ, بەكىتۋى ءتيىس دەپ سانايمىن. مۇنداي سالماقتى ىسكە ناق سونداي مامانداردى تارتۋعا ءتيىسپىز. بۇل ماسەلەگە ءبىز الداعى ۋاقىتتا دا وتە وبەكتيۆتى جانە دايەكتى تۇردە قارايتىن بولامىز, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
وتىرىس سوڭىندا قازاقستان پرەزيدەنتى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى قازاقستاندىقتاردىڭ 2-3 بۋىنى ءۇشىن ويلاستىرىلعان ماڭىزدى مىندەت ەكەنىن اتاپ ايتتى. الەمنىڭ ەڭ دامىعان وتىز ەلىنىڭ قاتارىنا كىرۋ جولى وڭاي بولمايدى جانە مۇنى ءاربىر قازاقستاندىق ءتۇسىنۋى ءتيىس.