ءۇرجار – وبلىس ورتالىعى وسكەمەننەن 500 شاقىرىم شالعايدا جاتقان, جەرى قۇنارلى, شىبىق ەكسە جايقالىپ تال وسەتىن, ەگىنى مەن كوكونىسى بىتىك ءونىم بەرەتىن قازىنالى ولكە. اۋدان ورتالىعىنان 140 شاقىرىم جەردە اتاقتى الاكول دەمالىس بازاسى بار, بيىل سۋى شيپالى الاكولدە 150 مىڭنان استام تۋريستەر دەمالىپ, دەنساۋلىقتارىن تۇزەپ قايتىپتى. ماقانشىدان تاياق تاستام جەردەگى باقتى كەدەنى دە اۋداننىڭ بيۋدجەتىنە قوماقتى قارجى تۇسىرەدى ەكەن. ءبىز ۇرجارعا كەلگەندە اۋدان اكىمى بۇرىن كاتونقاراعاي, زايسان اۋداندارىن باسقارعان سەرىك ءزاينۋلديننىڭ جاڭا قىزمەتكە كىرىسكەنىنە 100 كۇن تولىپتى.
ءۇرجار – وبلىس ورتالىعى وسكەمەننەن 500 شاقىرىم شالعايدا جاتقان, جەرى قۇنارلى, شىبىق ەكسە جايقالىپ تال وسەتىن, ەگىنى مەن كوكونىسى بىتىك ءونىم بەرەتىن قازىنالى ولكە. اۋدان ورتالىعىنان 140 شاقىرىم جەردە اتاقتى الاكول دەمالىس بازاسى بار, بيىل سۋى شيپالى الاكولدە 150 مىڭنان استام تۋريستەر دەمالىپ, دەنساۋلىقتارىن تۇزەپ قايتىپتى. ماقانشىدان تاياق تاستام جەردەگى باقتى كەدەنى دە اۋداننىڭ بيۋدجەتىنە قوماقتى قارجى تۇسىرەدى ەكەن. ءبىز ۇرجارعا كەلگەندە اۋدان اكىمى بۇرىن كاتونقاراعاي, زايسان اۋداندارىن باسقارعان سەرىك ءزاينۋلديننىڭ جاڭا قىزمەتكە كىرىسكەنىنە 100 كۇن تولىپتى.
ءۇش ايدان اسقان ۋاقىتتا نە تىندىردىڭىز, اۋدان تۋرالى قانداي ويداسىز, دەپ ساۋال تاستادىق. بۇدان ەكى كۇن بۇرىن ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىنىڭ سيمۆولى بايتەرەكتى ورناتتىق. اۋداندا قازىر 8 مەكتەپتىڭ قۇرىلىسى سالىنۋدا. ونىڭ ءبىرى جاناي اۋىلىندا جاڭا وقۋ جىلى باستالار الدىندا پايدالانۋعا بەرىلدى. جىل اياعىنا دەيىن تاعى ۇشەۋىن ىسكە قوسامىز. وبلىس اكىمى ب.ساپارباەۆ قۇرىلىسى اقساپ تۇرعان مەكتەپتەردى قاتاڭ باقىلاۋعا الىپ, ونى مەرزىمىندە تاپسىرۋ جايلى تاپسىرما بەرگەن. سونىمەن بىرگە, ماقانشىدا – 3, ءۇرجاردا – 3, تاسكەسكەندە 3 كوشە اسفالتتالدى. «اق بۇلاق» باعدارلاماسى بويىنشا دا جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر. جىل باسىنان بەرى وندىرىلگەن ونەركاسىپ ءونىمىنىڭ كولەمى 3 ميلليارد 107 ميلليون تەڭگەدەن, ال اۋىل شارۋاشىلىعىندا 10 ميلليارد تەڭگەدەن استى. سونداي-اق, «ەراسىل» شارۋا قوجىلىعىنىڭ توراعاسى تايىر زاكىروۆ كۇنباعىس مايىن سىعاتىن جانە ۇن زاۋىتىن سالىپ جاتىر. ءتۋريزمدى دامىتۋ باعىتىندا كورشى قىتايمەن ءۇش كۇندىك ۆيزاسىز ساپاردى ۇيىمداستىرىپ جاتىرمىز, بىزگە كەلگەن تۋريستەر كەم دەگەندە 90 مىڭ تەڭگەنى تاستاپ كەتەدى ەكەن. ءۇرجار اۋدانىنىڭ حالقىنا ريزامىن. مۇندا اۋىزبىرلىك, ادامدارعا دەگەن ىستىق ىقىلاس, سىيلاستىق بىردەن بايقالادى. اۋداندى 19 جىل ىسكەرلىكپەن باسقارىپ, ەكونوميكاسىن كوتەرگەن دۇيسەمباي سەليحانوۆ تۋرالى وسى ۋاقىتتا بىردە-ءبىر دومالاق ارىز جازباۋ تۇرعىنداردىڭ ىرىلىگى مەن كەسەكتىگىن تانىتسا كەرەك. اۋىل شارۋاشىلىعى دامىعان وڭىردە ەڭبەك ادامدارى جەتكىلىكتى. 23400 شارشى شاقىرىمدى الىپ جاتقان وڭىردە ەگىن, كۇنباعىس, راپس, سويا داقىلدارى وسەدى. اۋداندا 172 مىڭ گەكتار ەگىستىك القابى بار, ونىڭ 46 مىڭ گەكتارى استىق. وتكەن جىلى گەكتارىنان 10,7 تسەنتنەردەن, ال بيىل 20,2 تسەنتنەردەن ءدان مارجانىن باستىرىپ, قامبالارعا قۇيىپ الدىق. 81 مىڭ گەكتارعا كۇنباعىس ەگىلدى, ونىڭ شىعىمى دا جاقسى, ورۋ ناۋقانى باستالدى. مال باسى جىل سايىن كوبەيىپ كەلەدى, قازىرگى تاڭدا اۋداندا 82 مىڭ ءىرى قارا, 282 مىڭ قوي-ەشكى, 22 مىڭ جىلقى, 365 مىڭ قۇس بار. اۋداندا يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگەن بىرنەشە سەرپىندى جوبالار بار. ونىڭ ىشىندە ەكەۋى جايلى ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى, دەپ جاۋاپ قاتتى اۋدان اكىمى.
«العاباس» شارۋا قوجالىعىنىڭ توراعاسى ماۋلەتبەك قۇسمان ۇلى قاليەۆپەن بۇرىننان تانىسپىز. جاڭالىققا جانى قۇمار ازاماتتىڭ اسىل تۇقىمدى مال وسىرۋگە بەت بۇرعانىنا بىرنەشە جىلدىڭ ءجۇزى بولىپتى. 2003 جىلى قوجالىقتى قۇرىپ, الدىمەن ساۋدا جاسادى, ماي سىعاتىن تسەحتى ىسكە قوستى. 2008 جىلى مال وسىرۋگە بەت بۇردى. جەرگىلىكتى ءىرى قارا مال مەن «شارولە» اسىل تۇقىمدى مال بىرتىندەپ كوبەيە بەردى. تاۋلىگىنە 1,5-2 كيلوگرامعا دەيىن تازا سالماق قوساتىن «اۋليەكول» اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا مالىن وسىرگەن كەزدە قيىندىقتار كەزدەستى, اۋسىل دەگەن اۋرۋ شىعىپ, ءبىراز مالى شىعىنعا ۇشىرادى. الايدا قولىنان ءىس كەلەتىن, بولاشاققا كوز جۇگىرتەتىن ازاماتتىڭ جىگەرى مۇقالمادى, العان بەتىنەن قايتپايتىنىن اڭعارتتى. كەندى التايدا ءبىرىنشى بولىپ, ايشىلىق الىستاعى اۆستراليادان «انگۋس» تۇقىمدى 475 باس ءىرى قارا مالىن ليزينگكە ساتىپ الدى.
– ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىنىڭ 10 باعىتى بويىنشا ەت ءوندىرىسىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن دامىتۋعا ۇلەس قوسايىق, قاشانعى شەتەلدەرگە قول جايا بەرەمىز دەگەن نيەتپەن «قازاگروقارجى» اق-تان ليزينگكە ۇزاق مەرزىمگە تومەن پايىزدا 1 ميلليون 840 مىڭ اقش دوللارىن الدىق. ودان 7 جىلدا قۇتىلۋ كەرەك. ساپالى ەتتى مول بەرەتىن «انگۋس» مالى تابيعاتى قولايلى ءۇرجار وڭىرىنە ءسىڭىسىپ كەتەتىن سەكىلدى. عالىمدار ونى دالەلدەگەن. قازىر اسىل تۇقىمدى مال كارانتيندە, ول قاتال كۇزەتىلۋدە. بىزدە قازىر 60 ادام جۇمىس ىستەيدى, جالاقىنى ۋاقتىلى الىپ تۇرادى. اسىل تۇقىمدى مال العان ەكەنسىڭ, ونىڭ جىلى قوراسىن, جەمشوبىن سايلاپ الۋعا ءتيىسسىڭ. بيىل ەۋروستاندارتقا سايكەس 300 ءىرى قارا بورداقىلايتىن الاڭدى سالدىق. 2014-2015 جىلدارى 5000 ءىرى قاراعا جەمشوپ بازاسىن دايىنداپ, 2016-2017 جىلى وندىرىلگەن ءونىمدى وڭدەپ, ەكسپورتقا شىعاراتىن ەت كومبيناتىن سالۋ جوسپارلانىپ وتىر, – دەپ ماۋلەتبەك قۇسمان ۇلى الداعى جوسپارىن ورتاعا سالدى.
مىنا قىزىقتى قاراڭىز, «انگۋس», قازاقتىڭ اقباس سيىرى مەن فرانتسۋزدىڭ «شارولە» تۇقىمىن بۋدانداستىرىپ, ودان «اۋليەكول» اسىل تۇقىمدى بۇزاۋى دۇنيەگە كەلدى. ەتىنىڭ ءدامى ءتىل ۇيىرەتىن, تاۋلىگىنە 2 كيلوگرامعا دەيىن سالماق قوساتىن, ەكى جاسىندا تىرىدەي سالماعى – 650, سويىس سالماعى 370 كيلوگرامنان اساتىن «اۋليەكول» تۇقىمى وڭىرگە كوندىگىپ الىپتى. ال بۇقانىڭ سالماعى 900 كگ. تارتادى. شارۋاسىن شالقىتىپ وتىرعان ازامات اسىل تۇقىمدى مال وسىرۋمەن شۇعىلداناتىن ادامدارعا ۇكىمەت تاراپىنان قامقورلىقتىڭ باسىم بولعانىن قالايدى. سۋبسيديا بولۋدە كەمشىلىكتەر بار, ارزان جانارماي الۋ دا وڭاي شارۋا ەمەس, دەيدى م.قاليەۆ.
اۋدان اكىمى سەرىك زينابەك ۇلى يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگىزىلگەن «ءباتۋا» شارۋا قوجالىعىنىڭ 315, 410, 615 مم. پلاستيكالىق قۇبىر شىعاراتىن زاۋىتىنىڭ كەلەشەگى تۋرالى ەرەكشە اتاپ ءوتتى. شىنىندا دا, ماقانشى اۋىلىنىڭ تەرىسكەيىندەگى پلاستيكالىق قۇبىرلار زاۋىتىنىڭ اۋلاسىنا كەلگەندە ۇلكەن ءوندىرىستىڭ بولاشاعىنان ءۇمىت كۇتتىرەتىنىن اڭعاردىق. تاۋ-تاۋ بولىپ ءۇيىلىپ جاتقان قۇبىرلار سۋ, كارىز جۇيەلەرىندە پايدالانىلا باستاپتى. اۋداندى بىلاي قويىپ, كورشى وبلىستاردىڭ اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى دا تاپسىرىس بەرە باستاعان. سەبەبى, پلاستيكالىق قۇبىرلار تامشىلاتىپ سۋارۋدا تاپتىرمايتىن قۇرال بولىپ شىقتى. سوندىقتان بولار, وعان سۇرانىس تا ۇلكەن.
يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگەندىكتەن قۇبىر زاۋىتىنا 742 ميلليون تەڭگە بولىنگەن ەكەن. ونىڭ ۇستىنە كاسىپورىننىڭ باسشىلارى ءوز قالتالارىنان 30 ميلليون اقش دوللارى كولەمىندە قارجى سالىپ تەحنولوگيانى جەتىلدىرە تۇسكەن. مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسىپ, ءوڭىردىڭ ۇيلەستىرۋ كارتاسىنا جوباسى ەنگەن سوڭ بيىل 2900 گەكتارعا سويا داقىلىن ەگىپ, ودان بىتىك ءونىم العان. سوياعا دەگەن سۇرانىس ۇلكەن, الماتى, پاۆلودار وبلىستارىنان دا ونى ساتىپ الۋشىلار تابىلۋدا. ءوڭىر باسشىسى جاقىندا ءۇرجار اۋدانىنا ساپارى كەزىندە «ءباتۋا» قوجالىعىنىڭ جۇمىسىمەن تانىسىپ, وعان بارىنشا كومەك جاسايتىندارىن ايتتى. كەلەر جىلى سويا داقىلىنىڭ كولەمىن مىڭ گەكتارعا ۇلعايتۋ كوزدەلىپ وتىر.
سويا داقىلى وسەتىن تەلىمدى قولىنان ءىس كەلەتىن ىسكەر ازاماتتار كوركەيگەن اۋىلعا اينالدىرىپتى. بۇل جەردە جۇمىسشىلارعا ارنالعان تۇرعىن ۇيلەر مەن جاتاقحانا, اسحانا مەن دەمالاتىن ورىن بار, بوس ۋاقىتتا تەلەديدار كورىپ, سپورتپەن شۇعىلدانۋعا بولادى. جۇمىسشىلار اي سايىن 60-70 مىڭ تەڭگە كولەمىندە جالاقى الادى. ەگىن وراعى كەزىندە 100 مىڭ تەڭگە قاراتادى ەكەن.
«ءباتۋانىڭ» ءباتۋالى ىستەرىن كورىپ, اۋىلدى كوركەيتىپ جاتقان ازاماتتاردىڭ الداعى ۋاقىتتا دا بيىك بەلەستەردى باعىندىرا بەرەتىنىنە كامىل سەندىك.
وڭداسىن ەلۋباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
ءۇرجار اۋدانى.
–––––––––––
سۋرەتتە: «انگۋس» جانە «اۋليەكول» اسىل تۇقىمدى سيىرلارى.
سۋرەتتى تۇسىرگەن اۆتور.