و, جالعان دۇنيە-اي! ابدەش ومىردەن وتكەلى دە جىلعا تاياپتى. كوڭىل جەتسە دە, كوز جەتپەس زۋلاعان ءومىر! قاتار جۇرگەن قانشاما ازامات ورتاڭدى ويسىراتىپ, تابيعات تىلسىمىنا ءبىرجولاتا ءسىڭىپ, كوزدەن عايىپ, كوڭىلدەن تىسقارى كۇيگە اينالعانى ما؟! جۇرەك سىزدايدى, كوڭىل قۇلازيدى. مۇندايدا اللانىڭ ءامىرى دەگەننەن باسقا قولدان كەلەر امال بار ما, ادام پەندەگە. تەك وزەك ورتەپ ومىردەن وتكەندەردى ۇمىتا الماي بىراۋىق ساعىنىش الەمىنە بويلايتىنىڭ بار. ويتكەنى, ومىردەن وتكەندەر اراسىندا وي ارقالاتىپ كەتەتىندەر كوپ. ولاردىڭ قوعامداعى ورنى, ءىس-ارەكەتى, جورا-جولداس اراسىنداعى قارىم-قاتىناسى سەنى ويلاندىرماي قويمايدى.
و, جالعان دۇنيە-اي! ابدەش ومىردەن وتكەلى دە جىلعا تاياپتى. كوڭىل جەتسە دە, كوز جەتپەس زۋلاعان ءومىر! قاتار جۇرگەن قانشاما ازامات ورتاڭدى ويسىراتىپ, تابيعات تىلسىمىنا ءبىرجولاتا ءسىڭىپ, كوزدەن عايىپ, كوڭىلدەن تىسقارى كۇيگە اينالعانى ما؟! جۇرەك سىزدايدى, كوڭىل قۇلازيدى. مۇندايدا اللانىڭ ءامىرى دەگەننەن باسقا قولدان كەلەر امال بار ما, ادام پەندەگە. تەك وزەك ورتەپ ومىردەن وتكەندەردى ۇمىتا الماي بىراۋىق ساعىنىش الەمىنە بويلايتىنىڭ بار. ويتكەنى, ومىردەن وتكەندەر اراسىندا وي ارقالاتىپ كەتەتىندەر كوپ. ولاردىڭ قوعامداعى ورنى, ءىس-ارەكەتى, جورا-جولداس اراسىنداعى قارىم-قاتىناسى سەنى ويلاندىرماي قويمايدى.
ءوزىنىڭ ومىردەگى ورنىقتى ىسىمەن, ويشىلدىعىمەن, كەيىنگىلەرگە وي تاستاپ كەتكەن جاننىڭ ءبىرى – ابدەش قالمىرزاەۆ ەدى. ادام پەندە ءتىرى كەزىندە بىرىمەن ءبىرى سىيلاس, ءتىپتى سىرلاس بولىپ جۇرسە دە, كۇندەردىڭ كۇنى بولعاندا مىنا جارىق دۇنيەنى تاستاپ, قوشتاسا دا الماي جۇرە بەرەتىنىن ويلاپ باس اۋىرتا بەرمەيدى. بالكىم, سول دا دۇرىس شىعار. دەگەنمەن, ساعان ۋاقىتشا بەرىلگەن مىنا ومىردە قادامىڭدى ابايلاپ باسىپ, وزىڭە, ورتاڭا, قوعامعا تيگىزەر پايداڭ مەن قىزمەتىڭدى دۇرىستاپ جاساۋ ءۇشىن دە الدى-ارتىڭدى تياناقتاپ, ءبىر-بىرىڭە قارايلاسا, بەيىل بىلدىرە جۇرگەنگە نە جەتەدى. مىنە, كەزىندە وسىلاي ويلاي بىلمەگەندىكتەن دە ابدەش دۇنيەدەن وتكەن سوڭ, ول تۋرالى نەنى, قالاي جازارىمدى بىلمەي, توسىلىڭقىراپ وتىرعاندايمىن. ايتپەسە, ول تۋرالى ايتارىم بار سياقتى ەدى. ميعا سالماق سالۋعا تۋرا كەلدى.
ءبىزدىڭ جولىمىز ەڭ العاش رەت الماتىدا قازاق ءبىلىمىنىڭ باس ورداسى – ءال-فارابي اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتە (بۇرىنعى س.م.كيروۆ اتىنداعى) تۇيىسكەن ەدى. رەسپۋبليكانىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن وقۋ ىزدەپ كەلىپ جاتقان جاس وسكىننىڭ باسى كوبىنەسە وسى جالعىز ۋنيۆەرسيتەتتە توقايلاساتىن. ابدەش ۋنيۆەرسيتەتتىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتى جۋرناليستيكا بولىمىنە وقۋعا ءتۇستى. مەنىڭ بۇل فاكۋلتەتتە وقىپ جۇرگەنىمە ەكى جىلدان اسقان. ءبىر زاماننىڭ تۇلەكتەرى بولعان سوڭ ول كەزدە ستۋدەنتتەر اراسىندا بەس-ون جاس ايىرما ەسكەرىلە بەرمەيتىن. جوعارى-تومەنگى كۋرستىڭ بالالارى بىرىمەن-ءبىرى ارالاسا بەرەتىن.
ول اۋەلى بىزبەن بىرگە وقيتىن يليا جاقانوۆقا كەلدى, جەرلەس ەكەن. ەكەۋى دە جامبىل وبلىسى سارىسۋ اۋدانىنان. شاشى تولقىن اتقان, ورتا بويلى, اق سارى ادەمى جىگىت. اڭعارىمپاز, جان-جاعىنا بايىپپەن بايقاستاپ قارايتىن, ەلگەزەك جان. سودان بىلاي قاراي ءبىزدىڭ قارىم-قاتىناسىمىز جيىلەي باستادى. ول كەزدە قازاق جاستارىنىڭ وقۋ-ءبىلىمگە ۇمتىلا ءجۇرىپ, حالىقتىڭ بايىرعى ونەرىنە ء(ان, كۇي, دومبىرا, قوبىز, جىر, تەرمە, ت.ت.) دەگەن قۇشتارلىعى ەرەن ەدى. باسىمىز قوسىلا قالسا, قازاقتىڭ ءانى مەن كۇيى, كومپوزيتورلاردىڭ جاڭا تۋىندىلارى, اقىنداردىڭ ولەڭدەرى جايلى پىكىر قوزعاپ, دۋىلداسىپ جاتاتىنبىز.
ءبىزدىڭ ورتامىزعا ءشامشى ءجيىرەك كەلەتىن بولدى. جاس اتاۋلىنىڭ ءبارى ونىڭ انىنە عاشىق. يليا دا ودان قالىسپاي, ءوز اندەرىن شىعارا باستاعان. ەكەۋىنىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن ىقىلاسى بولەك. ايتەۋىر بۇل ورتادا ەشقايسىمىز بەيجاي وتىرا المايتىنبىز. بۇل تۇستاعى ابدەشتىڭ قىلىعى قىزىق. اڭگىمەگە كوپ ارالاسا قويمايدى. بىراق كوكەيىنە كوپ دۇنيە ءتۇيىپ, بولعان اڭگىمەلەردى ىقىلاسپەن تىڭدايدى. ونىڭ ەشنارسەنى ەلەۋسىز قالدىرمايتىنىنا, ەستىگەنىن ۇمىتپايتىنىنا تاڭ قالاتىنمىن. ماسەلەن, سول ستۋدەنت كەزىنىڭ وزىندە ول جامبىل وبلىسىنىڭ كوزگە كورىنىپ جۇرگەن اۋىل, اۋدان, وبلىس كولەمىندەگى بارلىق قىزمەتكەرلەرىنىڭ اتى-جوندەرىن, كىمنىڭ قانداي جۇمىس اتقاراتىنىن جاتقا بىلەتىن. ول وسىلايشا جادىن جاتتىقتىرىپ جۇرگەندەي ەدى. جانە قاتار جۇرگەن جولداستارىنىڭ بولار-بولماس تابىسىنىڭ ءوزىن ەلەۋسىز, ەسكەرۋسىز قالدىرماي جاقسى نيەتىن ءبىلدىرىپ وتىراتىن. ماسەلەن, ءوز باسىما بايلانىستى ءبىر وقيعانى ەسكە العىم كەلىپ وتىر. جاستىقتىڭ الاۋىمەن جالىنداپ ءجۇرىپ, كوزىمىز تۇسكەن قىزدارعا ساعىنىشتى حاتتار جازىپ, ولەڭ ارناپ جۇرەتىن كەزىمىز. مەنىڭ دە سونداي ءبىر سەزىم الديىندە ءبىر ءان شىعارىپ, شالقىپ جۇرگەن شاعىم ەدى. بولاشاق جارىما دەگەن الابۇرتقان وسى كوڭىل-كۇيىمدى جۇماعالي سايننىڭ «جار سالەمى» دەگەن ولەڭى ءدوپ جەتكىزگەندەي ەكەن. سول ولەڭدى ءوز اۋەنىممەن ايتىپ جۇرەتىنمىن. مىنە, سونى ەستىپ العان ابدەش 1959 جىلى «لەنينشىل جاس» گازەتىنە جاريالاپ جىبەردى. بۇل كەزدە ول وسى گازەتتە تاجىريبەدەن (پراكتيكادان) ءوتىپ جۇرگەن ستۋدەنت ەدى. ءبىر-بىرىمىزگە دەگەن ىقىلاس, سىيلاستىق وسىلاي جالعاسا بەردى.
مەن 1959 جىلى وقۋدى ءبىتىرىپ, «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنە ادەبي قىزمەتكەر بولىپ ورنالاستىم. ابدەش بۇل جەرگە دە كەلگىشتەپ جۇرەتىن. ازۋلى قالامگەرلەر ب.قىدىربەك ۇلى, ج.جۇماحانوۆ, ق.ۇياباەۆ, ۇ.باعاەۆ, ءا.جۇماباەۆ, ب.ابدۋللين, ن.ءشاكەەۆ, ب.داۋرەنبەكوۆ, م.ماشاقوۆ ءتارىزدى اعالارمەن ەمەن-جارقىن سالەمدەسىپ, ولاردىڭ جازعاندارىن وقىپ جۇرەتىندىگىن ءبىلدىرىپ كەتەتىن. ءسويتىپ ءجۇرىپ ول بۇل گازەتتە دە تاجىريبەدەن ءوتتى. ءار نارسەدەن حابارى مول, قالامىنىڭ قارىمى بايقالا باستاعان جاس جورنالشى ابدەش اقىرى وسى رەسپۋبليكالىق اعا گازەتكە كەلىپ جايعاستى. ول ارداقتى اعا ۇزاق باعاەۆ باسقارىپ وتىرعان اۋىلشارۋاشىلىق ءبولىمىنىڭ دۇردەي قىزمەتكەرى بولىپ شىعا كەلدى. وسى بولىمدە ءجۇرىپ, قالامىن شىڭدادى. ءوز ىسىنە وتە ۇقىپتى ابدەش ۇجىمعا تەز ءسىڭىپ كەتتى.
ابدەشتىڭ كەلەلى ماسەلەلەردى كورە بىلەتىن, كورگەنىن كوسىلتىپ جازا بىلەتىن قابىلەتىن قالامداستارى دا, قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىندە وتىرعان بايىپتى ازاماتتار دا بايقاعان بولۋلارى كەرەك. 1969 جىلى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ۇگىت جانە ناسيحات بولىمىنە نۇسقاۋشىلىق قىزمەتكە شاقىرىلدى. بۇل جەردە ول شەتەلدەرمەن بايلانىس سەكتورىنا, ءباسپاسوز بولىمىنە جەتەكشىلىك جاساپ, ءبولىم مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە دەيىن كوتەرىلدى. كەيىنىرەك كوكشەتاۋ وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولدى.
ازاماتتى ورتا وسىرەدى دەگەن ءسوزدىڭ ءجونى بار. «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىندە قالامگەرلىگى مەن ازاماتتىعى شىڭدالعان ابدەش سارسەن ۇلى بىرتىندەپ ەل, حالىق مۇددەسى ءۇشىن ەڭبەك ەتىپ, كۇرەسە الاتىن ساياسي قايراتكەر دارەجەسىنە كوتەرىلە باستادى. وسى باعىتتا تىنباي ەڭبەكتەندى. الايدا, ول ءوزىنىڭ جۋرناليستىك شەبەرلىگى جەتىلە باستاعانمەن, جازۋ-سىزۋىنىڭ عىلىمي-تەوريالىق نەگىزدەمەلەرىنىڭ ءالى دە ولقىلاۋ ءتۇسىپ جاتاتىنىن بايقايتىن. «قۇلاننىڭ قاسۋىنا...» دەگەندەي, ونىڭ كوكەيىندە جۇرگەن بۇل يگى ماقساتىن ورىنداۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. ول 1976 جىلى كوكپ ورتالىق كوميتەتى جانىنداعى قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ اسپيرانتۋراسىنا وقۋعا جىبەرىلدى. وندا ول وقۋ باعدارلاماسىن قاناعات ەتىپ قويماي, عىلىمي ىزدەنىسپەن, اسىرەسە, پالساپالىق قيسىندارمەن تۇبەگەيلى اينالىسا باستايدى. ناتيجەسىندە سول وقۋدى بىتىرگەن 1981 جىلى فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى دارەجەسىن قورعاپ شىعادى. تابيعات, قوعام قۇبىلىستارىنا, جالپى, ءوزى ءوسىپ-جەتىلگەن اينالاسىنا ويلى كوزبەن قىزىعا قاراۋ, شاماسى ونىڭ بالا كۇنىنەن بويىنا سىڭگەن قاسيەت بولسا كەرەك. ءوسىپ-جەتىلە كەلە ۇلى ويشىلدار الەمىنە تەرەڭدەۋ ارمانى وسىلايشا ورىندالا باستاعان ەدى. 1992 جىلى سول ماسكەۋ قالاسىنداعى اتالعان وقۋ ورنىندا فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى دارەجەسىن قورعادى. سول جىلى پروفەسسور اتاعىن دا الدى. مىنە, بۇل تولاسسىز ەڭبەك پەن تالاپشىلدىقتىڭ ۇلكەن ناتيجەسى بولاتىن.
ەندى وعان ويشىل عالىم رەتىندە ءوزىن تولعاندىرىپ كەلە جاتقان كەلەلى ماسەلەلەردى قالىڭ جۇرتشىلىققا ۇسىناتىن كەزەڭ كەلگەن ەدى. مىنە, سول ماقساتتىڭ ۇدەسىنەن شىعا باستادى. ول ەڭ الدىمەن, قازاق ويشىلدارىمەن تىلدەسە باستاعانداي مىنەز تانىتادى. اسىرەسە, ۇلى ابايدىڭ ەستەتيكالىق كوزقاراستارىنا وي جۇگىرتىپ, ءوزىن تولعاندىرعان ساۋالدارعا جاۋاپ الادى. سونداي ىزدەنىستەر ناتيجەسى جيناقتالا كەلە «ەستەتيچەسكوە ۆ تۆورچەستۆە ابايا» (1974) دەگەن كىتاپقا اينالدى. ابدەش ۇلت جانە قوعامدىق سانا تۋرالى تولعاندى. ونى سول ۇلتتىڭ نەگىزىن قالايتىن ادامنىڭ بولمىس-ءبىتىمى دە نەشە الۋان ويعا جەتەلەيدى. 1984 جىلى جارىق كورگەن «ناتسيا ي وبششەستۆەننوە سوزنانيە» كىتابى وسى ماسەلەلەردى قوزعايدى. ابدەشتىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى, ونىڭ قازاق, ورىس تىلىندە بىردەي سويلەپ, بىردەي جازاتىنى.
ابدەش قالمىرزاەۆتىڭ فيلوسوف رەتىندە كەمەلىنە كەلە باستاعان كەزى ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك الۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى. ول ءارى جۋرناليست, ءارى فيلوسوف عالىم رەتىندە قازاقستان باسپاسوزىنە مەملەكەتىمىزدىڭ قالىپتاسۋ ءداۋىرىنە اۋاداي قاجەت ويلارىن جازا باستادى. ءسويتىپ, ويشىل قالامگەر تاۋەلسىزدىكتىڭ پاتريوت جىرشىسىنا اينالدى. گازەت, جۋرنال بەتتەرىندە جاريالانىپ جاتقان ماقالا-تولعاۋلارىمەن قاتار «اباي شىعارمالارىنىڭ ەستەتيكاسى», «ۇلت جانە ادام», «ۇلت جانە قوعامدىق سانا», «ءبىز قازاق, ەجەلدەن ەركىندىك اڭساعان», «قازاقستان پاتريوتتىعى», «زامان جانە ءبىز», «ۋاقىتپەن سىرلاسۋ», «ۇلتتىق يدەيا», «ۋاقىت جانە ادامدار», «سانقىرلى دەموكراتيا» اتتى كىتاپتارى بىرىنەن سوڭ ءبىرى جۇرتشىلىق قولىنا ءتيىپ جاتتى. كوپشىلىك سۇرانىسىن قامتاماسىز ەتتى.
قالامگەردىڭ بۇل تۋىندىلارىن سارالاي كەلە ونىڭ وزەگىن تاۋەلسىزدىك تاعدىرى مەن ۇلتتىق يدەيا, يدەولوگيا ماسەلەلەرى قۇرايتىنىن بايقايسىز. ول جالاڭ وي قۋالاپ, ەسكى سارىنمەن وتىرمايدى. ايتار ويىن ناقتى دەرەك, ءدايەكتەرمەن تۇزدىقتاپ, عىلىمي تۇيسىگىنىڭ مىعىمدىعىن ايعاقتايدى. وسى رەتتە, قازاق حالقى ءالى ۇلت تۇتاستىعىنا جەتكەن جوق دەيتىن جاڭساق پىكىرلەردى جوققا شىعارۋعا تىرىسقان مىنا ءبىر تۇيىندەۋىن ەسكە الا كەتسەك دەيمىز. ول «ءوز تەرريتورياسى, ءوز كونستيتۋتسياسى, ءوزىنىڭ ىشكى تۇتاستىعى بار حالىقتى نەگە ۇلت بولىپ قالىپتاسپادى دەيمىز. بۇل جاڭساق پىكىر!» دەپ ءوز ويىن بۇلتالاقتاتپاي كەسىپ ايتادى. وسىدان كەلىپ ۇلتتىق يدەيا مەن يدەولوگيا دەگەن ۇعىمدار تابيعاتىن تالداپ, ونىڭ ارقايسىسىنا انىقتاما بەرۋگە تىرىسادى. بۇل بىزدىڭشە پالساپالىق ءتۇيىندەۋلەردەگى جاڭاشا باستاما دەرلىك قيسىن.
ابدەش ەڭبەكتەرىنىڭ جاس ۇرپاققا بەرەرى مول دەپ ويلايمىن. ول وسىنشاما دۇنيەلەرىن جاۋاپتى مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق قىزمەتتەر اتقارا ءجۇرىپ جازدى, ەل جاعدايى, ۇلت تاعدىرى تۋرالى تىنباي ەڭبەكتەنىپ, كوسەمسوزدىڭ وزىندىك ۇلگىسىن دە جاسادى.
ابدەش ۇزدىكسىز ىزدەنىس جولىندا ءجۇردى. سونىڭ ارقاسىندا وتە ءبىلىمدار ازاماتتار قاتارىنا قوسىلدى. ۇلكەن قىزمەتتەر اتقارىپ جۇرگەن تۇسىندا ءبىزدىڭ ارالاس-قۇرالاستىعىمىز سيرەي باستادى. بۇعان ۋاقىت تاپشى بولاتىن, سوعان قاراماستان مەن ونىڭ قازاق قامىن تەرەڭ ويلايتىن بيىك پاراسات يەسى بولىپ قالىپتاسقانىن كورىپ سىرتتاي ءسۇيسىنىپ ءجۇردىم. ول ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا سۇيگەن جارى ءۇرزادا ەكەۋى ازامات بولعان ۇلدارىنان ايىرىلىپ, قايعى شەكتى. بۇل ولار ءۇشىن وڭاي بولعان جوق. قايعىنى كوتەرۋگە تىرىستى, الايدا, ابدەشتىڭ دەنساۋلىعى سىر بەرە باستادى. وسىنداي ساتتەردە الماتىداعى ورتالىق اۋرۋحانادا قاتار جاتىپ ەمدەلىپ, ەگدە تارتقان كەزىمىزدە اللا بۇيىرتقان ءومىردىڭ اۋىر جۇگىن ارقالاپ جۇرگەن ءحالىمىزدى ايتىسىپ, سىرلاساتىنبىز. ول سىرقاتتانىپ جۇرسە دە, ۇلگەرىپ قالايىن دەگەندەي, تولعاندىرعان ويلارىن بۇرقىراتىپ قاعازعا ءتۇسىرىپ جاتاتىن. سوڭعى جىلدارى ول وتە ءونىمدى جۇمىس ىستەدى. ونىڭ ەلدى تولعاندىرعان ماقالالارى گازەتتەردە بىرىنەن سوڭ ءبىرى جاريالانىپ جاتتى. كەزدەسىپ قالعاندا نە تەلەفونمەن «قالاي ۇلگەرەسىڭ؟» دەپ سۇيسىنگەنىمدى ايتىپ جاتۋشى ەدىم. ءومىردىڭ قايسىبىر تۇستارى جايىندا ىقىلاستانا سىر شەرتىسىپ وتىرۋشى ەدىك. وسىنداي مۇمكىندىكتەردەن دە بىرتىندەپ ادالانىپ كەلەمىز. و جاراتقان, ءبىرىمىزدى بىرىمىزگە جوقتاتىپ قويعان تاعدىر-اي!
مەن تانىعان ابدەش مىنە, وسىنداي ەدى!
ومىرزاق ايتباي ۇلى,
اكادەميك.