دانا حالقىمىز «اسىل تۋعان ادامنىڭ باعا جەتپەس نارقى بار» دەگەن ناقىلدى بەكەر ايتپاعان. ءومىر-وزەنىنىڭ اساۋ تولقىنىمەن الىسىپ, قايسارلىقپەن ءوزىنىڭ باعىتىن ايقىنداعان, ادامگەرشىلىك سوقپاعىنان تابانىن تايدىرماعان, جيىرما ەكى جىل ۇزبەستەن تەرەڭوزەك (بۇگىنگى سىرداريا اۋدانى) جانە جالاعاش اۋداندىق پارتيا كوميتەتتەرىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ قىزمەت اتقارىپ, حالقىنىڭ ناعىز قايراتكەر پەرزەنتى اتانعان قونىسبەك تورەش ۇلى قازانتاەۆتىڭ ۇستىمىزدەگى جىلى تۋعانىنا 90 جىل تولىپ وتىر.
دانا حالقىمىز «اسىل تۋعان ادامنىڭ باعا جەتپەس نارقى بار» دەگەن ناقىلدى بەكەر ايتپاعان. ءومىر-وزەنىنىڭ اساۋ تولقىنىمەن الىسىپ, قايسارلىقپەن ءوزىنىڭ باعىتىن ايقىنداعان, ادامگەرشىلىك سوقپاعىنان تابانىن تايدىرماعان, جيىرما ەكى جىل ۇزبەستەن تەرەڭوزەك (بۇگىنگى سىرداريا اۋدانى) جانە جالاعاش اۋداندىق پارتيا كوميتەتتەرىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ قىزمەت اتقارىپ, حالقىنىڭ ناعىز قايراتكەر پەرزەنتى اتانعان قونىسبەك تورەش ۇلى قازانتاەۆتىڭ ۇستىمىزدەگى جىلى تۋعانىنا 90 جىل تولىپ وتىر.
ول جايلى ايتارىمىزدى قازاقتىڭ اقيىق اقىنى سىرباي ماۋلەنوۆتىڭ:
سىر ەلىندە بولىس كوپ,
مىقتىسى ونىڭ قونىسبەك, – دەپ جىرلاعان ولەڭ جولدارىنان باستاۋ العاندى ءجون كورىپ وتىرمىز. سەبەپ 1962 جىلى اقىن شيەلى اۋدانىندا ەل ادامدارىمەن كەزدەسكەن كەزدە قونىسبەك تورەش ۇلى اۋداندىق كەڭەس اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولاتىن.
ەندى ازدى-كەم تاريح بەتتەرىن پاراقتاساق. وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارىنىڭ باسىندا قىزىلوردا وبلىسىندا كۇرىش القاپتارىن يگەرۋ ءىسى قولعا الىندى. يرريگاتسيالىق جانە مەليوراتسيالىق جۇمىستارعا قىرۋار قارجى ءبولىنىپ, جۇزدەگەن مىڭ گەكتار جەرلەر ينجەنەرلىك جۇيەگە كەلتىرىلدى, شارۋاشىلىق ورتالىقتارى سالىنىپ, جاڭا ينفراقۇرىلىمدار ىسكە قوسىلا باستادى. وبلىس ەكونوميكاسىنداعى وسىناۋ بەتبۇرىستى كەزەڭدە الەۋمەتتىك-مادەني سالا دا قارقىندى دامىدى. 1963 جىلدىڭ قاڭتارىندا وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىلىعىنا مۇستاحيم ءبىلال ۇلى ىقسانوۆ سايلاندى. ول كىسى رەسپۋبليكاداعى بىلىكتى دە بەدەلدى سۋ شارۋاشىلىعى ماماندارىنىڭ ءبىرى بولاتىن, ونىڭ وبلىسقا كەلۋى جان-جاقتى ويلاستىرىلعان ءىس بولۋى كەرەك. ويتكەنى, وبلىستا جۇزەگە اسىرىلا باستاعان تۇبەگەيلى شارالارعا باسشىلىق جاساۋ ءۇشىن شارۋانىڭ جايىن جەتىك بىلەتىن مامان, جىگەرلى دە ىسكەر باسشى قاجەت ەدى. مۇستاحيم ءبىلال ۇلى ءبىرشاما ۋاقىت وتكەن سوڭ اۋدان باسشىلارىن اۋىستىرا باستادى. ءسويتىپ, 1963 جىلدىڭ كۇزىندە سىرداريا وندىرىستىك باسقارماسى پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولىپ قونىسبەك قازانتاەۆ سايلاندى. ول كەزدە بۇل اۋدان ەكونوميكاسى ناشار دامىعان, حالىقتىڭ ءال-اۋقات دارەجەسى تومەن وڭىرلەردىڭ ءبىرى بولاتىن. جاڭا حاتشىنىڭ اۋدان اكتيۆىمەن العاشقى وتكىزگەن كەڭەسىندە-اق ونىڭ كادرلارعا قوياتىن تالابىنىڭ بيىكتىگى, كەز كەلگەن ماسەلەنى تەرەڭ تالداي بىلەتىنى, وي-ءورىسى مەن ويلاۋ قابىلەتىنىڭ اۋقىمدىلىعى, كەمشىلىكتەرگە توزگىسى كەلمەيتىندىگى, تاپسىرمالارىنىڭ ناقتىلىعى كوزگە ۇرىپ تۇردى. كوپ ۇزاماي-اق اۋداندا ءتارتىپ ورنىعا باستادى. كەلەسى, 1964 جىلدىڭ وزىندە-اق ءتول الۋ ناۋقانى ويداعىداي ءوتىپ, اۋدان مال باسىن ءوسىرۋ, مال ونىمدەرىن وندىرۋدە اجەپتاۋىر تابىستارعا قول جەتكىزدى. ەگىن شارۋاشىلىعىندا دا ىلگەرى باسۋشىلىق بايقالدى.
اۋدانداعى 30-35 مىڭ گەكتار ەگىستىكتىڭ 13-14 مىڭ گەكتارىنا كۇرىش ەگىلەتىن. ول شىلدە ايىندا شارۋاشىلىقتاردى تۇگەل ارالاپ, ءاربىر كۇرىش زۆەنوسىنداعى ەگىستىڭ شىعىمىن, كۇتىمىن ءوز كوزىمەن كورىپ شىعاتىن جانە كورگەن كەمشىلىكتەردى جويۋ جونىندە تاپسىرمالار بەرىپ, ولاردىڭ ورىندالۋىن قاتاڭ باقىلاۋىندا ۇستايتىن.
اۋداندا 1965-1975 جىلدارى شارۋاشىلىقتىڭ باسقا سالالارى دا دامىدى, اسىرەسە, قۇرىلىس جۇمىستارى بارىنشا قارقىندى ءجۇردى. شاعىن اۋدان بولسا دا بەس جىلجىمالى مەحكولوننا مەن باسقا دا قۇرىلىس ۇيىمدارىندا 1000-عا تارتا ادام ەڭبەك ەتەتىن. اۋدانداعى ورتا مەكتەپتەر مەن مادەنيەت سارايلارى, ت.ب. ءىرىلى-ۇساقتى مادەني-تۇرمىستىق, وندىرىستىك نىساندار سول جىلدارى سالىندى. قاي جەرگە بارساڭ دا قايناپ جاتقان تىرشىلىكتىڭ ۇستىنەن تۇسەتىنسىڭ. وسىعان وراي, قونەكەڭ جىلىنا ءبىر رەت وبلىستاعى ءىرى قۇرىلىس ترەستەرىنىڭ, باسقارمالاردىڭ جەتەكشىلەرىن اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ بيۋرو ماجىلىسىنە شاقىرىپ, وزىمىزدەگى سول سالا باسشىلارىنىڭ ەسەپتەرىن تىڭدايتىن. اۋدانعا باعىنبايتىن, وبلىستىق دەڭگەيدەگى بەدەلدى دەگەن باسشىلاردىڭ وزدەرى بيۋرودا قىسىلىپ-قىمتىرىلىپ وتىراتىن جانە قونەكەڭنىڭ ءاربىر ۇسىنىسى مەن ەسكەرتۋىن تياناقتى تۇردە جازىپ الىپ, مۇلتىكسىز ورىنداۋعا تىرىساتىن. بىردە كونستانتين مايمين (سالىنىپ جاتقان كاسىپورىندار ديرەكتسياسىنىڭ ديرەكتورى), ۆيكتور الەكساندروۆيچ گونچاروۆ (ريسسوۆحوزستروي ترەسىنىڭ باسقارۋشىسى) وزدەرىنە قاراتىپ ايتىلعان بايسالدى سىن-ەسكەرتپەلەردى مويىنداعانى ەستە قالىپتى.
قونىسبەك تورەش ۇلى 1975-1985 جىلدارى جالاعاش اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قىزمەتىندە بولعان كەزدە دە اۋدان ەكونوميكاسى مەن مادەني-الەۋمەتتىك جاعدايى ۇنەمى ءوسۋ, وركەندەۋ دارەجەسىندە بولدى.
ماسەلەن, اۋدان بويىنشا 1975 جىلى 17000 گەكتار جەرگە كۇرىش ەگىلىپ, ءار گەكتاردان 48,3 تسەنتنەردەن ءونىم جينالسا, 1985 جىلى كۇرىش ەگىسى 17944 گەكتارعا جەتكىزىلىپ, ءار گەكتاردان 52,2 تسەنتنەردەن ءونىم الىنىپ, مەملەكەتكە 845120 تسەنتنەر كۇرىش تاپسىرىلدى.
قونەكەڭ ەلىنە ادال قىزمەت ەتىپ ارتىنا وشپەس ءىز قالدىردى. قونەكەڭدى باسقالاردان دارالاندىراتىن ءۇش قاسيەتىن ايرىقشا اتاۋعا بولادى. ولار: ىسكەرلىك, تازالىق جانە ادىلدىك. ءبىر ادامنىڭ, ونىڭ ىشىندە ءبىر باسشىنىڭ باسىنان وسى ۇشەۋىنىڭ بىردەي تابىلۋى وتە سيرەك. ونىڭ ىسكەرلىگىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى – كادرلاردى ىرىكتەۋ, تاڭداۋ, ورنالاستىرۋ جانە تاربيەلەۋ تالابىن وزىنە ءتان ىجداعاتتىلىقپەن ىسكە اسىرۋىندا ەدى.
جۇمىسقا ورنالاسۋدا, وسۋدە تامىر-تانىستىق, جاقىندىق, جەرلەستىك ەمەس, ەڭ ءبىرىنشى ونىڭ جۇمىس قابىلەتى ەسكەرىلەتىن. كادرلارعا ءادىل تالاپتار قويۋ ارقىلى ولاردى شيراتاتىن. قونەكەڭنىڭ جۇمىس ۋاقىتىن پايدالانۋى تاڭعالارلىق ەدى. ول كىسىنىڭ كەڭسە جۇمىسىنا كەلىپ كەتۋ ۋاقىتىنىڭ دالدىگى سونشالىق, «وعان قاراپ ساعات ءجۇرىسىن دالدەۋگە بولادى», دەۋشى ەدى جۇرتشىلىق. ءتۇرلى جيىندار بەلگىلەنگەن ۋاقىتىندا باستالاتىن, شارۋاشىلىقتارعا ايتقان ۋاقىتىندا كەلەتىن. جاسىراتىنى جوق باستىقتى ءتاۋىر جەرلەرمەن ءجۇرگىزىپ, جاقسى اتتى بولىپ قالۋعا تىرىساتىنبىز. شارۋاشىلىق ارالاعاندا ونىڭ كوزىنەن ەشتەڭەنى تاسا قالدىرۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. الايدا, شارۋاشىلىق باسشىلارىنىڭ كورمەي جۇرگەن نەمەسە كورسەتكىسى كەلمەگەن جەرلەرىنە دەيىن ءوزى باستاپ بارىپ, تالاي كەمشىلىكتەرىمىزدى اشىپ, اقىل-كەڭەسى مەن تاپسىرماسىن بەرەتىنى كوپ ادامداردىڭ ەسىندە شىعار.
قونەكەڭنىڭ ىسكەرلىگىنە بايلانىستى ايتىپ تاۋىسۋ مۇمكىن ەمەس. الايدا, ول كىسىنىڭ ءاربىر ءىستى سونىڭ مامانىنداي ەگجەي-تەگجەيلى بىلەتىنىن ايتپاسقا بولمايدى. كەز كەلگەن مامانمەن سول سالانىڭ كاسىبي تىلىمەن سويلەسەتىن. سوندىقتان دا ءىستى جان-جاقتى ءبىلىپ, سارالاپ ايتىپ تۇرعان قونەكەڭنىڭ ءسوزى ۇستەم, ايتقانى ءوتىمدى بولاتىن.
ەكى اۋدانداعى سونشا جىلعى قىزمەتى كەزىندە دە, كەيىن دە ول كىسىنىڭ قولىنىڭ تازالىعىنا كۇمان كەلتىرەتىن بىردە-ءبىر ءسوز ايتىلعان ەمەس. ول كىسىنىڭ بالالارىنىڭ ەلمەن بىرگە نان, ءسۇت كەزەگىندە تۇرۋىنىڭ ءوزى ءبىراز جايدان حابار بەرسە كەرەك.
قونىسبەك تورەش ۇلى شارۋاشىلىق باسشىلارىنان ەڭبەكتىڭ ساپالىق كورسەتكىشتەرىنە كوڭىل اۋدارۋدى, تالداۋ, ساراپتاۋ جۇمىستارىن تۇراقتى جۇرگىزۋدى تالاپ ەتەتىن.
ءيا, قونەكەڭ تۋرالى ايتا بەرۋگە دە, جازا بەرۋگە دە بولادى. ونىڭ ءومىرى, جارقىن ىستەرى ەشۋاقىتتا ۇمىتىلمايدى. «بەدەل» ۇعىمى «باسشى» دەگەن ۇعىممەن بىرگە جۇرەتىنى بەلگىلى. بەدەل اقىل-پاراسات, ەڭبەك, ادىلدىك, ادامدارعا جاقسىلىق جاساۋ ارقىلى ۇزاق جىلدار بويى جيناقتالىپ, ازاماتتى اجارلاندىرىپ تۇرادى.
قونەكەڭنىڭ ەلىمىزگە سىڭىرگەن ەڭبەگى زور. ول كوپتەگەن ماراپاتتاردى يەلەندى. قازاقستان كومپارتياسى, سوكپ سەزدەرىنىڭ دەلەگاتى بولدى. ءۇش مارتە لەنين وردەنىنىڭ يەگەرى اتاندى.
قونىسبەك قازانتاەۆ ءوز زامانىنىڭ ناعىز قايراتكەرى ەدى. بۇعان ەشكىمدە داۋ ايتا المايدى.
ونىڭ تاعى ءبىر جاقسى قاسيەتى – بويىندا جىلت ەتكەن تالانتى بار جاس ۇرپاقتى كورسە بىردەن نازار اۋدارىپ, ۇنەمى ءوز قامقورلىعىنا الاتىن. كەيبىرەۋلەردەي تۋىسقاندىققا, رۋشىلدىققا بوي ۇرمايتىن, بارىنە بىردەي قارايتىن. وسى تۇرعىدا ەڭبەك ەتكەن قونەكەڭنىڭ ەڭبەگى زايا كەتكەن جوق, قايتا قايراتكەر «قازانتاەۆ مەكتەبى» ومىرگە كەلدى. ونىڭ مەكتەبىنەن شىققان ازاماتتاردىڭ الدى وبلىس باسقارۋعا دەيىن كوتەرىلىپ, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى اتاندى. سونىڭ ىشىندە قونەكەڭنىڭ ءىزباسارى, مەكتەبىنىڭ العاشقى تۇلەكتەرىنىڭ ءبىرى – تالدىقورعان جانە قىزىلوردا وبلىستارىن ۇزاق جىلدار باسقارعان سەيىلبەك شاۋحامانوۆتى ايتا كەتكەن ءجون. سونداي-اق سىرداريا, جاڭاقورعان, جالاعاش اۋداندارىن باسقارعان, بيلىكتىڭ جوعارى ساتىسىندا بولعان تاعى ءبىر شاكىرتى ءساميت دالداباەۆ تا ەلى ءۇشىن ابىرويلى قىزمەت اتقاردى.
«قازانتاەۆ مەكتەبىنەن» شىققان كادرلار وبلىس اۋماعىنان اسىپ رەسپۋبليكالىق دارەجەدە قىزمەت اتقاردى. دەسە دە ايەل جولداستاردى دا تاربيەلەپ, ەل باسقارۋعا قاتىستىرۋ قايراتكەر اعامىزدىڭ ەڭبەگى ايتارلىقتاي. سولاردىڭ ىشىندە الما بوزجانوۆانى جەرلەستەرى ەرەكشە ماقتانىش تۇتادى.
قونەكەڭ مەكتەبىنەن شىققان ءبىر توپ كادرلاردىڭ اۋدان اكىمى قىزمەتتەرىن ابىرويمەن اتقارعاندىعىن ماقتانىشپەن ايتۋعا بولادى. ولار – اۋدان اكىمى بولعان قوجاحمەت بايماحانوۆ, جاقاي بودىقباەۆ, نۇرلىبەك جولداسباەۆ, سالحادين مىرزابەكوۆ جانە باسقالار.
ول تۋعان ەلىنىڭ وركەندەپ ءوسۋىن, مادەنيەتىنىڭ كوركەيۋىن, وركەنيەتتى ەل قاتارىنا قوسىلۋىن شەكسىز سۇيە بىلگەن قايراتكەر ەدى.
ەندى مىنا ءبىر وقيعانى ەسكە ءتۇسىرۋدىڭ رەتى كەلىپ تۇر. 1955 جىلى قازاقستان تاريحىندا تۇڭعىش رەت ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىز جوعارى حالىقارالىق دەڭگەيدە اسا مارتەبەلى قوناقتاردى قابىلدادى. ەسىمى دۇنيە جۇزىنە بەلگىلى مەملەكەت قايراتكەرلەرىنىڭ ءبىرى, ءۇندىستاننىڭ پرەمەر-ءمينيسترى دجاۆاحارلال نەرۋدى قازاق جەرى قۇشاق جايا قارسى العان-دى.
جەر جۇزىندە سانى جاعىنان دا, تاريحى جونىنەن دە, ۇلى پەرزەنتتەرى ساناتىنان دا شوقتىعى بيىك تۇراتىن ەلدىڭ اياۋلى ازاماتتارىنا قۇرمەت ايرىقشا بولاتىنى وزىنەن-ءوزى تۇسىنىكتى.توسەلگەن گۇل شوقتارىندا ەسەپ بولمادى دەسەدى. كورگەندە ەل ىقىلاسىنا ريزا بولعان نەرۋ: – مەيىرىم شۋاعى مول, پەيىلى كەڭ حالىقتىڭ پەرزەنتى بولۋدان اسقان باقىت جوق, – دەگەن ەكەن ديماش احمەت ۇلى قوناەۆقا.
1993 جىلدىڭ تامىز ايى. اۋدان حالقى ۇلكەن تويعا دايىندىق ۇستىندە. بۇل بۇقارباي باتىردىڭ تۋعانىنا 180 جىل تولۋىنا ارنالعان توي بولاتىن. تويعا وبلىس اۋداندارىمەن قاتار, الماتىدان دا بەلگىلى قوناقتار شاقىرىلعان-دى. سولاردىڭ ىشىندە, حالىق اقىنى ءابدىلدا تاجىباەۆ پەن اكادەميك مۇحامەدجان قاراتاەۆ جانە قازاقتىڭ بەلگىلى ونەر زەرتتەۋشىسى ماردان بايدىلداەۆتان جاستارى جاعىنان دا, اتاق-داڭقى جاعىنان دا ۇلكەندەرى جوق ەدى.
اۋدان اكىمى ءساميت دالداباەۆ:
– شاكە, ءۇش اعاڭا ءوزىڭىز قامقورلىق جاسايتىن بولىڭىز, – دەپ تاپسىردى.
سونىمەن, سول جىلدىڭ 20-21 تامىز كۇندەرى ارداقتى اعالارىمىز ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ قۇرمەتتى قوناعى بولدى. بۇل ەكى كۇن ىشىندە اعالارىمىزعا سالەم بەرۋگە كەلگەن اۋىل ازاماتتارىنان ءۇيىمىز ءبىر ءسات بوساعان ەمەس.
وسىنداي ءبىر ساتتەردە ءابدىلدا اعامىز:
– ەل دەگەن وسىنداي بولادى. اتا-بابادان قالعان ءداستۇردىڭ پۇشپاعى عوي بۇل, – دەپ مۇحامەدجان قاراتاەۆقا قارادى. اڭگىمەگە ماردان بايدىلداەۆ ارالاستى.
– بۇل سالەم بەرۋگە كەلگەن جىگىتتەردىڭ بارلىعى دا قونەكەڭنىڭ كادرلارى عوي ابەكە, – دەدى ول.
– ودان دا «قازانتاەۆ مەكتەبىنىڭ» تۇلەكتەرى دەسەڭىزشى, – دەپ ابەكەڭ اڭگىمەسىن ودان ءارى جالعاستىرا ءتۇستى.
– مۇقا, – دەدى ول, – وسى اۋداندى قونىسبەك دەگەن ءىنىمىز ون جىل باسقاردى, وعان دەيىن مىناۋ ىرگەلەس جاتقان تەرەڭوزەك اۋدانىن ون ەكى جىل باسقاردى. قاي اۋدانعا بارسا دا, جارىستىڭ الدىن بەرمەدى. قازاقستاننىڭ بارلىق وبلىستارىندا بولىپ, تالاي اۋداندىق پارتيا كوميتەتتەرىنىڭ حاتشىلارىمەن كەزدەسكەنىم بار. بىراق, قونىسبەكتەي پۋبليتسيست حاتشىنى كورگەن ەمەسپىن, – دەدى.
ءۇنسىز وتىرعان مۇقاڭ: – پۋبليتسيست دەدىڭ عوي, – دەپ ار جاعىن جەتىلدىرمەيسىڭ بە, دەگەندەي سىڭاي اڭعارتتى.
ابەكەڭ ودان ءارى:
– ءيا, مۇقا, سولاي ول ءوزى جازۋدىڭ جولىنا تۇسپەگەن, بارلىق كۇش-جىگەرىن ەل باسقارۋعا جۇمساعان. ال, ونىڭ سويلەگەن ءسوزدەرىنەن پۋبليتسيستيكانىڭ ءيسى اڭقىپ تۇراتىن. قازىر زەينەتكەرلىك دەمالىستا. قىزىلوردا قالاسىندا تۇرادى. جول تۇسسە ىنىمە سوعىپ دەنساۋلىق-جاعدايىن بىلسەم بە دەگەن ويىم بار, – دەپ قونەكەڭنىڭ ناۋقاستانىپ جۇرگەنىنە دەيىن ايتىپ, ول جونىندە ءبىرتالاي جىلى لەبىزىن بىلدىرگەن ەدى.
«جاقسىنىڭ اتى وشپەيدى», دەگەن قاناتتى ءسوزدىڭ استارىندا ادال ويدىڭ اقيقات شىندىعى بار. ومىرگە جاقسىنىڭ اتى ىسىمەن, ونەگەسىمەن, ادامگەرشىلىگىمەن ولشەنەتىنىن جاقسى بىلەتىن جان بۇعان ءشۇباسىز سەنەدى. ويتكەنى, حالىقتان اسقان كورەگەن جوق. قاشان دا قانداي ىسكە بولسا دا, حالىق ءوزىنىڭ ءادىل باعاسىن بەرەدى. بۇگىنگى تاڭدا بۇل حالىقتىق قاسيەت ءومىر شىندىعىنىڭ اسىل كورىنىسىنە اينالىپ وتىر.
قايرۋللا ابەنوۆ,
سىرداريا اۋدانى ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى,
شىڭعىس ايبوسىنوۆ,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى.
قىزىلوردا وبلىسى.