وسى اپتاداعى ەڭ باستى وقيعانىڭ ءبىرى سەيسەنبى كۇنى جۇمىسىن اياقتاعان يندونەزيادا وتكەن ازيا-تىنىق مۇحيت ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعىنىڭ (اتەى) ءسامميتى بولدى. اقپارات قۇرالدارىنىڭ مالىمدەۋلەرىنە قاراعاندا, قابىلداۋشى ەل ايرىقشا قوناقجايلىق كورسەتكەن كورىنەدى.
وسى اپتاداعى ەڭ باستى وقيعانىڭ ءبىرى سەيسەنبى كۇنى جۇمىسىن اياقتاعان يندونەزيادا وتكەن ازيا-تىنىق مۇحيت ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعىنىڭ (اتەى) ءسامميتى بولدى. اقپارات قۇرالدارىنىڭ مالىمدەۋلەرىنە قاراعاندا, قابىلداۋشى ەل ايرىقشا قوناقجايلىق كورسەتكەن كورىنەدى.
جالپى, جىل سايىن سول ىنتىماقتاستىققا كىرەتىن 21 ەلدىڭ بىرىندە وتەتىن بۇل ءسامميتتىڭ جارتىلاي بەيرەسميلىك تە سيپاتى بار. ادەتتە گالستۋكسىز دەپ اتالاتىن كەزدەسۋلەردە جيىنعا قاتىسۋشىلاردىڭ ەركىندەۋ جۇرەتىنى سياقتى بۇل باسقوسۋدا قابىلداۋشى ەل قوناقتاردىڭ كوڭىلىن تابۋعا, ەركىن ءجۇرىپ, كوڭىلدى دەمالۋىنا ايرىقشا نازار اۋدارادى. بۇل – ءداستۇر. ءبىر ەلدەر قوناقتارىنا وزدەرىنىڭ ۇلتتىق كيىمدەرىن دە كيگىزىپ, بىزدەگى شاپان جاپقانداي, قۇرمەت كورسەتەدى.
سودان دا بولار, وسى سامميت جۇمىسىن كورسەتۋگە بارعان اقپارات قۇرالدارى باسقوسۋداعى تالقىلانعان ماسەلەلەر تۋرالى اڭگىمەلەردى كەيىنگە قالدىرىپ, الدىمەن قوناقتارعا كورسەتىلگەن قىزمەت جايىنا كوبىرەك توقتالعان جانە يندونەزيا جاعىنىڭ جالپى ءسامميتتىڭ ويداعىداي وتۋىنە ايرىقشا نازار اۋدارعانىن اتاپ وتكەن.
وسى جەردە جۋرناليستەردىڭ بۇل ءسامميتتىڭ ءوتۋىن سوڭعى كەزدەگى ءبىراز باستى حالىقارالىق باسقوسۋلارمەن سالىستىرۋىنىڭ دا وزىندىك ءمانى بار-اۋ دەيسىڭ. سانكت-پەتەربۋرگتە وتكەن دامىعان 20 ەل, سولتۇستىك يرلانديادا وتكەن الەۋەتتى 8 ەل سامميتتەرىندەگى ۇيىمداستىرۋشىلىق جۇمىسپەن سالىستىرعاندا, يندونەزيانىڭ بالۋ ارالىنداعى اتەى ءسامميتى كوش بيىك تۇرعانى اتاپ ايتىلادى. رەسەي مەن ۇلىبريتانيادا وتكەن سامميت كەزىندە ءبىراز ەسكەرىلمەگەن جايلار ورىن السا, جۋرناليستەر يندونەزيالىقتاردىڭ قىزمەتىنە ءدان ريزا. سامميتكە كەلگەندەر يندونەزيانىڭ ۇلتتىق ونەرىنە, داستۇرلەرىنە ءتانتى بولىپتى.
وسى ءبىر قوناقجايلىق باسىندا يندونەزيا پرەزيدەنتى سۋسيلو بامبانگ يۋدايونونىڭ ءوزى جۇرگەنىن اقپارات قۇرالدارى اتاپ كورسەتكەن. ول ءوز ارىپتەستەرىنىڭ كوڭىلىنەن شىعۋ ءۇشىن گيتارانىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن ءان دە ورىنداپتى. ءبىر ءانىن رف پرەزيدەنتى ۆلاديمير ءپۋتيننىڭ تۋعان كۇنىنە ارناپتى (ول 7 قازاندا 61 جاسقا تولعان). ارينە, بۇل پۋتينگە عانا ەمەس, جۇرتتىڭ بارىنە ۇناعان.
بۇل سامميتتەن جۇرتتىڭ ءبىر كۇتكەنى بار ەدى, بىراق ول بولماي قالدى. وعان اقش پرەزيدەنتى باراك وباما كەلۋگە ءتيىس ەدى, بىراق ول ەلىندەگى جاعدايعا بايلانىستى كەلە المادى. كەلگەندە, پۋتين ەكەۋى اراسىندا قانداي جاعداي بولاتىنىنا جۇرت نازارى اۋاتىنى انىق ەدى. سانكت-پەتەربۋرگتەگى سامميتتە وباما پۋتينمەن رەسمي كەزدەسۋدەن باس تارتقان. ارينە, جۇرت ەكى دەرجاۆا باسشىلارى اراسىنداعى توڭنىڭ قانشالىقتى ءجىبىگەنىن بىلگىسى كەلەدى. بۇل جولى ونىڭ ءساتى تۇسپەدى.
اتەى – اسا ماڭىزدى قۇرىلىم. ونىڭ اۋماعىندا الەم حالقىنىڭ 40 پايىزى تۇرادى, سونداي-اق وندا الەمدىك جالپى ىشكى ءونىمنىڭ 56 پايىزى وندىرىلەدى. سامميتتە ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ جايى, ونىڭ جولدارى, ىنتىماقتاستىق, ەلدەردىڭ كىرىگۋى ءسوز بولادى, ءبىرشاما ماسەلەلەردە ءتۇسىنىستىككە قول جەتەدى. بۇل وعان كىرەتىن قاي ەل ءۇشىن دە ايرىقشا ماڭىزدى.
ءبىز دە ازياداعى ەلمىز. سول اتەى-عا كىرسەك, ەكى جاققا دا پايدالى بولار ەدى-اۋ دەيسىڭ. ازيانىڭ الىپتارىنا جولىمىز اشىلسا, ولارعا دا ءبىز ەۋروپاعا جەتكىزەتىن كوپىر بولار ەدىك قوي. باسقالاردىڭ ىنتىماقتاستىعىن كورگەندە, سولارعا قوسىلعىڭ كەلەدى.
جوسىقسىز ارەكەت جالعاسا بەرە مە؟
قىرعىز اعايىندار جاقتان كوڭىلگە قونۋى قيىن وقيعالار تۋرالى حابار ەستىلۋى ۇيرەنشىكتى جاعدايعا اينالعانداي. تاعى ءبىر سونداي حابار ەستىلدى – دۇيسەنبى كۇنى نارازىلىق اكتسياسىنا قاتىسۋشىلار ءوز تالاپتارىن ورىنداتۋ ءۇشىن ىستىقكول وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورى ەمىلبەك قاپتاعاەۆتى كەپىلدىككە الىپتى.
تالاپتارى – قۇمتور التىن-كەن ورنىن مەملەكەت مەنشىگىنە الۋ جانە وسى ماسەلەگە قاتىستى بۇرىن قاماۋعا الىنعانداردى بوساتۋ. بۇل تالاپ ورىندالماسا, وبلىس باسشىسى بوساتىلمايدى ەكەن. بۇل ءجونىندە سول وبلىس اكىمشىلىگى ۇيىنە جينالعان ەكى جارىم مىڭداي نارازىلىق تانىتۋشىلار اتىنان ونىڭ جەتەكشىلەرى مالىمدەمە جاساعان.
ارينە, بۇل حاباردىڭ جەدەل جالعاسى بولاتىنى انىق ەدى. ۇكىمەت ءوز وكىلىن قارسىلىققا شىققانداردىڭ قولىنا بەرىپ قويا سالماس, ارەكەت جاسار دەستى جۇرت. راسىندا سولاي بولىپتى, قۇقىق قورعاۋ ورىندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى وبلىس باسشىسىن بوساتىپ الىپتى. ونىڭ «قولعا ءتۇسۋى» دە قىزىق. وبلىس ورتالىعى – قاراقول قالاسىندا نارازىلىق اكتسيالارى باستالعاندا, قاپتاعاەۆ ولاردىڭ تالابىن ەستۋ ءۇشىن سوندا بارادى. قورعاۋسىز كەلگەن باستىقتى قارسىلىققا شىققاندار وپ-وڭاي «تۇتقىندايدى» دا, ولاردىڭ باسشىلارى ءوز تالاپتارىن العا تارتادى.
كەيدە وسىنىڭ بارلىعى بالالاردىڭ ويىنىنا ۇقساپ كەتەدى. ءۇلكەن, ءتىپتى مەملەكەتتىك ماسەلەلەردى جوسىقسىز ارەكەتتەرمەن شەشكىسى كەلەدى. سول ارەكەتتەردىڭ زاڭعا قايشىلىعى ءوز الدىنا, سول تالاپتاردى ورىنداۋ دا مۇمكىن ەمەس قوي. ءدال وسى جولعى تالاپتارعا كەلەر بولساق, قۇمتور التىن كەنى ورنىن, ونداعى ءوندىرىستى مەملەكەت مەنشىگىنە الۋ ءبىر ءساتتىڭ ءىسى مە, ول ءۇشىن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلىپ, كەلىسىمدەر جاسالىپ, مەملەكەتتىك دەڭگەيدە شەشىم قابىلدانۋعا ءتيىس. قىسقارتا ايتقاندا, «جارايدى» دەۋمەن بىتە قويمايتىن شارۋا.
ءتىپتى, سول تالاپتارعا كونىپ, ونى جۇزەگە اسىرعاندا, بۇل ەلگە, مەملەكەتكە پايدا اكەلە مە؟ پاراسات بيىگىنەن قاراعاندا, قىپ-قىزىل زيان. ەڭ الدىمەن ەلدىڭ, مەملەكەتتىڭ بەدەلى اياققا تاپتالادى. ءوزى جاساسقان كەلىسىمدى بۇزىپ, قياناتقا بارعان ەلدە نە ابىروي, نە بەدەل قالادى؟! ونداي ەلمەن بۇدان كەيىن كىم سىيلاسىپ, جۇمىس ىستەيدى؟ بۇل – ماسەلەنىڭ ساياسي ادەپ, مورالدىق جاعى. ال ەكونوميكالىق جاعىنان ءتيىمدى بولاتىنى دا كۇماندى. كانادالىق كومپانيا ونى يگەرۋگە كوپ كۇش جۇمسادى. تەحنولوگياسىن پايدالاندى. مامان كادرلار اكەلدى. سونى تاستاپ كەتە سالماسى بەلگىلى. حالىقارالىق سوت ارقىلى تولەم تالاپ ەتەتىنى ءوز الدىنا, كانادالىقتار تەحنيكاسىن الىپ كەتكەن جاعدايدا, ونى قىرعىز اعايىنداردىڭ بىردەن يگەرىپ الىپ كەتىپ, ودان پايدا كورۋى ەكىتالاي. سوندا ەل بيۋدجەتىنىڭ سۇبەلى ۇلەسىن بەرىپ وتىرعان ءوندىرىس ورنىنىڭ قوجىراۋى ەل ەكونوميكاسىن كۇيزەلتە ءتۇسەدى.
بۇل جاي بولجام, ال ەل باسشىلىعى وعان جول بەرە قويماس. بىراق بۇگىنگى كۇنى ورىن الىپ وتىرعان جوسىقسىز ارەكەتتەردىڭ الدىن الۋعا بولماس پا ەدى دەگەن وي دا كوڭىلگە ورالادى. جانە ونداي ارەكەتتەر بىرىنەن سوڭ ءبىرى جالعاسىپ جاتادى. ءبىر نارسە جاقپاسا, كۇرەجولعا شىعا سالىپ, قوزعالىستى توقتاتىپ تاستاۋ بۇل ەلدە ادەتكە اينالعانداي. ارانداتۋعا ەرگەن جاي قاراپايىم حالىقتى بىلاي قويعاندا, بەلگىلى قوعام قايراتكەرلەرى, پارتيا كوسەمدەرى, دەپۋتاتتارى ۇكىمەت ءۇيىنە باسىپ كىرىپ, ونى «جاۋلاپ» العىسى كەلەدى. ولاي بولۋى مۇمكىن ەمەستىگىنە ولاردىڭ ورەسى جەتپەيتىنىنە تاڭداناسىڭ.
وسىنىڭ ءبارى سوناۋ پرەزيدەنت اقاەۆتى توڭكەرىپ تاستاعان رەۆوليۋتسيادان باستاۋ الاتىنداي كورىنەدى. جوسىقسىز ارەكەتپەن پرەزيدەنتتى قۋعا بولعاندا, باسقانىڭ بارىنە جول اشىقتاي. بيلىك تاراپىنان ولاردى ويلاندىراتىن شارالار دا بۇعان دەيىن كوپ قولدانىلا قويمايتىن. تەك وسى جولى قۇقىق قورعاۋشىلار قاتالداۋ ارەكەتكە بارعانداي. ارناۋلى قىزمەت ادامدارى قارسىلىق ارەكەتكە شىققانداردى كۇشپەن تاراتىپ, ءبىرازىن قاماۋعا العان ەكەن, ولار قايتا باس كوتەرمەپتى. ونىڭ قانشاعا سوزىلارىن كىم ءبىلسىن.
ماماديار جاقىپ,
«ەگەمەن قازاقستان».