جەر – ءبىزدىڭ اسىراۋشىمىز. ىشەر اسىڭ, كيەر كيىمىڭ, باسقا دا ادامي يگىلىكتەر وسى جۇمىر جەر ارقىلى كەلەدى. سوندىقتان جەردى قاستەرلەي ءبىلۋىمىز كەرەك. كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە كورسەتكىش قۋامىز دەپ ءجۇرىپ ەگىنشىلىككە جارامسىز جەردى جىرتىپ تاستاعانىمىز ءالى ەستەن شىعا قويماعانى شىندىق. ەگىستىك اۋىلدىڭ ىرگەسىنە دەيىن كەلىپ, ەلدى مەكەن ماڭى تۋلاقتاي بولىپ قالعانى دا جاسىرىن ەمەس. گەكتار تۇسىمدىلىگى تۇككە تۇرمايتىن جەرلەردىڭ وسىنشالىقتى بەي-بەرەكەت جىرتىلۋىنىڭ ارتى بۇل القاپتاردىڭ ازىپ-توزۋىنا, توپىراق ەروزياسىنا ۇشىراۋىنا سوقتىردى.
جەر – ءبىزدىڭ اسىراۋشىمىز. ىشەر اسىڭ, كيەر كيىمىڭ, باسقا دا ادامي يگىلىكتەر وسى جۇمىر جەر ارقىلى كەلەدى. سوندىقتان جەردى قاستەرلەي ءبىلۋىمىز كەرەك. كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە كورسەتكىش قۋامىز دەپ ءجۇرىپ ەگىنشىلىككە جارامسىز جەردى جىرتىپ تاستاعانىمىز ءالى ەستەن شىعا قويماعانى شىندىق. ەگىستىك اۋىلدىڭ ىرگەسىنە دەيىن كەلىپ, ەلدى مەكەن ماڭى تۋلاقتاي بولىپ قالعانى دا جاسىرىن ەمەس. گەكتار تۇسىمدىلىگى تۇككە تۇرمايتىن جەرلەردىڭ وسىنشالىقتى بەي-بەرەكەت جىرتىلۋىنىڭ ارتى بۇل القاپتاردىڭ ازىپ-توزۋىنا, توپىراق ەروزياسىنا ۇشىراۋىنا سوقتىردى. كەزىندە مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا باسىمدىلىق بەرىلەتىن اۋداندارداعى شارۋاشىلىقتاردىڭ ءوزى 10-15 مىڭ گەكتارعا دەيىن ەگىس سالىپ, جارتىمدى ءونىم الا الماي, توپىراقتىڭ قۇنارلى قاباتىنىڭ جالاڭاشتانىپ قالۋىن تەزدەتتى. ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىنداعى جاپپاي جەكەشەلەندىرۋ كەزىندە جەر ۇلەستەرىن العانداردىڭ وزدەرى ونى ءتيىمدى پايدالانا المادى. سول جەرلەردى قازىر كورسەڭ كوڭىلگە كىربىڭ ۇيالايدى. جىلدار بويى بوس جاتىپ قالعان بۇل القاپتارعا ءارامشوپ قاپتادى. ياعني, پايدالانۋعا جارامسىزدىققا ۇشىرادى. ەلىمىزدە 3 ميلليون گەكتار جەر پايدالانۋسىز جاتىر ەكەن. مۇنىڭ ءوزى دە وتكەن جىلعى تۇگەندەلگەن 31 ميلليون گەكتار جەرگە قاتىستى ەسەپ كورىنەدى («ەق», 2013 جىلعى 10 ساۋىردەگى 103-سانى).
دەرەك كوزدەرىنەن بەلگىلى بولعانىنداي, بۇدان 100 جىل بۇرىن جۇمىر جەردىڭ ءار پەندەسىنە 15 گەكتار جەردەن كەلسە, قازىر بۇل كورسەتكىش 2 گەكتارعا قىسقارىپتى. ال, ءبىزدىڭ قازاقستاندا ءبىر ادامعا 17 گەكتار جەر تيەسىلى ەكەن. كوردىڭىز بە, جەرىمىز جەتەرلىك. الايدا, جوعارىدا ايتىلعانداي, پايدالانىلماي, تۋسىراپ جاتسا, ودان پايدا نە؟ ۇكىمەتتىڭ جەردىڭ ءار گەكتارى ەسەپتە بولۋى كەرەك دەپ شىر-پىر بولۋى دا سوندىقتان.
شىنى كەرەك, بىزگە اتا-بابامىزدان مۇرا بولىپ قالعان جەردىڭ قاسيەتىن جەتە تۇسىندىك دەۋگە ەرتە. بۇل باعىتتا جەر ەمىپ وسكەن وزگە ۇلتتاردان ۇيرەنەرىمىز كوپ ءالى. كەتپەن ۇستاپ, جەر باپتاۋعا كەلگەندە كوبىمىزدىڭ كەجەگەمىز كەيىن تارتادى دا تۇرادى. سوندىقتان دا ايدالاداعى القاپتاردى بىلاي قويعاندا, اۋلامىزداعى جەردىڭ يگىلىگىن كورۋگە ەنجارمىز.
بۇرىندارى ۇلكەندەردىڭ جەردى ورىنسىز قازبا, كوكتى جۇلما دەپ وتىراتىنىن ەستيتىنبىز. سول كىسىلەر سوندا جەردىڭ كيەسى بار ەكەنىن ۇعىنعانى عوي. كەشەگى تىڭ كوتەرۋ كەزىندەگى, ودان كەيىنگى توقىراۋ جىلدارىنداعى جەردىڭ جاپپاي جىرتىلىپ, ءتيىمسىز پايدالانىلعانىنىڭ زاردابى ءبىر كۇندەرى الدىمىزدان شىقپاسىنا كىم كەپىل؟ سوندىقتان, ۇلتاراقتاي جەردىڭ دە يەسى بولىپ, يگىلىككە پايدالانىلسا, بولاشاق ۇرپاق الدىندا قارىزدار بولماس ەدىك.
راس, وتكەننەن اششى ساباق الىنىپ, سوڭعى جىلدارى جەردى تۇگەندەۋ جۇمىستارىنا كوڭىل بولىنە باستادى. مۇنداي شارۋالار ءبىزدىڭ وبلىستا دا جۇرگىزىلۋدە. وبلىستىق جەر قاتىناستارى باسقارماسىنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, وسى جۇمىس باستالعان 2011 جىلدان بەرگى ءۇش جىلدا پايدالانىلماي جاتقانى انىقتالعان اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جالپى الاڭى 1165,0 مىڭ گەكتار 1401 جەر تەلىمىنىڭ جالپى الاڭى 912,8 مىڭ گەكتار بولاتىن 1145 جەر تەلىمى مەملەكەتتىك مەنشىككە قايتارىلعان ەكەن. وبلىس اكىمىنىڭ وكىمىمەن وتكەن جىلى اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى پايدالانىلمايتىن جەرلەردى اينالىمعا قوسۋعا بايلانىستى ماسەلەلەردى ۇيلەستىرۋ كەڭەسى قۇرىلىپ, جۇمىس ىستەي باستاعان. وتكەن جىلى «نپتسزەم» رمك اقتوبە فيليالى ايتەكە بي, قوبدا, ويىل جانە ىرعىز اۋداندارىندا جەردى تۇگەندەۋ جانە اۋىل شارۋاشىلىعى اينالىمىنا قوسۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىپ, ءوز ماقساتىندا كادەگە جاراتىلماعان 270,0 مىڭ گەكتار ەگىستىك, 78,8 مىڭ گەكتار بوس جاتقان جانە 2224,6 مىڭ گەكتار جايىلىمدى انىقتاعان. جۇمىس جوسپارىنا سايكەس بيىل وبلىستىڭ بەس اۋدانىندا جانە اقتوبە قالاسىندا جالپى الاڭى 2806,1 مىڭ گەكتار اۋىل شارۋاشىلىعى جەرىن تۇگەندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. قازىرگى ۋاقىتتا شارۋاشىلىقتار ءتىزىمىن, كاداسترلىق نومىرلەرىن جانە جەر تەلىمدەرىنىڭ توپىراعىنا سيپاتتامالاردى ناقتىلاۋ بويىنشا دايىندىق جۇمىستارى ورىندالعان. ءبىز, ارينە, اتقارىلعان جۇمىستاردى جوققا شىعارۋدان اۋلاقپىز. باسقارما قولدان كەلگەندى ءوزىنىڭ قۇزىرى شەگىندە ورىنداپ جاتقانىن بەك تۇسىنەمىز. ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز, وسى ەروزياعا ۇشىراعان القاپتاردى قالپىنا كەلتىرۋمەن اينالىساتىن ارنايى قۇرىلىم قۇرۋ قاجەت ەمەس پە دەگەن وي. نەگە دەسەڭىز, بوس قالعان, يەسىز جەرلەردى انىقتاپ, مەملەكەت مەنشىگىنە وتكىزۋمەن ءىس بىتپەسە كەرەك. كەشەگى ايتاقىرعا اينالعان جەرلەرگە كوپ جىلدىق ەكپە ءشوپ ەگىپ, اينالىمعا قوسساق, بۇگىن وزەكتى بولىپ وتىرعان شالعاي جايىلىمدىق قوي شارۋاشىلىعىن, مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا كوپ سەپتىگى تيمەي مە؟ اۋىلدارعا جاقىن جەرلەردەگى ەگىستىك القاپتاردى وسىلاي اينالىمعا قوسۋ ارقىلى ولاردا مال ءوسىرۋدىڭ مۇمكىندىگى تۋار ەدى. سەبەبى, قازىر جاستار قيان شەتكە بارىپ, مال باعۋدان قاشادى. جاقىن ماڭدا بولسا بارۋى مۇمكىن دەگەن وي عوي بىزدىكى.
جەردى ءتيىمدى پايدالانۋدى, جەر زاڭدىلىقتارىنىڭ ساقتالۋىن باقىلاۋ باعىتىندا اقتوبە وبلىسى بويىنشا اۋماقتىق جەر ينسپەكتسياسىنىڭ بىرقاتار جۇمىستار ءجۇرگىزگەنى اڭعارىلادى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ جەتى ايىندا جالپى الاڭى 532079 گەكتار بولاتىن 774 جەر تەلىمىنە تەكسەرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. ونىڭ 75-ءى جوسپارلى, 532-ءسى جوسپاردان تىس تەكسەرۋلەر بولىپ تابىلادى. بۇل وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 38 تەكسەرۋگە كوپ دەگەن ءسوز. وسى تەكسەرۋلەر بارىسىندا 230 جەر زاڭدىلىعىن بۇزۋشىلىق انىقتالىپ, 142-سىنە 17605 مىڭ تەڭگە ايىپپۇل سالىنىپ, اكىمشىلىك ىقپال ەتۋ شاراسى الىنعان. مۇنىڭ ءوزى وتكەن جىلعا قاراعاندا 6325553 تەڭگەگە كوپ. جيىرما ءتورت جەر پايدالانۋشى سۋبەكتىگە ءبىر جىل ىشىندە كەمشىلىكتى تۇزەۋگە جازباشا ەستەرتۋ جاسالعان. ءجۇرگىزىلگەن تالداۋ كورسەتكەنىندەي, جەر زاڭدىلىعىن بۇزۋشىلىقتىڭ اناعۇرلىم كەڭ تاراعان ءتۇرى جەرگە مەملەكەتتىك مەنشىك قۇقىن بۇزۋشىلىق پەن جەردى ءوز ماقساتىندا پايدالانباۋشىلىق بولىپ وتىر. وسى كەزەڭدە تەكسەرىلگەن ون تابيعات پايدالانۋشىنىڭ ءىس-ارەكەتىنەن 22 جەر زاڭدىلىعىن بۇزۋشىلىق انىقتالعان. ولارعا قاتىستى اكىمشىلىك ىقپال ەتۋ شارالارى الىنىپ, 7548294 تەڭگە ايىپپۇل سالىنعان. جەر پايدالانۋشى 16 سۋبەكتىگە ۇزاق ۋاقىت بويى ونى كادەگە جاراتپاعانى ءۇشىن جازباشا ەسكەرتىلگەن.
ۇستىمىزدەگى جىلعى جەتى ايدا جالپى الاڭى 513138 گەكتار القابى بار 80 اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمى تەكسەرىلىپ, 29 سۋبەكتىگە 95949 گەكتار القاپتا جەر زاڭدىلىعىن بۇزعانى ءۇشىن 432075 تەڭگە ايىپپۇل سالىنعان. جۇمىس توپتارى 23911 گەكتار القاپتى ءتيىمسىز پايدالاناتىن جانە پايدالانبايتىندارعا قاتىستى 22 ماتەريالدى ينسپەكتسياعا جولداعان. جوسپار بويىنشا جالپى الاڭى 475669 گەكتار القاپقا 46 جەر يەلەنۋشى تەكسەرىلىپ, 12 زاڭ بۇزۋشىلىق انىقتالعان. ولارعا اكىمشىلىك ەسكەرتۋ جاسالىپ, ءبىر جىل مەرزىم وتكەن سوڭ جەرلەرىنىڭ ماجبۇرلەپ قايتارىلىپ الىنۋى مۇمكىن ەكەندىگى ەسكەرتىلگەن. اۋىلشارۋاشىلىق ماقساتى ءۇشىن ۇسىنىلعان جەرلەر بويىنشا ينسپەكتسيانىڭ ءبىر جىل بۇرىن بەرگەن تالابىنىڭ ورىندالۋىنا 15 باقىلاۋ تەكسەرۋى جۇرگىزىلدى. وندا الاڭى 7221 گەكتار 6 جەر زاڭدىلىعى بۇزىلعاندىعى كورسەتىلگەن-ءدى. وسى كەزگە دەيىن كولەمى 18098 گەكتار بولاتىن 8 جەر تەلىمدەرىن جەر كودەكسىنىڭ 94-بابىنا سايكەس مەملەكەت مەنشىگىنە الۋ ءۇشىن سوت ورگاندارىنا بەرىلگەن. ءۇش جەر تەلىمى سوت شەشىمىمەن مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىلسا, قالعاندارى سوتتا قارالۋدا. بۇل باعىتتاعى تەكسەرۋ جۇمىستارى جالعاسۋدا.
اقتوبە قالاسى ماڭىنداعى جەرلەردىڭ ءتيىمدى پايدالانىلۋىنا دا كوڭىل بولىنە باستادى. ايتپەسە, يەسىز قالعان باۋ-باقشا ۇجىمدارىنداعى جەر تەلىمدەرى بەرەكەسىزدىككە ۇشىراي باستادى. كەيبىرەۋلەرى ءوز ماقساتىنا پايدالانىلمادى. ءتىپتى, مۇندا زاڭسىز تۇرعىن ءۇي سالۋشىلىق ەتەك الدى. قالادا جەر تۇگەندەۋ جۇمىستارى باستالعاننان بەرگى ەكى جىل ىشىندە جالپى كولەمى 3 مىڭ گەكتار جەر قالا قورىنا قايتارىلدى. 13 باۋ-باقشا ۇجىمىنداعى 1415 جەر تەلىمى تەكسەرىلىپ, تاستاپ كەتكەن 452 جەر تەلىمى انىقتالعان. قازىر قالادا جالپى الاڭى 2619 گەكتار بولاتىن 31893 جەر تەلىمى بار. ولار 394 باۋ-باقشا ۇجىمىنا بىرىككەن.تۇگەندەۋ بەس سەلولىق وكرۋگتەگى 163 شارۋا قوجالىعىن دا قامتىعان. ولارعا 61491 گەكتار جەر بەكىتىلگەن. 2011 جىلى 2314 گەكتار بولاتىن 19 جەر تەلىمى قالانىڭ جەر قورىنا قايتارىلسا, وتكەن جىلى 1248 گەكتار قالا مەنشىگىنە ءوتتى. 15 جەر تەلىمى بويىنشا ماتەريال جەر پايدالانۋشىلارعا اكىمشىلىك شارا قولدانۋ ءۇشىن اۋماقتىق جەر ينسپەكتسياسىنا جولدانعان.
بايلىقتىڭ باعاسىن بىلسەڭ عانا, باعىڭ جانادى. شۇكىر, ەلىمىز جەرگە دە, كەنگە دە باي. ازىرگە ءبىز جەردىڭ استىنداعى تابيعي بايلىقتاردىڭ يگىلىگىن كورۋدەمىز. تابيعي بايلىق تا شەكسىز ەمەس. ولاردىڭ دا تاۋسىلار كەزى كەلەرى ءسوزسىز. جەردىڭ ءۇستىن ءتيىمدى پايدالانۋدى ويلاستىراتىن كەز جەتتى. ول ءۇشىن داڭعايىر دالامىزدىڭ تۋسىراپ جاتپاي, يگىلىككە قىزمەت ەتۋىنە جەتۋىمىز كەرەك. جاقىندا ءبىر گازەتتەن مال تۇياعى جەردى تىڭايتادى دەگەن پىكىرگە كوزىم ءتۇستى. سوندىقتان بوس جاتقان جەرلەردى اينالىمعا قوسۋ ارقىلى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ قادامدارى جاسالىپ جاتسا, جەر كادەگە اسىپ, ەكونوميكامىزدىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرەرى ءسوزسىز. جالپى, جەردىڭ كيەسى بار دەسەك, يەسىزدىككە ۇشىراتپاۋىمىز كەرەك. ونىڭ قانداي دا مۇمكىن بولعان جولدارىن تاباتىنداي ەلىمىزدىڭ عىلىمي الەۋەتى جەتكىلىكتى. بۇل باعىتتا كەشەندى جۇمىستاردى قولعا السا, جۇتاڭداۋ دەگەن جەردىڭ وزىنەن قايتارىم الۋعا ابدەن بولادى. ونىڭ ۇلگىسى الەمدە جەتەرلىك, وعان مىسال كەلتىرىپ تاپتىشتەپ جاتۋدىڭ دا قاجەتى بولماس. ياعني, اقىلمەن ءىس قىلىپ, جەردى يگىلىككە پايدالاناتىن كەز بۇل.
ساتىبالدى ءساۋىرباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
اقتوبە وبلىسى.