جوسالىدان قارساقبايعا تەمىرجول تابانى تارتىلعانىنا بيىل ءبىر عاسىر تولدى...
ەندى ساناۋلى كۇننەن كەيىن قارساقبايدىڭ العاشقى قارا مىسى الىنعانىنا 85 جىل بولادى...
جوسالىدان قارساقبايعا تەمىرجول تابانى تارتىلعانىنا بيىل ءبىر عاسىر تولدى...
ەندى ساناۋلى كۇننەن كەيىن قارساقبايدىڭ العاشقى قارا مىسى الىنعانىنا 85 جىل بولادى...
تاسقا باسىلعان تاريح تاعىلىمى
ۇلىتاۋ-جەزقازعان ايماعىندا ب.د.د.
V عاسىر شاماسىندا-اق كونە ساق تايپالارى مەتالل وندىرگەن. گەرەدوت جازبالارىنداعى دەرەكتەر وسىنى دايەكتەيدى.
تۇگىن تارتساڭ مايى شىعاتىن قۇيقالى ءوڭىردىڭ قازبا بايلىعى وتارشىل ورىستاردى بەيجاي قالدىرمادى. XVI عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىنىڭ ورتاسىنان باستاپ-اق پاتشالىق رەسەي ءۇش عاسىردان استام ۋاقىت بويى ەلشىلەرى ارقىلى قازىنالى قازاق دالاسىن ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەپ, ماڭىزدى مالىمەتتەر جينادى.
بىزگە ءبىرشاما بەلگىلىسى – كوپەس نيكون ۋشاكوۆ. 1846 جىلى ساۋىردە قازاق دالاسىنا اتباسىن بۇرعان ول سول جىلدىڭ قاراشاسىندا گەنەرال-گۋبەرناتور پ.گورتساكوۆقا جولداعان مالىمدەمەسىندە ۇلىتاۋدىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنا قاراي 100 شاقىرىم جەردەن مىس كەنىن اشقاندىعىن باياندايدى.
ءبىر جىلدان سوڭ تاعى ەكى جەردەن مىس كەنىن تاپقانىن حابارلايدى. بار-جوعى ءبىر جىلدىڭ و جاق, بۇ جاعىندا جەزقازعان جەرىنەن تاپقان كەن كوزدەرىنە «پوكروۆسك», «زلاتوۋسوۆسك», «نيكولسك», «كرەستودۆيجەنسك», «سپاسسك» دەپ ات قويىپ ۇلگەرگەن ن.ۋشاكوۆ ولاردىڭ قۇجاتتارىن كوكشەتاۋ دۋانىنىڭ اعا سۇلتانىنا تاپسىرادى.
1908 جىلدىڭ كۇزىندە جەزقازعان جەرىندەگى التى مىس كەن ورنى مەن بايقوڭىرداعى كومىر شاحتالارىنىڭ باس كەڭسەسى لوندوندا ورنالاسقان «اتباسار مىس كەن ورىندارى» اكتسيونەرلىك قوعامىنا ساتىلادى. ال 1912 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا اكتسيونەرلىك قوعام زاۋىت سالۋعا قاۋلى قابىلدايدى. شىعىسىندا كەن شاحتالارى شوعىرلانعان جەزقازعاننىڭ, باتىسىندا وتىن كوزى ورنالاسقان بايقوڭىردىڭ ورتاسىنداعى قارساقبايعا قالاۋى تۇسكەن اعىلشىندار جەردى جەرگىلىكتى بايلاردان وتىز جىلعا جالعا الىپ, 1913 جىلى زاۋىت قۇرىلىسىنا كىرىسەدى.
دالاداعى ءدۇبىر
ايازدى اقپان توڭكەرىسىنە ايىلىن جيماعان اعىلشىنداردى قازاندا قايتالانعانى قاتتى الاڭداتقانى انىق.
ويتكەنى, ۋاقىتشا وكىمەتتىڭ ورنىنا «قىزىلدار» كەلگەن ەدى. ءۇش جىل اۋرەلەنىپ اكەلگەن جابدىقتارىن اعىلشىندار تولىق ورناتىپ تا ۇلگەرمەدى. وسىلاي قارساقباي مەملەكەتتىڭ مەنشىگىنە ءوتتى. قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن كاسىپورىندى كەڭەس وكىمەتى قالاي قالپىنا كەلتىرگەنى تاريحتان ءمالىم. ءتورت جىلداي (1920-1924 ج.ج.) قاڭتارۋلى تۇرعان زاۋىتتى جەدەلدەتىپ ىسكە قوسۋ ماقساتىندا 1925 جىلى 10 ماۋسىمدا وداقتىق دارەجەدەگى «اتباسارتۇستىمەت» ترەسى قۇرىلدى.
ەلەكتر قۋاتى قاتارعا قوسىلدى, كەن بايىتۋ بولىمشەسى مەن بالقىتۋ تسەحى بابىنا كەلتىرىلدى. جوسالىدان قارساقبايعا تارتىلعان تەمىرجول بايقوڭىر مەن جەزقازعانعا جالعاستى. قۋمولا وزەنىن بوگەپ, توعان سالۋ ارقىلى سۋمەن جابدىقتاۋ ماسەلەسى شەشىلدى. جەرگىلىكتى جەردىڭ مۇمكىندىگى بولماعاندىقتان, ماماندار سىرتتان شاقىرىلدى.
1928 جىلى 16 قىركۇيەكتە بالقىتۋ پەشى قىزدىرۋعا قويىلدى. 10 قازاندا ونىڭ قىزۋى 1400 گرادۋسقا جەتىپ, بابىنا كەلگەندە شاحتا تيەلىپ, توعىز كۇننەن كەيىن تۇنگى 23 ساعاتتا العاشقى مىس بالقىماسى الىندى.
قارساقبايدىڭ داڭقتى داستانىنىڭ جارقىن بەتتەرىن جازۋ دالانى دۇبىرلەتكەن سول ايتۋلى كۇننەن باستالدى.
1958 جىلى 16 شىلدەدە جەزقازعان كەن باسقارماسى مەن قارساقباي مىس زاۋىتىنىڭ بازاسىندا جەزقازعان كەن-مەتاللۋرگيا كومبيناتى قۇرىلدى.
كومەسكىلەنبەيتىن كورىنىستەر
قاسقا جولمەن «قاراتوبەنى» قاپتالداي كوتەرىلگەندە, قارسى الدىڭنان قارساقبايدىڭ اقشاڭقان ۇيلەرى كورىنەدى.
وڭ جاعىڭداعى زاۋىت عيماراتى ويپاڭدا ورنالاسقانىمەن, كولەگەيلەگەن قىر-قىراتتاردان موينىن سوزىپ قوزىكوش جەردەن كوزگە شالىناتىن قوس مۇرجاسى كوڭىل تۇكپىرىندەگى ساعىنىشتى قوزداتىپ, وتكەندى ەرىكسىز ەسكە تۇسىرەدى.
قارساقبايدىڭ تاريح قويناۋىندا قالعان, ايبىنى اسقاقتاعان قۋاتتى كەزەڭى كۇنى كەشەگىدەي كوز الدىمدا:
قىزۋى بەت قاراتپايتىن قىزىلجالقىن بالقىما. كيىز قالپاعىن كەلىستىرە كيىپ, ماڭدايىنان تەر مونشاقتاعان مەتاللۋرگ.
الايدا, قارساقبايدىڭ باسىنا جەتپىسىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا قارا بۇلت ءۇيىرىلدى.
مايتالمان مەتاللۋرگتەردىڭ بارلىعى دەرلىك جەزقازعاندا جاڭادان قاتارعا قوسىلعان مىس قورىتۋ زاۋىتىنا اۋىسىپ كەتتى.
قارساقبايدا قالعان قاۋىمنىڭ «ەكى قولىنا ءبىر كۇرەك» تاۋىپ بەرۋ كادىمگىدەي كۇردەلى ماسەلەگە اينالدى. زاۋىتقا جابىلىپ قالۋ قاۋپى ءتوندى...
«قارساقبايدىڭ كۇنى ءبىتتى!» دەگەن قاڭقۋ ءسوزدىڭ شىققانىنا دا قىرىق جىلعا جۋىقتادى. قۇدايعا شۇكىر, قارت قارساقباي ازىرگە قاجيتىن, كوشتەن قالاتىن ءتۇرى جوق. قايتا ۋاقىت تالابىنا ساي قايتا قۇرىلىپ, ەتەك-جەڭىن جيناپ, «قازاقمىستىڭ» قاجەتىن وتەپ وتىر.
ءوندىرىسى وركەندەگەن ۇلكەن جەزقازعاندى بۇگىندە الىپ بايتەرەككە تەڭەسەك, قارت قارساقباي ونىڭ تەرەڭگە تارتقان تامىرى ىسپەتتەس.
تاريح سىنىنا توتەپ بەرگەن, سەكسەن بەستىڭ سەڭگىرىنە شىققانشا نەبىر سىندارلى سىناقتى كورگەن قاراشاڭىراقتى قۇتتى قونىسقا اينالدىرعان قارساقبايلىقتارعا سەرىك بولعان سەنىم سەيىلگەن ەمەس.
كۇنى ەرتەڭ «بەينەۋدەن» باستالىپ, باتىسقا قاراي بەتتەگەن تەمىرجول تابانى توسەلگەندە مىناۋ بۇيىردە جاتقان «بالبىراۋىن», اناۋ كوكجيەكپەن قولتىقتاسقان «كەرەگەتاس» كەن قورىن يگەرۋ قولعا الىنسا, بۇل وڭىرگە ۇلكەن وزگەرىستەر اكەلەرى انىق.
قارساقباي جانە قادىر
قارساقبايدى كورگەن سايىن قادىر اعا ەرىكسىز ەسىمە تۇسەدى.
ۇزاق جىل زاۋىتتىڭ تىزگىنىن ۇستاعان, قاراشاڭىراقتى تاعدىر تالكەگىنە قالدىرماي, سوڭعى دەمى تاۋسىلعانشا تولاسسىز تەر توگىپ, ەرەن ەڭبەك سىڭىرگەن ماتكەنوۆتى ايتامىن. قارساقبايعا قاتىستى قۇمارىڭدى قاندىرىپ اڭگىمە تيەگىن اعىتاتىن قادىر اعاداي ادامدى ءالى كەزدەستىرگەن ەمەسپىن.
جارىقتىق جولىمىز ءتۇسىپ قارساقبايعا كەلىپ قالعانىمىزدا تابيعاتىنا ءتان بايسالدىلىقپەن ساليقالى ءسوز ساباقتايتىن. مول پىشىلگەن پوشىمى قانداي ەدى؟! كەڭپەيىلدىلىكتىڭ, پاراساتتىلىقتىڭ سامالى ەسىپ تۇراتىن. قارساقبايدىڭ كەشەگىسىن كوكتەي شولىپ, بۇگىنگىسىن بۇكپەسىز بايانداپ, كەلەشەگىنە كەمەل وي جۇگىرتكەندە تىڭداۋشىسىن تامساندىرىپ تاستايتىن.
حالقى دا ونى قاتتى قۇرمەتتەيتىن. جەرلەستەرى زىر جۇگىرىپ ءجۇرىپ, كوزى ءتىرىسىندە-اق قارساقبايداعى ءبىر كوشەگە 1998 جىلى ونىڭ اتىن الىپ بەردى. ادەتتە, باسشىنىڭ ارتىنان ابىروي اپەرمەيتىن اڭگىمە ەرەتىن ەدى, ال مىنانداي مەرەيگە بولەنىپ, كوپشىلىكتىڭ قۇرمەتىنە كەنەلۋ ماتكەنوۆتىڭ عانا ماڭدايىنا جازىلعانىن مويىنداۋىمىز كەرەك.
قادىر اعانىڭ اسقان ادامگەرشىلىگى, قايىرىمدىلىعى مەن قاراپايىمدىلىعىن قارساقبايلىقتار كۇنى بۇگىنگە دەيىن جىر عىپ ايتادى. ونىڭ كەڭسەسىنەن ەشكىم ەڭسەسى ءتۇسىپ شىقپايتىن.
قارساقبايدىڭ تاعدىرى تارازى باسىنا تارتىلعان تۇستا شايقالا باستاعان قاراشاڭىراقتىڭ قادىرىن كەتىرمەي ساقتاپ قالعان, وزىنە سەنگەن ءبىر قاۋىم ەلدىڭ ارقاسۇيەرى بولعان ونىڭ ەرەن ەڭبەگى ءالى تولىق باعاسىن العان جوق دەپ ويلايمىن.
تۇلپاردىڭ تۇياعىن تاي باسار
مۇرات ماتكەنوۆ باسقاراتىن كاسىپورىندا قاجىرلى قيمىلىمەن قاراشاڭىراقتى قۇتتى قونىسقا اينالدىرعان جىگىتتىڭ جايساڭدارى ەڭبەك ەتەدى.
قازىر قوس مۇرجادان كوتەرىلگەن تۇيەنىڭ شۋداسىنداي كوكشۋلان ءتۇتىن كورىنبەسە دە, ونىڭ تىنىس-تىرشىلىگى توقتاعان ەمەس.
– ارينە, اكەيدىڭ ورنى بولەك قوي. ءومىر ءوز كەزەگىمەن ءوتىپ جاتقانىمەن, ونىڭ ويسىراعان ورنى ءبارىبىر بايقالىپ جاتادى. كەيدە ءبىر شارۋانىڭ ىڭعايىن كەلتىرە الماي قاتتى قينالعانىمدا اكەيدىڭ جوقتىعى سەزىلىپ قالادى. پەندەمىز عوي, الدىما كەلگەن ادامعا بايقاماي اۋىرلاۋ ءسوز ايتىپ قالسام, ارتىنان «اتتەگەن-اي!» دەپ وكىنەمىن. ول ادام جانىن تەرەڭ تۇسىنەتىن. بىراق, ونداي قاسيەت بارىمىزگە بىردەي قايدان بۇيىرا بەرسىن؟! اكەيدىڭ عۇمىرى – مەن ءۇشىن عيبراتى مول ءومىر مەكتەبى.
بۇل – مەتاللۋرگيالىق زاۋىتتىڭ تىزگىنىن ۇستاپ وتىرعان تۇلپاردىڭ تۇياعى, قادىر اعانىڭ بالاسى مۇراتتىڭ ءسوزى.
– اكەسى سياقتى كەڭ ويلاپ, كەمەل پىشەدى. ۇيىمداستىرۋعا يكەمدى. بىردە ايماعىمىزعا ابىرويلى احات اقساقال اكەسىنىڭ جاتقان جەرىن قورشاۋعا قولۇشىن بەرۋدى وتىنگەندە, سول جەردى بارىپ ارنايى كورگەن مۇقاڭ: «مىنا جەردە ءبىز بىلە بەرمەيتىن تالاي جاقسى مەن جايساڭ جاتقان شىعار. ولاي بولسا قورىمدى تەگىس قورشاعانىمىز ءجون» دەپ, كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىققان كوشەلى ۇسىنىس ايتتى. ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعىندا مۇقاڭنىڭ تىكەلەي ۇيىتقى بولۋىمەن, ءوز كۇشىمىزبەن قارساقبايلىق مايدانگەرلەرگە ارنالعان ەسكەرتكىش ورناتىپ الدىق.
بۇل – سانالى عۇمىرىنىڭ قىرىق جىلدان استامىن كاسىپورىنعا قىزمەت ەتۋگە ارناعان ارداگەر اعامىز, زاۋىت كاسىپوداق كوميتەتىنىڭ توراعاسى مەيرام بايجانوۆتىڭ پىكىرى.
توق ەتەرىنە توقتالساق, قاراشاڭىراقتىڭ تىرلىگى كوپتەن كوش ىلگەرى بولماسا دا, كوڭىل جابىرقايتىنداي جايى جوق. وڭىرگە شاق – ءوندىرىسى, «تاۋبە» دەيتىندەي تۇرمىسى بار.
قانىشتانقالعان ءبىر بەلگى
ءبىر كەزدەرى قازاقتان شىققان بولاشاق ءبىرىنشى اكادەميكتىڭ باسپاناسى بولعان, بۇگىندە مۇراجايىنا اينالعان جالعىز قاباتتى جاتاعان ءۇي جانارعا جىلى ۇشىراپ, قانىشتىڭ كوزىندەي ادەمى اسەر قالدىرادى.
جيىرماسىنشى جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسىنىڭ باسىندا اتباسار ءتۇستى مەتالدار ترەسى گەولوگيالىق بارلاۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى جانە باس گەولوگ بولىپ تاعايىندالعان قانىش ساتباەۆ 1941 جىلعا دەيىن قارساقبايدا ەڭبەك ەتىپ, ۇلكەن جەزقازعاننىڭ ىرگەتاسىن قالاپ كەتتى.
اكادەميك قانىش ساتباەۆتىڭ مۇراجايىن قارساقبايلىقتار قاتتى قاستەرلەيدى. ءبىر باسىندا قانىشتىڭ وتباسى وتىرعان, كەلەسى باسى كەڭسەسى بولعان بۇل عيمارات جادىگەرلەردى جايعاستىرۋعا ورايلاس قايتا قۇرىلىپ, كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلگەن.
1968 جىلى قازاندا قارساقباي زاۋىتىنىڭ قارا مىسى الىنعانىنا 40 جىل تولعانى تويلانعاندا مۇراجايدىڭ العاشقى كورەرمەنى مەرەيتويعا كەلگەن قوناقتار بولدى. ال, كەلەسى جىلى ساۋىردە قانىشتىڭ تۋعان كۇنىنە سايكەس سالتاناتتى جاعدايدا رەسمي تۇردە اشىلدى.
كەلىمدى-كەتىمدى قادىرلى قوناقتار قالايدا ۋاقىت تاۋىپ مۇراجايعا سوعادى. بۇل جەردە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا بولعان, قوناقكادەگە قولتاڭبا قالدىرعان. ءوزىمىز قارساقبايعا جولىمىز تۇسكەن سايىن جاڭا كورگەندەي ادەمى اسەرگە بولەنەمىز.
مۇراجايدىڭ ماڭايىنداعى تال-تەرەك اۋلانى جاسىل جەلەككە مالىندىرعان. تۋرا تابالدىرىقتىڭ تۇسىندا, اۋلاعا كىرەبەرىستەگى بوساعانىڭ بويىندا قانىش ءوز قولىمەن وتىرعىزعان قاراعاش وزگەلەرىنەن وقشاۋ كورىنەدى.
بولاشاق عۇلاما عالىم وسىندا ون بەس جىل تۇرعان, ون بەس جىل جەمىستى قىزمەت اتقارعان, كەلەشەگىنە كەرەكتى كوپ دەرەك جيناعان. مۇندا ۇلى تۇلعانىڭ تابانىنىڭ ءىزى, العان دەمىنىڭ تابى قالعان. ونداعى ءار م ۇلىكتىڭ وزىندىك تاعىلىمدى تاريحى بار. ەگەر ولارعا ءتىل بىتسە, تالاي سىر اقتارىلىپ, تالاي تاريح تارقاتىلار ەدى.
جيناقى جەتى بولمە. كىرىپ بارعاندا قانىشتىڭ قابىرعاداعى ۇلكەن بەينەسى قاسقايا قارسى الادى. قارساقبايعا قيالدىڭ قاناتىنا ءمىنىپ كەلگەن ورىمدەي جاس جىگىت ەمەس, ەلاعاسى اتانعان شاعى. بايسالدى جۇزىنەن مەيىرىم شۋاعى توگىلگەن. جەكە م ۇلىكتەرى وسى بولمەدەن ورىن العان. ەلۋ جاسىندا سىيعا تارتىلعان وقالى شاپانى دا وسىندا.
ءومىرى مەن قىزمەتى كەلەسى بولمەدەگى جادىگەرلەردە ورنەكتەلگەن. ءومىربايانى وزەك بولعان قۇندى قۇجاتتار تۇتاس ءبىر قابىرعانى الىپ تۇر. قانىش تۋرالى عۇلامالار ايتقان پىكىرلەر كوزگە تۇسەدى. مىناۋ – ەمەننەن جاسالعان جازۋ ۇستەلى. ۇلكەن جەزقازعاننىڭ بەدەرلى بولاشاعىنا جوعارعى جاقتاعىلاردىڭ كوزىن جەتكىزەمىن دەپ تالاي تاڭدى وسى ۇستەلدىڭ باسىندا اتىرعان-اق شىعار؟! سياساۋىتى مەن قالامى سول قالپىندا. ءتۇن تۇندىگىن ءتۇرىپ بارىپ ءسال-ءپال مىزعىپ الۋعا قيسايعان يەسى جاڭا عانا قويعانداي. ۇستەلدىڭ جيەگىندە شاقشاسى تۇر.
سودان كەيىنگى شاعىن بولمەدە قانىش اشقان مينەرالدار مەن جەكە كوللەكتسياسى شوعىرلانعان. نەبىر كەن قازبالارىنىڭ قازىعىن قاققاندا قاعازعا تۇسىرگەن سىزۋ ۇستەلى دە سوندا. ءتورتىنشى بولمە اكادەميكپەن قىزمەتتەس بولعاندارعا ارنالعان. اراسىنان سكۆاجيناعا بۇرعى بويلاتقان قاراپايىم قاتارداعى جۇمىسشىدان مەملەكەت قايراتكەرىنە دەيىنگى نەبىر جاقسىلار مەن جايساڭداردى جولىقتىراسىڭ.
قارساقباي قالاشىعى مەن ونداعى مەتاللۋرگيالىق زاۋىتتىڭ تاريحىنان سىر شەرتەتىن جادىگەرلەر بەسىنشى بولمەدە. التىنشىسى سونىڭ جالعاسى دەسەك تە بولادى. ال, جەتىنشى بولمەگە ءوڭىردىڭ بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگىنەن مول مالىمەتتەر, دايەكتى دەرەكتەر بەرەتىن ەكسپوزيتسيالار قويىلعان. زاۋىتتى قالپىنا كەلتىرۋ كەزەڭىنەن باستاپ, بۇگىنگە دەيىنگى قاداۋ-قاداۋ بەلەسى بەدەرلەنگەن.
قانىشتىڭ كوزىندەي بولىپ بىزدەرگە قالعان بۇل مۇراجايدا كىمدەر بولمادى دەيسىڭ؟! قوناقتار لەبىزىن قالدىرعان قالىڭ كىتاپتى اقتارا باستاساڭ, ءبارى اندىزداپ الدىڭنان شىعادى. ول – زاڭدى جالعاسىن تاباتىن جىلناما.
الىبەك ءابدىراش,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعى
سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى.
قاراعاندى وبلىسى,
ۇلىتاۋ اۋدانى.
––––––––––––––––––––––
سۋرەتتى تۇسىرگەن
الينا جۇماشەۆا.