ەلوردالىق م.گوركي اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق ورىس دراما تەاترىندا باشقۇرتستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قازاقستانداعى كۇندەرى اياسىندا ءماجيت عافۋري اتىنداعى باشقۇرت مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترى شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ پوۆەسى نەگىزىندە رەجيسسەر ليناس ماريۋس زايكاۋسكاس ساحنالاعان «اق كەمە» سپەكتاكلىن ۇسىندى. ەسكە سالا كەتەيىك, بيىل ءتۇبى ءبىر تۇركىتىلدەس حالىقتار شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ 85 جىلدىق مەرەيتويىن لايىقتى تارتۋلارمەن اتاپ وتۋدە. باشقۇرت تىلىندە كورەرمەن كوزايىمىنا اينالعان بۇل قويىلىمدى جازۋشى ارۋاعىنا تاعزىم ەتۋدىڭ تاعى ءبىر جارقىن كورىنىسى دەپ قابىلداۋ كەرەك.
ەلوردالىق م.گوركي اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق ورىس دراما تەاترىندا باشقۇرتستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قازاقستانداعى كۇندەرى اياسىندا ءماجيت عافۋري اتىنداعى باشقۇرت مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترى شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ پوۆەسى نەگىزىندە رەجيسسەر ليناس ماريۋس زايكاۋسكاس ساحنالاعان «اق كەمە» سپەكتاكلىن ۇسىندى. ەسكە سالا كەتەيىك, بيىل ءتۇبى ءبىر تۇركىتىلدەس حالىقتار شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ 85 جىلدىق مەرەيتويىن لايىقتى تارتۋلارمەن اتاپ وتۋدە. باشقۇرت تىلىندە كورەرمەن كوزايىمىنا اينالعان بۇل قويىلىمدى جازۋشى ارۋاعىنا تاعزىم ەتۋدىڭ تاعى ءبىر جارقىن كورىنىسى دەپ قابىلداۋ كەرەك.
باشقۇرت ءتىلىنىڭ قازاقشاعا جاقىندىعى ونىڭ كوپتەگەن ۇقساس ءسوزدەرىنەن بايقالىپ تۇرادى. مىسالى, ءتارجىما-تارجەماھە, جاستار-ءياشتار, حالىق-حالىك, مەملەكەت-ءداۋلات, ادەبيەت-ازابيەت, شىعۋ-سىقۋ, اشىق-اسىق, سۋ-ساۋ, تاۋلىك بويىنشا-تاۋلىك بۋيىنسا سياقتى تاعى دا باسقا ماعىنالاس, توركىندەس ۇعىمدار مونشاقتاي ءتىزىلىپ كەتە بەرەدى. وزىمىزبەن بۇل حالىقتىڭ رۋحاني تامىرى ءبىر بايتەرەكتىڭ تۇبىندە توعىساتىنىنا مۇنان باسقا تاعى قانداي دالەل كەرەك دەيسىڭ.
تاريحي جازبالار قازاق-باشقۇرت مادەنيەتىنىڭ ەجەلدەن ءداستۇرلى قۇندىلىقتار ارناسىندا قالىپتاسقانىن ناقتىلايدى دەسەك, ءتىلى مەن ادەبيەتى, سالت-ساناسى مەن ءداستۇرى ەگىز قوزىداي ۇقساس قوس حالىق تۋىستىعىن التىن وردا, نوعاي ورداسى كەزەڭدەرىنەن ساقتالعان بي-باتىرلار حاقىنداعى جىر-داستاندار اراسىنان تابۋ قيىن ەمەس. مىسالى, «اقبوز ات», «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋ», «كۋساك بەي» سەكىلدى ت.ب. ەپيكالىق جانرداعى جىر-داستاندار باشقۇرت تاريحىنىڭ ءتۇرلى كەزەڭدەرىنە ارنالادى, سونىمەن قاتار, قازاقتىڭ تەرمەگە سۇيىسپەنشىلىگى سياقتى مۇندا دا اۋىز ادەبيەتىنىڭ جىر بايلىعىنا دەگەن قۇرمەت وتە جوعارى. قازاق, تاتار پوەزياسىندا ەسىمى ەرەكشە اتالىپ جۇرگەن اقموللا اقىندى, ماسەلەن, باشقۇرت ەلى ءتول ادەبيەتتىڭ ءىرى تۇلعاسى تۇتادى. اقموللا ولەڭدەرىن كەزىندە ساكەن سەيفۋللين جەكە جيناق ەتىپ قۇراستىرسا, بەرتىن كەلە اقىن جىرلارى «كۇندەر مەن تۇندەر» دەگەن اتپەن قازاق وقىرمانى جۇرەگىنە ەكىنشى مارتە جول تارتقان ەدى. ال بۇگىندە باشقۇرت مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترى ەسىمىن يەلەنگەن ءماجيت عافۋريدىڭ «اقىننىڭ التىن كەنىندە» اتتى ومىرباياندىق ەڭبەگى قازاقتار جايىن تەرەڭ باياندايتىنىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلە بەرمەۋى مۇمكىن. باشقۇرت جازۋشىسى مۇستاي كارىمنىڭ «اي تۇتىلعان ءتۇن» پەساسى قازاق ۇلتتىق ساحنا مادەنيەتىندە وزىندىك ىزىمەن ەرەكشەلەنىپ كەلسە, ونداعى وقىرمان ءۇشىن باشقۇرت تىلىندە جارىق كورگەن م.اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» ەپوپەياسىنىڭ ورنى قاشاندا بيىك بولىپ سانالادى.
ال «اق كەمە» سپەكتاكلى ارقىلى باشقۇرت ۇلتتىق ساحنا ونەرىنىڭ حالىقتىق نەگىزدە قالىپتاسقان كەلبەتى ايقىن كورىنىس تاپتى. وقيعانى بايانداۋ مانەرىندە ورنەكتەۋدى قۇپ كورگەن رەجيسسەر شەشىمى اۆتور يدەياسىنىڭ كورەرمەن جۇرەگىنە ءمۇلتىكسىز قونۋىنا قىزمەت ەتەدى. ساحنالىق تۋىندىدا تۇپنۇسقالىق جەلى وزگەرمەي, كىشكەنتاي بالانىڭ كوزىمەن اينالاداعى كۇللى تىرشىلىكتىڭ قۋانىشى مەن مۇڭى, شاڭىراقتىڭ شاتتىعى مەن شايقالۋى اڭىز بەن شىندىقتىڭ استاسۋى ارقىلى ايشىقتى سۋرەتتەلەدى.
«ءومىردىڭ ءمانى – ۇرپاق جالعاستىعى» دەگەن فيلوسوفيالىق قاعيدامەن قاتار, دۇنيەدەگى بايلىق اتاۋلىنىڭ ءبارى تەك ءوزىنىڭ وكشەسىنىڭ استىندا عانا جاتقانداي ءالسىز جانداردى اياۋسىز ەزىپ-جانشيتىن وكتەمدىك قاي قوعامنىڭ بولسىن باستى پروبلەماسى بولىپ تابىلادى. وسى تاقىرىپتى باشقۇرت تەاترى بۇگىنگى كۇننىڭ ادامدارىنا جاقىنداتىپ, تارتىمدى تاسىلمەن جەتكىزەدى. قويىلىم جارقىن ەتنوگرافيالىق مۋزىكامەن باستالا كەلىپ, كەيىپكەرلەر مىنەز-قۇلقىمەن, ءىس-ارەكەتىمەن ءساتتى ورىلەدى. شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ «اق كەمە» شىعارماسى قالامگەر قيالىنىڭ قىران قاناتى تالار قياداعى شىڭى دەسەك, سول بيىكتەن باشقۇرت رەجيسسۋراسى لايىقتى ازىق تاپقانىنا كۋامىز. رولدەردى شەبەر سومداعان اكتەرلەر شىعارماداعى شيەلەنىستى شىنايى جەتكىزۋدە ەرەكشەلەندى. بالا ومىردەگى بار قايعى مەن قاسىرەتتى ءمۇيىزدى بۇعى انانىڭ جەڭەرىنە يمانداي سەنەدى. الايدا, ادام بالاسىنىڭ قاتىگەزدىگى مەن قاسكويلىگى كەيدە تىم اسقىنداپ كەتىپ جاتادى. ءمۇيىزدى بۇعى انانىڭ سوڭىنان جۇرەگى بۇلاقتاي تازا بالا بەينە دە لەزدە عايىپ بولادى.
تاعى ءبىر ەرەكشە توقتالا كەتەتىن نارسە, سپەكتاكلگە تەاتردىڭ بارلىق اكتەرلەرىنىڭ تارتىلۋى. ولاردىڭ ىشىندە ساحنا شەبەرلەرى رف ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى ولەگ حانوۆ, كسرو حالىق ءارتىسى گيۋللي مۋبارياكوۆا, بر حالىق ارتىستەرى تانزيليا حيساموۆا, سۆەتلانا حاكيموۆا, يلدار سايتوۆ, بر ەڭبەك سىڭىرگەن ارتىستەرى يلفات يۋماگۋلوۆ, يرەك بۋلاتوۆ, يلسۋر بايموۆ, حاكيم مۋرتازين سياقتى تاعى دا باسقا ساحنا ساڭلاقتارى بار. بالا, مومىن, كەمپىر, سەيتاحمەت, گۇلجامال, اۆتودۇكەن جۇرگىزۋشىسى, كوكەتاي, مۇعاليما, اكە, سولدات بەينەلەرىنىڭ بيىكتەن كورىنۋىنە ولاردىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى ولشەۋسىز دەپ بىلەمىز.
باشقۇرتستاننىڭ قازاقستانداعى كۇندەرى بارىسىندا عاسىرلار بويى ۇزىلمەگەن رۋحاني قارىم-قاتىناستىڭ زاڭدى جالعاسىنداي تاعى ءبىر وقيعانى ايتا كەتكەن ورىندى. كەشە باشقۇرتستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى رۇستەم حاميتوۆ ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى ستۋدەنتتەرىنە لەكتسيا وقىدى.
قاراشاش توقسانباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
––––––––––––––––––
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
ەرلان وماروۆ.