ەل ەكونوميكاسىنداعى لوكوموتيۆتىڭ ءبىرى

مىنە, 2020 جىلدىڭ العاشقى توق­سانى دا ارتتا قالىپ, ەكىنشى توق­ساندا ەكونوميكالىق ءوسىم مەن تۇراق­تىلىقتى ودان ءارى ساقتاۋ مەن جال­عاس­تىرۋدىڭ ورنىنا Covid-19 ىن­دەتىمەن كۇرەس العا شىققانى ءمالىم. جالپى, پاندەمياعا قارسى ءىس-شارالار اقتوبە وڭىرىندە ناۋرىز ايى­نىڭ العاشقى ون كۇندىگىندە باس­تالىپ كەتتى. سوعان قاراماستان وبلىس­تا 2020 جىلدىڭ قاڭتار-ناۋ­رىز ايلارىندا بۇعان دەيىنگى وڭ كور­سەت­كىشتەر ساقتالىپ, ءتىپتى كەيبىر ولشەم­دەر بويىنشا وتكەن جىلدىڭ وسى كە­زەڭى­مەن سالىستىرعاندا العا شىعىپ وتىر. بۇعان العاشقى توقسان­نىڭ قورىتىندىسى ايعاق. جالپى, بۇل جىل قورىتىندىسىن بولجايتىن ايقىنداۋشى كەزەڭ ەكەنىن ەسكەرسەك, اتالعان ارالىقتا وڭىردە تۇراق­تى ماكروەكونوميكالىق جاعداي ساقتالدى.

اقتوبە – وندىرىستىك الەۋەتى جو­عارى وڭىرلەردىڭ ءبىرى. ونەركا­سىپ­تىك كاسىپورىندار مول شوعىر­لانعان. كاسىپورىنداردىڭ وندىرىس­تىك قۋاتىن ءوسىرۋ جانە قايتا جاڭ­عىرتۋ جۇمىستارىنىڭ اۋقىمدى باع­دارلاماسى بەلگىلەنگەن. وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى قايرات بە­كەنوۆ بۇل جاۋاپتى ءىس پاندەميا ىن­دەتى اياقتالعاننان كەيىن قايتادان جال­عاسىن تاباتىنىن جەتكىزدى.

العا قويىلعان ماقسات – تاياۋ جىلداردا نەگىزىنەن وندىرىستىك كا­سىپ­و­رىنداردىڭ جەكە قاراجاتى مەن مۇمكىندىكتەرى ەسەبىنەن قايتا جاڭعىرتۋ ىسىنە 500 ملرد تەڭگە قاراستىرۋ. بۇل – قوماقتى قاراجات. وسى ورايدا بيىلعى جىلدىڭ ءى توق­سانىندا ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ كولەمى 440,5 ملرد تەڭگە قۇراعانى جوعارى ناتيجە دەۋگە بولادى. ياعني, اتالعان دەرەك 2019 جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا وبلىستىڭ ونەر­كاسىپتىك  12 ملرد تەڭگەنىڭ ءونىمىن ارتىعىمەن وندىرگەنىن كورسەتەدى.

ەكىنشىدەن, وڭىردە ينۆەستيتسيا­­لىق قاراجات تارتۋ ماسەلەسى تۇراق­تى جول­عا قويىلماسا, الەۋمەت­تىك-ەكونومي­كا­لىق دامۋ جونىن­دەگى بەلگىلەنگەن جوبالار مەن باعدارلا­مالار وڭ ناتيجەسىن بەرە قويۋى ەكى­تالاي. وسى ورايدا ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋ جانە وبلىس ەكونومي­كاسىنا تىكەلەي شەت ەلدىك ينۆەستيتسيا تارتۋ – جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ تىكەلەي مىندەتى. بۇل رەتتە وبلىسقا بىلتىر 800 ملرد تەڭگەگە جۋىق ينۆەستي­تسيا تارتىلدى. ال بيىلعى مەجە قان­داي بولماق؟ ءبىز وسى ساۋالدى اقتوبە وبلىسىنىڭ اكىمى وڭداسىن ورازا­لينگە قويعان ەدىك.

– ءبىز ءوڭىردىڭ ينۆەستيتسيالىق تار­تىم­دىلىعىن بارىنشا تەرەڭدەتە تۇسۋگە ۇدايى نازار اۋدارىپ كەلەمىز. وڭىردە بىرقاتار شيكىزاتتىق رەسۋرس­تار مەن ەنەرگەتيكالىق قۋات كوز­دەرىنىڭ باعاسى كورشىلەس وبلىستار­مەن سالىس­تىرا قاراعاندا تومەن ەكەنى, وبلىستا بۇعان دەيىن قۇرىل­عان يندۋستريالىق ايماقتا جاڭا مۇم­كىندىكتەر اشىلۋى دا ينۆەس­تور­لاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزدى. سونىڭ ناتيجەسىندە وتكەن جىلى ين­ۆەس­تيتسيا تارتۋ ىسىندە ءتاۋىر ناتي­جەگە قول جەتكىزە بىلدىك, دەپ سانايمىز.

– بيىل ينۆەستيتسيالىق قاراجات تارتۋدا بىلتىرعى بيىككە جەتۋ مۇمكىندىگى بار ما؟

– بۇعان كەسىپ-ءپىشىپ بىرجاقتى جاۋاپ قايتارۋ قيىن. ەڭ باستى ايتارىم, ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاق­سارتۋ مەن تەرەڭدەتۋ تۇراقتى باقى­لاۋى­مىزدا بولا بەرمەك. ءبىزدىڭ بيىلعى ماقساتىمىز – نەگىزگى كاپيتالعا 746 ملرد تەڭگە كولەمىندە ينۆەستيتسيا تار­تۋعا قول جەتكىزۋ بولماق. 2020 جىل­عا قول قويىلعان مەموراندۋمدار اياسى وسىنداي ەسەپ جاساۋعا نەگىز قالايدى.

ءوڭىر باسشىسى ايتقان ەسەپ ورىندالسا, بۇل وتكەن جىلعى رەكوردتىق دەڭگەيگە جەتەقابىل كورسەتكىش بولارى انىق. ال الەم ەلدەرىنە پان­دەميا سالدارىنان تۋىنداعان ەكونو­ميكالىق داعدارىس بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن وراسان زور شىعىن كەلتىرگەنىن ەسكەرسەك, بەلگىلەنگەن مەجەنى قاناعات تۇتۋعا بولادى. وڭىردە العاشقى توقساندا تارتىلعان ينۆەستيتسيا كولەمى – 100 ملرد تەڭگەگە جۋىق. بۇل ىسكە قامشى باساتىن كەز ءالى الدا.

ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونومي­كالىق دامۋى جونىندە اڭگىمە قوزعاعان كەزدە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ ورنى بولەك. وسى ورايدا بيىل العاشقى ءۇش ايدا 156,8 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى. بىلتىر 1 ملن شارشى مەتر تۇر­عىن ءۇي تۇرعىزعان وڭىردەگى قۇرىلىس ۇيىمدارىنىڭ قارقىنى بيىل قان­داي بولماق؟ وڭىردە وسى كەزگە دەيىن جاسالعان تالداۋلار تابيعي دەموگرافيالىق ءوسىمنىڭ جوعارىلاپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى. سونىمەن بىرگە تۇرعىنداردىڭ ىشكى كوشى-قون ۇدەرىستەرى جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلگەن. اتالعان فاكتورلار قازىر­گى كەزدە تۇرعىن ۇيگە دەگەن جوعارى سۇرانىستى تۋعىزۋدا.

سوندىقتان بيىل دا سول دەڭگەيدەن تومەن تۇسپەۋ مۇمكىندىكتەرى قاراس­تىرىلعان, سونىڭ ىشىندە تۇرعىن­داردىڭ الەۋمەتتىك توپتارىن تۇرعىن ۇيمەن قامتۋعا باسىمدىق بەرۋ باعىتتارى بەلگىلەندى. اقتوبە – جىل سايىن ءوسىپ-وركەندەپ, تۇرعىندار سانى ۇدايى ءوسىپ كەلە جاتقان قالا. وسى فاكتورلار مۇندا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى قارقىندى جۇرسە دە وعان يە بولۋ جانە ساتىپ الۋ كەزەگىندە تۇرعىنداردىڭ جاڭا تولقىنى پايدا بولۋىنا اسەر ەتۋدە. قازىر ولاردىڭ سانى 30 مىڭ ادامنان اسىپ وتىر. بۇعان قوسا وبلىس ورتالىعىنىڭ ىرگەسى مەن ماڭايىندا تۇراتىن 150 مىڭداي ازامات جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن سالۋ ءۇشىن جەر تەلىمىن الۋعا ءوتىنىش بەردى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ 2002 جىلدىڭ 27 قاڭتارى كۇنى وت­كىزگەن ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتى­رى­سىندا الداعى ۋاقىتتا تۇرعىن ءۇي سالۋ ماسەلەسى ۇكىمەت پەن جەرگى­لىك­تى اتقارۋشى ورگانداردىڭ باسىم باعىتى بولۋى ءتيىس ەكەنىن اتاپ كور­سەتكەنى ءمالىم. سوندىقتان وڭىر­دەگى قۇ­­رىلىس جۇمىستارى كارانتين رە­جى­مى جاعدايىندا دا بارلىق ساق­تان­­دىرۋ مەن قاۋىپسىزدىك شارالارىن مۇ­قيات ساقتاي وتىرىپ, جالعاسىپ كەلەدى.

اقتوبە