عىلىم – رۋحانياتتىڭ كوزاينەگى. كەز كەلگەن جاراتىلىس جۇمباعىنىڭ ىشكى استارىنا ءۇڭىلىپ, جان قۇپياسىن جارىققا شىعاراتىن سانا بيىگىندەگى تولعام. الىپ اقىل يەسى اباي اتامىز «ادامنىڭ كوڭىلى شىن مەيىرلەنسە, ءبىلىم-عىلىمنىڭ ءوزى دە ادامعا مەيىرلەنىپ, تەزىرەك قولعا تۇسەدى» دەپ تاپسىرلەيدى.
وسى ءبىر ءورىستى ءسوزدىڭ كولەڭكەسىنە تىعىلساڭىز, الدىڭىزدان اقتابان جول شىققانداي اسىعا جۇرگىڭىز كەلەدى. بارلىق يگىلىكتىڭ ۇشار باسىندا عىلىمنىڭ تۇرعانىن اڭدايسىز. راسىندا بيىل ءال-فارابي مەن حاكىم ابايدىڭ مەرەيتويىنىڭ قاتار كەلۋى ءسۇت بەتىندەگى قايماقتاي ۋاقىت قازانىندا قالقىپ شىققان ۇلتتىڭ ىڭكار تالابىن كورسەتەتىندەي. ءداۋىر كەلبەتىن دانالىقپەن بوياعان ءال-فارابي – كوشپەلى قوعامدا تۋىپ, وركەنيەت تەورياسىن ەنگىزىپ, زاماناۋي مەملەكەتتەردىڭ نەگىزىن قالاۋعا تىرەك بولاتىن مادەنيەتتەردىڭ دەگدار بولمىسىن ءتۇزىپ, ەۋروپاداعى رەنەسسانستىڭ نەگىزىن قالاعان ادامزاتتىق ورەدەگى تۇلعا. ال «دۇنيەنىڭ كورىنگەن ءھام كورىنبەگەن سىرىن تۇگەلدەپ, ەڭ بولماسا دەنەلەپ بىلمەسە, ادامدىقتىڭ ورنى بولمايدى. ونى بىلمەگەن سوڭ, ول جان ادام جانى بولماي, حايۋان جانى بولادى» دەپ الاش ارىستارىنىڭ ساناسىن سىلكىندىرىپ, ۇلتتىق ويانۋدىڭ باستاۋىنا اينالعان ابىز اباي دا عاسىرلار بويى كوز جازىپ قالعان سول قۇندىلىقتى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن جانۇشىرا حارەكەت قىلعان دالا دانىشپانى.
وسى ەكى الىپتىڭ اراسىن جالعاپ جاتقان مىڭ جىلدىققا ءۇڭىلىپ كورەلىكشى. اعايىننىڭ الاۋىزدىعىنان ىرگەسى سوگىلىپ, تۋ-تالاقايى شىققان التىن وردا كەزىنەن كەيىن ءبىر بۇيىمى ءبىر ەلگە مۇرا بولعان ءبىلىمپازداردىڭ ەلەسى عانا قالدى. قازاق حاندىعى شاڭىراق كوتەرگەن الماعايىپ تۇستا ەۋروپادا ۇلكەن عىلىمي جاڭالىقتار جاسالىپ, امەريكا قۇرلىعى اشىلىپ جاتتى. باتىس تەحنولوگيالىق توڭكەرىستەر ارقىلى عىلىمنىڭ ءورىسىن كەڭەيتكەن كەزدە الاپات اپاتتاردان كوز اشپاعان ۇلى دالا كەرۋەنگە ىلەسە الماي, كوشتىڭ سوڭىندا قالدى. اقىلمان اقىن ءبىر عاسىر بۇرىن «شىعىسىم باتىس بوپ كەتتى» دەگەندە وسىنى مەڭزەگەن بولار, بالكىم. مىنە, كەشە عانا جاڭا قۇرلىقتىڭ قاراپايىم تۇرعىنى يلون ماسكتىڭ جەكە كومپانياسى عارىشقا قادام باستى.
ويتكەنى, وركەنيەتتى ەلدەردە عالىمدارعا ايرىقشا قۇرمەت كورسەتىلەدى, ولاردىڭ ەڭبەگى جوعارى باعالانادى. مەملەكەتتىڭ عىلىمعا دەگەن كوزقاراسى ونىڭ ىشكى جالپى ءونىمنىڭ عىلىمدى دامىتۋعا بولىنەتىن قاراجاتىنىڭ پايىزدىق دەڭگەيىمەن ولشەنەدى دەسەك, عىلىمعا ەڭ كوپ قاراجات بولەتىن يزرايل – 4,6%, شۆەتسيا – 4%, جاپونيا – 3,4%, اقش – 2,7%, گەرمانيا – 2,5%, رەسەيدە – 1,25% بولسا, قازاقستاندا بۇل كورسەتكىش نەبارى 0,13%-ى عانا ەكەن. حالىقارالىق اكادەميالىق كەڭەستىڭ ۇيعارىمى بويىنشا مەملەكەتتىڭ عىلىم سالاسىنا بولەتىن قارجىسى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 1,5 پايىزىنان ارتىق بولسا عانا عىلىم داميتىن كورىنەدى.
وسىعان بايلانىستى بولسا كەرەك, ۇلتتىق سەنىم كەڭەسىنىڭ ءۇشىنشى وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جاڭا احۋالدا ءبىلىم مەن عىلىم جۇيەسىن تۇبەگەيلى رەفورمالاۋ قاجەتتىگىن باسا ايتتى. ەلىمىزدە بۇل سالاعا بولىنەتىن قارجىنىڭ جەتكىلىكسىز ەكەنىن, سوندىقتان 2025 جىلعا دەيىن بىلىمگە بولىنەتىن قاراجاتتىڭ التى ەسە, عىلىمعا بولىنەتىن قاراجاتتىڭ جەتى ەسە وسەتىنىن جەتكىزگەن پرەزيدەنت ءبىلىم وشاقتارىنا قاتىستى ءباتۋالى ءسوز ايتىپ, بايلامدى باعدار بەردى.
القالى جيىندا ايتىلعان تىلگە قاتىستى تاپسىرما دا كوكەيگە قوندى, كوڭىلدەن شىقتى. مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋدىڭ تيىمدىلىگىن بارىنشا ارتتىرۋعا شاقىرعان ق.توقاەۆ ەۋروپا ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسىنە نازار اۋدارا وتىرىپ, ءتىل كوميتەتىن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ قاراماعىنا وتكىزۋگە شەشىم قابىلدادى. بۇرىن اراگىدىك ايتىلىپ جۇرگەن جايت ەدى, شەشىمىن تاپقانىنا قۋانىپ قالدىق. راسىندا ءتىلدى زەرتتەيتىن – عالىمدار, وقىتاتىن – ۇستازدار, وقيتىن – ستۋدەنتتەر مەن مەكتەپ وقۋشىلارى. بۇلاردىڭ ءبارى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ قۇزىرىنا قارايدى. كوميتەتتىڭ ونوماستيكا, تەرمينولوگيا, ءتىپتى لاتىن الىپبيىنە قاتىستى جۇمىستارىن دا عالىمدار اتقارادى. سوندىقتان ءتىل ساياساتىن عىلىمي تۇرعىدا پايىمداپ, جۇيەلى جۇرگىزۋ ءۇشىن بۇل شەشىم ماڭىزدى قادام بولدى دەپ ەسەپتەيمىز.
تىلگە قاتىستى ايتپاي كەتۋگە بولمايتىن ماسەلەنىڭ ءبىرى, ءتىل تۋرالى زاڭنىڭ 23-بابىندا «مەملەكەتتiك ءتiلدى بىلىكتىلىك تالاپتارىنا سايكەس ءبىلۋى قاجەت كاسىپتەردىڭ, ماماندىقتاردىڭ جانە لاۋازىمداردىڭ تىزبەسى زاڭمەن بەلگىلەنەدى» دەلىنگەن. كەز كەلگەن ءتىلدىڭ كوسەگەسىن قاجەتتىلىك كوگەرتەتىنىن ەسكەرسەك, وسى تولعاقتى ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى تارقاسا, قازاق ءتىلى دە ۇلتارالىق تىلگە اينالار كۇن الىس ەمەس دەپ ويلايمىز.
ءال-فارابي مەن اباي جىلىندا الەمدىك كەڭىستىككە جول اشقان كەمەڭگەر تۇلعالارىمىزدىڭ سۋرەتىنە قاراپ, ءسۇيسىنىپ وتىرا بەرمەي, عىلىم مەن بىلىمگە دەن قويۋ ارقىلى ولاردىڭ اماناتىن جۇزەگە اسىرعانىمىز ابزال بولار.