تىڭايتقىش توپىراقتى قۇنارلاندىرا ما؟

ايتسە دە, بۇل كورسەتكىشتەرگە جەرى­مىزدىڭ قۇنارلىعىنان عانا ەمەس, حي­ميا­لىق تىڭايتقىشتى اياماي پايدالانۋ ناتيجەسىندە قول جەتكىزىپ جۇرگەنىمىز بەلگىلى. وسىدان كەيىن دارىگە ۋلا­نىپ, قۇنارى سارقىلعان توپى­راق­تىڭ جىل سايىن كۇيى قاشىپ بارادى. ءتىپتى قارا جەرگە ءال بەرەتىن سان ءتۇرلى وسىمدىكتىڭ دە تۇ­قىمى تۇزداي قۇرىپ كەتۋى ىقتيمال.

توپىراق سان ءتۇرلى ەلەمەنتتىڭ قوسپا­سىنان تۇرادى. ولار اركەلكى بولعان­دىقتان توپىراقتىڭ دا ءتۇسى, قۇرامى, قۇنارى دا ءارتۇرلى. جەر شارىنىڭ ءبىر جەرى كەرىش, ءبىر جەرى قۇمدى, ەندى ءبىر اتىرابى قۇيقالى بولۋى وسىدان. قازاقستان قوڭىرجاي بەلدەۋدە, جەرىنىڭ كوپ بولىگى سۋلى-كەرىشتى, قارا توپىراق ارالاس.

مەندەلەەۆ كەستەسىندەگى ەلە­مەنتتەردىڭ بارلىق ءتۇرى تابى­لاتىندىعى جەرىمىزدىڭ ءبارى بىر­دەي ەگىن شارۋاشىلىعىنا قولايلى دەگەندى بىلدىرمەيدى. مۇنى ەرتەدەن سەزگەن بابالارىمىز ەگىن عانا ەمەس, مال شا­رۋاشىلىعى دا ءتيىمدى ەكەنىن بايقاپ, ءتورت ت ۇلىكتى مىڭعىرتىپ وسىرگەن. ويتكەنى سۋلى-كەرىشتى توپىراقتى ايماقتاردا وسەتىن وسىمدىك, شوپتەردىڭ قۇرامىنداعى ۋلى زاتتىڭ مولشەرى مەيلىنشە تومەن بولادى.

وتكەن عاسىرداعى تىڭ يگەرۋ كەزە­ڭىندە قازاقستاننىڭ كوپ بولىگى ەگىن شارۋا­شىلىعىنا بە­يىمدەلدى. ەسەسىنە, جايىلىم تارىلدى. ال تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن كەڭشار, ۇجىمشارلاردىڭ تاراپ كەتۋىنە بايلانىس­تى ەگىن القابىنىڭ كولەمى تا­رىلدى. وعان تەحنيكانىڭ جەتىس­پەۋ­شىلىگى دە سەبەپ بولدى. سون­دىق­تان از القاپتان مول ءونىم الۋ ناۋقانى بەلەڭ الا باستادى. بۇل نەگىزىنەن قىتايلىق تا­جىريبە نەگىزىندە جۇزەگە استى.

قىتايلار جەر جەتىسپەۋشىلىگى جانە سۋ تاپشىلىعىنا بايلانىستى وسىنداي ارەكەتكە بار­عان. ول ءۇشىن سان ءتۇرلى حي­ميالىق تىڭايتقىشتاردى ويلاپ تاپتى. ەسەسىنە, جەردىڭ قۇنارسىزدانۋى مەن توپىراقتىڭ توزۋىن ۇدەدى. ونىڭ ۇستىنە ىشكى نارىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جان قيناماي پايداعا بەلشەدەن باتاتىن مايبۇرشاق سياقتى جەر قۋاتىن سورىپ الاتىن داقىلداردى كوپتەپ ەگىپ, القاپتاردى توزدىرىپ الدى. مىنە, بۇگىنگى تاڭدا كورشى ەل سورتاڭعا اينالعان القاپتارىن تىنىقتىرىپ, ال ديقانشىلىعىن ورتالىق ازيا مەن رەسەيدىڭ كەڭ جازىق دالاسىندا جالعاستىرۋعا كوشكەندەي...

ءيا, وسىلايشا ءبىر جاعى­نان قامبامىز دانگە تولعا­نى­مەن, ەكىنشى جاعىنان دا­لا­مىز شولگە اينالىپ بارادى. ەلىمىزدەگى القاپتاردا كو­بىنە شەتەلدىك تۇقىم مەن تى­ڭايتقىشتار قولدانىلادى. الەمنىڭ ءار جەرىنىڭ توپىراق قۇرامى ءبىر-بىرىنە ۇقسا­مايدى. دەمەك, شەتەلدىك تۇقىم مەن تى­ڭايتقىشتى قولدانعاندا اباي بولعان ءجون. بۇل ماسەلەگە كەلگەندە ساراپشىلاردىڭ پى­كىرى ەكىگە جارىلادى. ا.ي.باراەۆ اتىن­دا­عى استىق شارۋاشىلىعى عىلىمي ون­دى­رىستىك ورتالىعىنداعى اۋىسپالى ەگىس زەرت­حاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى الدابەرگەن قياس توپىراققا ارنايى زەرتتەۋلەر جۇر­گىزىلەتىنىن ايتادى.

– جىل سايىن تاناپتاردان توپىراق ۇلگىسى الىنىپ ارنايى اگروحيميالىق قىزمەتكە جىبەرىلەدى. وندا حيميالىق تالداۋ جاسالىپ, توپىراققا نە قاجەت, نە جەتىسپەيتىنىنە بايلانىستى ۇسىنىستار بەرىلەدى. جالپى رەسەي مەن بەلارۋستە دايىندالاتىن مينەرالدى تى­ڭايتقىشتار ءبىزدىڭ ەلدىڭ كليماتىنا دا, جەر بەدەرىنە دە سايكەس كەلەدى. قازىرگى قول­دا­­نىستاعى مينەرالدىق تى­ڭايتقىشتار توپىراققا از مول­شەردە ەنگىزىلەدى. سوڭعى دەرەكتەر بويىنشا ءار گەكتارعا 5-7 كيلودان اسپايدى. ارينە, مول­شەرىن كوبەيتۋ كەرەك. بىراق ءبارى قارجىعا كەلىپ تىرەلەدى. بىزدە مينەرالدىق تىڭايتقىش جەتكىلىكتى. تەك اتالعان ەلدەردە باعاسى نارىقتاعىدان ءسال تومەندەۋ, – دەيدى ساراپشى.

الايدا بۇل تولعاقتى پىكىر­مەن ەكولوگيا­نى تەرەڭىرەك زەرتتەپ جۇرگەن قاجەت انداس كەلىس­پەيدى. ول وتاندىق تىڭايت­قىش­تاردىڭ ورنى ويسىراپ تۇرعانىنا قاپالى.

– ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىندە شەتەلدىك تۇقىم سورتىن جەر­سىندىرەتىن, تىڭايتقىش­تار­­دىڭ ۇيلەسىمدى-ۇيلەسىمسىزدىگىن ارنايى زەرت­­حا­­نالىق تەكسەرۋدەن وتكىزەتىن شارۋا­شى­لىقتار قۇرىلىپ جاتىر. وكىنىشكە قاراي, ولاردىڭ ءونىمى مەن بۇگىنگى تابىسى تۇتاس ەلى­مىزدى قامتاماسىز ەتۋگە قاۋقارسىز. سون­دىقتان «قاراڭعى بازارلارداعى» باعاسى ارزان, قاتەرى كوپ شەتەلدىك تى­ڭايتقىشتار ديقاننىڭ كادە­سىنە جاراپ تۇر. ول تىڭايت­قىشتار القاپتاعى وسىمدىك پەن ءشوپتى ءولتىرىپ, داقىلدىڭ تازا ءوسۋىن كەپىلدەندىرگەنىمەن, تو­پىراقتىڭ ق­ۇرامىنداعى زيانسىز ەلەمەنت­تەردى تۇن­شىقتىرىپ جاتىر. تابيعات ميلليون­دا­عان جىلدار بويى وڭدەۋدەن وتكىزىپ, قا­لىپ­تاستىرعان سول تىرشىلىكتى ادام بالاسى قايتا قالپىنا كەلتىرە الا ما؟ – دەيدى ول.

سونداي-اق ەكولوگ فەرمەر­لەردى تۇقىم مەن مينەرالدى تىڭايتقىش قاي ەلدەن كەلەتىنى قىزىقتىرمايتىنىن ايتادى.

– شىنىندا مەملەكەت پەن فەرمەردىڭ اراسىنداعى قا­رىم-قاتىناس قارجىلاي قول­داۋدان ءارى اسپايدى. ەگەر وتان­دىق تۇقىم نەمەسە مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى ساتىپ العان­دارعا كوتەرمە باعامەن سۋبسيديا بەرىلسە, بۇل وتاندىق ءونىم وندىرۋشىلەرگە ۇلكەن قولداۋ بولىپ, باعانىڭ يمپورتتىق ونىمدەرمەن تەڭەسۋىنە جول اشار ەدى. بۇل تاجىريبە كوپتەگەن ەلدە, ولار وتاندىق ءونىم وندى­رۋشىلەردى وسىنداي جولمەن قولداپ, مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن قامتاماسىز ەتەدى. بىزدە مەملەكەتتىڭ فەرمەرگە كومەگى سۋبسيديا بەرۋمەن شەكتەلسە, وتاندىق مينەرالدى تىڭايتقىش شىعاراتىن كومپانيالار ءالى ۇيىقتاپ جاتىر. ءورىسىن ىشكى نارىقتان ىزدەيتىندەر جوقتىڭ قاسى, – دەدى ساراپشى.

قالاي دەسەك تە, مول ونىمگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن توپىراق قۇ­نارىن ساقتاۋ مەن ارتتىرۋدا مينەرالدى جانە ورگانيكالىق تىڭايتقىشتاردىڭ اتقاراتىن ءرولى جوعارى. ايتالىق, ەلدە مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى قولدانۋ 1990-2000 جىلدارى 61 ەسەگە دەيىن قىسقاردى. وسى­نى مىقتاپ ەسكەرگەن مەملەكەت جاعدايدى تۇزەتۋ ءۇشىن قولداۋ تەتىكتەرى مەن دەمەۋ-قارجى كولەمىن ەسەلەپ ءوسىردى. ونىڭ ناتيجەسى جامان بولعان جوق. بۇگىندە ءار جىل سايىن 77-114,9 مىڭ توننا تىڭايتقىش پاي­دالانىلۋدا. بۇعان دەيىن ەگىستىك جەردىڭ ءار گەكتارىنا ەنەتىن تىڭايتقىش مولشەرى 0,71 كەلىگە دەيىن ازايسا, بۇگىندە بۇل كورسەتكىش كوتەرىلگەن.

– بيداي داقىلىنىڭ باسىم بولۋى توپىراق قۇنارىنا, ونىمدىلىگىنە اسەر ەتپەيدى. تەك ەگىنشىلىك مادەنيەتى جوعارى بولسا جەتىپ جاتىر. ورتالىقتا ءبىر ورىندا 60 جىل بيداي وسى­رىلەدى. توپىراق قۇنارى, ونىمدىلىگى بىر­قا­لىپ­تى. تەك عىلىمي نەگىز­دە, عىلىمنىڭ ايت­قا­نىن فەرمەرلەر ورىنداۋى كەرەك, – دەيدى ا.قياس.

سونىمەن قاتار ساراپشى اۋىسپالى ەگىستەر جۇيەسىنىڭ كولەڭكەدە قالاپ بارا جاتقانىن تىلگە تيەك ەتتى. – بىزدە توپىراق قۇنار­ىن ساق­تاپ قالۋعا جانە قالپىنا كەلتىرۋگە بولاتىن ارنايى اۋىسپالى ەگىس جۇيەسى بار. دەسە دە كەي­بىر فەرمەرلەر ونى ساقتامايدى. جەردى تى­نىق­­تىرۋدىڭ بالاما بىرنەشە ۇسىنىستارى اي­تىلدى. جىل سايى­ن وبلىستىق, اۋداندىق اگرو كە­ڭەستەردە ەسكەرتىلىپ تە جاتىر», – دەيدى عالىم.

«قۇم شايناپ قالۋىمىز مۇمكىن»

كسرو كەزىندە داقىلداردىڭ ورنىن اۋىس­تىرىپ ەگۋ داستۇرگە اينالعان. بۇل ءادىس جەردىڭ قۇ­نارىن ءبىر قالىپتا ساقتاۋعا مۇم­كىندىك بەرەدى. مۇنى فەرمەرلەر دە جاق­سى تۇيسىنگەن. ال قازىر ناۋقان كەزىندە جەرى بوس قالسا كاسىپكەرلەر ازار دا بەزەر بولادى. الايدا مەملەكەت وعان كەلگەندە ق ۇلىقسىز. سەبەبى جەردى پايدالانۋ قۇقىن مەنشىك يەلەرى شەشەدى. جەردى دەمالدىرماسا, قۇرامىنداعى كالي, ازوت ءتۇرى ازايادى. مينەرالدى تىڭايتقىشتار ارقىلى ونىڭ ورنىن تولىقتىرىپ وتىرعانىمەن, جەردىڭ ورگانيكالىق قۇرامى تومەندەپ كەتكەن. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە وڭتۇستىك پەن سولتۇس­تىكتەگى كورشىلەرىمىزدەن ۇيرەنە­رىمىز كوپ.

وسىدان 2 جىل بۇرىن ەكونوميكا عىلىم­دارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مىرزا­كەلدى كەمەل: ء«بىز كاليدى بۇگىنگە دەيىن رەسەي­دەن, «ۋرالكالي» كومپانياسىنان الامىز. قا­زاق­ستاندا كالي شىعارۋعا مۇم­كىندىك بار. تەك ونىڭ ءونىم ءتۇرىن كوبەيتىپ, ديستريبۋتسيالىق جەلىلەردى اشۋ كەرەك», دەگەن بولاتىن. شى­نىندا, تى­ڭايت­قىش ونىمدەرىنىڭ دەنى رەسەيدەن عانا ەمەس, قىتاي, گەرمانيا, وز­بەكستاننان جەت­كىزىلەدى. بىراق ورىستاردىڭ تىڭايتقىشىنا سۇرانىس باسىم. ويتكەنى قۇرامىندا وسىم­دىك­تىڭ ەۆوليۋتسيالىق تابيعي جول­مەن جەردەن ءنار الاتىن مۇمكىندىگىن قوسىمشا قورەكتەندىرەتىن دارۋمەندەر جەتكىلىكتى. جال­پى, رەسەي مەن بەلارۋستىڭ تىڭايتقىش شىعا­راتىن كاسىپورىندارى كسرو كەزىندەگى تاجىريبەنى ساقتاپ قالۋىمەن ەرەكشەلەنەدى.

ساراپشىلار ءوز كۇشىمىزبەن ەگىس القاپ­تارىنىڭ وننان ءبىرىن عانا ساۋىقتىرا الا­تىنى­مىزدى ايتادى. قالعانى – شەت­ەلدىك­تەردىڭ ەنشىسىندە. يمپورت ءونىمنىڭ ساپاسىنا «جارناماسى» كەپىلدىك بەرە الادى ەكەن. ەلىمىزدە «قازفوسفات», «قازازوت» سياق­تى تىڭايتقىش وندىرەتىن اگروكومپانيا­لار ونىم­دەرىن شەتەلدەرگە ەكس­پورت­تايدى. باعاسى قىمبات بولعاندىقتان, ىشكى نارىقتا سۇرانىسقا تومەن.

– قازاقستاننىڭ جەر كولەمى ءارتۇرلى دەڭگەيدە دەگراداتسياعا ۇشىراعان, توپىراعى باسقا ەلدەرگە قاراعاندا انتروپوگەندىك قىسىمدارعا ءتوزىمسىز, نازىك ءارى توزۋعا بەيىم. دەر كەزىندە تى­ڭايتقىش سەبىلمەگەندىكتەن, قورەكتىك زاتتار بىرتە-بىرتە ازايا بەرۋى زاڭ­دىلىق. توپىراقتىڭ تا­بيعي قۇنارى سوڭعى جىلدارى تومەندەپ كەتتى. ەگەر وسى قار­­قىنمەن جالعاسا بەرسە, الداعى ۋاقىت­تا قۇم شايناپ قالۋىمىز ابدەن مۇمكىن. اگرارلى ەل بولا تۇرا, وسىنداي ولقى­لىق­تارعا جول بەرىپ وتىرعانىمىز وكى­نىشتى, – دەيدى ق.انداس.

شەتەلدىك تىڭايتقىشتاردىڭ ەرەكشەلىگى نە؟

كەيدە ەگىنشىلەر ءونىم سا­پاسىز­دىعىن كۇن رايىنان دا كورىندى. ايتسە دە بۇل ورىن­سىز بولادى. توپىراققا قاجەت­تى قورەك­تى زاتتاردىڭ جەتىسپەۋ­شىلىگىن سالدارىنان ءدان­دى داقىل جىلداعىداي ءونىم بەرە بەر­مەيدى. ماسەلەن, جەر كولەمى بىزدەن ءتورت ەسە شاعىن فرانتسيا مينە­رالدى تىڭايت­قىشتارعا ونىمدىلىكتى ارتتىرۋدىڭ اگرو­­حيميالىق ءتيىم­دى ءتاسىلى رەتىن­دە قارايدى. ولار 1 كيلو تى­ڭايت­­قىش بەرىپ بيدايدىڭ ءونى­مىن – 7,5, كۇرىشتى – 8,6, جۇگە­رىنى – 9,8 كيلوعا ارتتىرادى. وسىنى ەس­تىگەن قازاق­ستاندىق ديقان­شى­لار شەتەلدىڭ تىڭايت­قىشىن پاي­دالانۋعا قۇمار. ايتسە دە, ما­سەلە سوندا عانا بولىپ تۇرعان جوق.

– وتاندىق تىڭايتقىشتارعا كوبىرەك قارجى بولىنسە, شەتەلدەن الاتىن تىڭايت­قىشتاردى ىعىستىرىپ شىعاراتىن ەدى. بۇل الدىمەن جەردىڭ بۇزىلۋىنا جول بەرمەسە, ەكىنشىدەن وتاندىق تىڭايتقىش ءوندىرىسىنىڭ دامۋىنا سەپ بولادى. ءونىم تۇرلەرىنىڭ كوبەيۋىنە دە اسەر ەتەر ەدى. ەڭ باس­تىسى, عا­لىم­­داردىڭ جوبالارىن زاۋىت زەرتحانالارىندا سىناپ كورۋگە مۇمكىندىك تۋادى. ودان قالسا ىشكى نارىقتا سىرتتان كەلگەن ونىمدەردىڭ ۇستەم بولىپ كەتۋىنە جول بەرمەيدى, – دەيدى ەكونوميست دياس باباش.

قازاقستاندا سۋارمالى اۋماق­تاردان الاتىن ءونىم كولەمى شەتەلدەرمەن سالىس­تىرعاندا ەداۋىر تومەن. مۇنى ەسكەرگەن عالىمدار توپىراقتى ەمدەۋدىڭ جاڭا ءتاسىلىن جاساۋ كەرەكتىگىن ايتادى. ەندى, سول ءتاسىلدى تابۋ ءۇشىن تاعى دا شەتەلدىڭ جاڭا تەحنولوگياسىنا يەك ارتپاق. ايتالىق, بەلا­رۋس ەلىندە 1 گەكتار جەرگە 270 كيلوعا دەيىن تىڭايتقىش سەبىلەتىن بولسا, بىزدەگى كورسەتكىش 3-5 كيلو شاماسىندا. ۋكراينا, كانادا ەلدەرى دە توپىراققا ەرەكشە كۇتىم جاسايدى, توزدىرماۋعا تىرىسادى. رەسەيدە اۋىل شارۋاشىلىعىنا ارنال­عان جەرلەردى باسقارۋدىڭ وزىندىك زاڭى بار. سەربيادا زاڭ بويىنشا ءاربىر جەر يە­لەنۋشى جەردى كۇتىپ, ونىڭ قۇنارىن ارتتىرۋعا مىندەتتى. ەگەر جەردى وڭدەپ, ودان ءونىم الماسا, ەڭ بولماعاندا ءشوبىن شاۋىپ, ءورت قاۋىپسىزدىگىن ساقتاماسا, جىل سايىن قۇنارى ارنايى زەرتحانادا تەكسەرىلمەسە, ول جەر ۇكىمەتكە قايتارىلادى. ال قازاقستاندا توپىراققا قاتىستى ماسەلەلەردىڭ ءالى توڭى جىبىمەي تۇر.

ءبىز بۇل جەردە توپىراقتىڭ قۇرامىن ساقتاۋ ءۇشىن تىڭايتقىش قولدانباۋ كەرەك دەگەندى ايتقالى وتىرعان جوقپىز. تەك ءوز جەرىمىزگە ۇيلەسىمدى تىڭايتقىشتى جەر­گىلىكتى تاجىريبە ارقىلى جەتكى­لىكتى مولشەردە وندىرۋگە تال­پىنعان ءجون. مامانداردىڭ پىكىرى وسىنداي. سوندا عانا ۇلى دالانى ەرتەڭگى ۇرپاققا ۇيالماي ەنشىگە قالدىرا الامىز. بولماسا, قۇم باسقان دالا, شاڭى شىققان القاپ, قۇنارى تاۋسىلعان توپىراق قالۋى ابدەن مۇمكىن.