كەرەي حانعا كەسەنە تۇرعىزساق - ولكەتانۋشى

ال بىشكەكتەن توقماق قالا­سىنا شىعاتىن كۇرە جولداعى «گا­ۆاي ارالدارى» كەرەمەتتەي دەما­لىس ورىندارىنا اينالىپ, ءوزى­مىز­دىڭ الماتى مەن نۇر-سۇلتان قا­لالارىنداعى جاستار كوپتەپ كەلۋدە... وسىعان بايلانىستى كوپتەن بەرى تولعاندىرىپ جۇرگەن ويلارىمدى ورتاعا سالۋدى ءجون كورىپ وتىرمىن. كيەلى شۋ ءوڭىرىنىڭ تا­بيعاتى كوركەم, دالاسى دارقان, ەل-جۇرتىنا باق-بەرەكە مەن ىرىس سىي­لاعان قۇتتى مەكەن ەكەندىگى ەل-جۇرت­قا بەلگىلى. باتىسىن وبلىستىڭ تەڭ جارتىسىنا جۋىق جەرىن قام­تىعان مويىنقۇم القابىنىڭ قۇم­دى-قىرقالى توبەلەرى, شىعىسىن كىندىكتاس سىلەمىنىڭ باتىس بولىگى, ور­تالىق جانە سولتۇستىك بولىگىن شۋ-ىلە تاۋلارىنىڭ ايتاۋ, حان­تاۋ, اڭى­راقاي تاۋلارى مەن جۋ­سان­­دالا ءۇستىرتتى دالاسى الىپ جاتىر.

شۋ ءوڭىرىنىڭ ەلىمىزدىڭ شەجى­رە­سىندە اسا زور ماڭىزعا يە بولۋى حV عاسىردىڭ ورتا تۇسىندا قازاق حان­دىعىنىڭ, ياعني مەملەكەت­تىگى­مىزدىڭ ىرگەتاسىنىڭ قالانۋ كەزە­ڭىنە تۇسپا-تۇس كەلەدى.

كەرەي حاننىڭ تاققا وتىر­عان جەرى مويىنقۇم اۋدانىنىڭ حانتاۋى ەكەندىگى شىندىق. ويت­كەنى سول ايماقتا «حان تاقتارى», «حان قوراسى», «حاننىڭ جولى» سياقتى جەرلەردىڭ بارلىعىمەن قوسا, تاۋدىڭ حانتاۋى اتالۋىنىڭ ءوزى راستاپ تۇرعان جوق پا؟! «جام­بىل وبلىسى توپونوميكالىق اتاۋ­لارىنىڭ انىقتامالىعى» كى­تا­بىنىڭ 230-بەتىندە: «حان­تاۋ, مۇنداي اتاۋ بەكەردەن-بەكەر ايتىلمايدى. حاننىڭ ورداسى تىگىلگەن, تۋى كوتەرىلگەن جەر بول­عان سوڭ ايتىلادى. ول تاۋ­دىڭ باسىندا نەمەسە باۋرايىن­دا حالىق كەرەي مەن جانىبەك سۇل­تاندى اق كيىزگە وراپ حان كوتەرمەي تۇرعاندا, ول تاۋدىڭ اتى قوزىباسى بولعان. حانتاۋىنىڭ باسى شىنىندا دا قوزىنىڭ باسىنا ۇقسايدى. حانتاۋىنىڭ ءۇش بيىگى بار, ەڭ بيىك شوقىسى – سۇڭقار, ەكىنشىسى – كوكشوقى, ءۇشىنشىسى – قىزىلشوقى. سۇڭقار تۋرا قوشقار بولاتىن قوزىنىڭ ءدوڭ ماڭدايى, ال شۋعا قاراي بىرتىندەپ الاسارىپ بارىپ, كوكجيەككە باتاتىن جوتاسى تۋرا قوزىنىڭ تۇمسىعىنا ۇق­­ساسا, سۇڭقار شوقىسىنىڭ تۋ سىر­­­تىندا تۇرعان كوكشوقى مەن قى­زىلشوقى قوزىنىڭ ەكى قۇلا­عىنا ۇقسايدى». راسىندا دا, شۋ قالاسىنان مويىنقۇم اۋدانىنا قاراي اۆتوكولىكپەن جۇرگەندە بايدىبەك اۋىلىنان وتكەننەن كەيىن اشىق كۇندەرى وڭ جاققا زەر سالا قاراعان ادامعا سولتۇستىك شىعىستاعى حانتاۋىنىڭ تۇستىك بەتكەيىندەگى سۇڭقار شوقىسىنىڭ قوزىعا ۇقساس باسى مەن ەكى قۇلاعى 50 شاقىرىمداي قاشىقتىقتان-اق انىق بايقالادى.

2015 جىلى ناۋرىز مەرەكەسى قارساڭىندا بىرقاتار تاريحشى ۇستازبەن قازاق حاندىعىنىڭ تۋى تىگىلگەن حانتاۋىنا اۋدان اكىم­دى­گىنىڭ قولداۋىمەن اۆتوكەرۋە­ن ۇيى­مداستىرعانبىز. ساپار با­رىسىندا حانتاۋ ستانساسىنان 20-25 شاقىرىمداي قاشىقتىقتا ورنالاسقان «ۇلكەن حانتاعى», «كى­شى حانتاعى», «بالا تاعىمەن» تانىستىق. داڭقتى شوپان, ەڭبەك ەرى شومان شارىپباەۆ اقساقال مەن جول كورسەتۋشى عالىم قۇر­مانعالي ۇلىنىڭ ايتۋىنا قارا­عاندا, حان تاعىلاردىڭ ۇشار باسىندا حاندار جان-جاقتارىن شولىپ, اقىلگوي كەڭەسشىلەرىمەن اقىلداسىپ, مىنبەر رەتىندە پايدالانىپ, كوپشىلىكپەن جيىن وتكىزىپ تۇرعان. شۋ اۋدانىنىڭ دالاقاينار اۋىلىنان 10 شاقىرىمداي جەردە 4-5 قاراۋىل توبەلەر ورىن تەپكەن جانە سولتۇستىك باعىتتاعى 50 شاقىرىمداي جەردە حانتاۋىنىڭ تۇس­تىگىندەگى سۇڭقار ماڭىندا 5 تو­بەشىك انىق كورىنەدى. جاۋ اس­كەر­لەرى كورىنە باستاعاننان-اق, العاشقى قاراۋىل توبەلەردە جانە سۇڭقارداعى توبەلەردە جاعىلعان وتتاردى كورىپ, 30 شاقىرىمداي قا­شىقتىقتاعى حان تاعىنداعىلار قارۋلى جاساقتارىن دايىنداي باس­تاعانى انىق. ال ءۇش جاعىنان تەكپىشەكپەن كوتەرىلەتىندەي قاشاپ جاسالعان «حان قوراسىن» جاز جاي­لاۋىندا ەل-جۇرتىنىڭ باسىن قوسىپ, قاراسىن كوبەيتۋ ءۇشىن اسا قولايلى ورىن بولعاندىقتان كەرەي حاننىڭ پايدالانعانى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. اڭىز دەرەگى بويىنشا جوشىنىڭ بالاسىنىڭ ولىمىنە بايلانىستى «اقساق قۇلان» كۇيىنىڭ شىعۋىنا سەبەپكەر بولعان وردىڭ دا ءىزى سايراپ جاتىر. جوشى حان دا كوپ تۇراقتاماي تەرىستىككە بەت الىپ, كەيىنىرەك ارقا توسىندەگى ۇلىتاۋ باۋرايىنداعى قاراكەڭگىر وزەنىنىڭ بويىندا قايتىس بولىپ, وعان كەسەنە دە تۇرعىزىلعانى بەسەنەدەن بەلگىلى. ون شاقتى ايتۋلى عالىمداردىڭ رەداكتسيالىق كەڭ­ەسىمەن 2006 جىلى جارىققا شىق­قان «تاريح اتا قازاق حان­دىعى» كىتابىنىڭ 20-بەتىندە:  «كەرەي حان قازاق حاندىعىن 10 جىلداي بيلەگەن. اڭىز بويىنشا حانتاۋى ەتەگىندە جەرلەنگەن» دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي انىق جازىلعان. 1465-1466 جىلدارى كەرەي حان قايتىس بولعاننان كەيىن جانىبەك حان بيلىككە كەلدى دەسە, ونى راستاعانداي مارقۇم شومان شارىپباەۆ اقساقال كورىكتى جەرلەردىڭ ءبىرى – حانتاۋىنىڭ باۋ­رايىنداعى تەرەكتى وزەنىنىڭ بويىنا العاشقى قازاق حانىنىڭ جەرلەنگەندىگىن ايتىپ كەتىپ ەدى. 1480 جىلدارى جانىبەك حان قاي­تىس بولعان سوڭ كەرەي ۇلى بۇ­رىندىق حان «بالا تاعىنا» كەلىپ تاققا وتىرۋ ءراسىمىن اتاپ ءوتۋى ابدەن مۇمكىن. 2015 جىلى قازاق حان­دىعىنىڭ 550 جىلدىق مەرەكەسى تويلانار قارساڭىندا جامبىل وبلىسىنىڭ سول كەزدەگى اكىمى ك.كو­كى­رەكباەۆقا حات جازىپ, يگى شا­رانى كيەلى شۋ وڭىرىندە باس­تاپ, حانتاۋىنىڭ باۋرايىنداعى تە­رەكتى وزەنىنىڭ كورىكتى جەرىنە كەرەي حانعا كەسەنە ورناتۋ جايىن قوزعاعانمىن. سونداي-اق «حان تاقتارى» مەن «حان قوراسى» جولدارىن قالىپقا كەلتىرۋ جايىن ايتقان ەدىم. وكىنىشتىسى ءدۇبىرلى توي 400 شاقىرىمداي قاشىقتىقتاعى تاراز قالاسىندا ءوتتى. ءسويتىپ, مەم­لە­كەتىمىزدىڭ التىن بەسىگى اتان­عان حانتاۋىنداعى قاسيەتتى مەكەندەر قازاقستاندا بەلگىلەنگەن 100 كيەلى ورىندار تىزىمىنەن دە سىرتقارى قالىپ قويدى. «ەشتەن كەش جاقسى» دەگەندەي, ءالى دە قولعا الۋعا بولاتىنى انىق. وتكەن جىلدان باستاپ «مەركە – بۋرىلبايتال» حالىقارالىق اۆتوجولىنىڭ قۇ­رىلىسى باستالىپ كەتتى. وسى كۇرە-جول «حان تاقتارىنان» نەبارى 6-7 شاقىرىم, ال «حان قورا­سىنان» 10 شاقىرىمداي قاشىقتىقتان عانا وتەتىنىن ەسكەر­سەك, تابيعاتىمىزدىڭ ءوزى تارتۋ ەتكەن باعا جەتپەس قۇندى دۇنيە­لەردى قازاقستاندىقتار تۇر­ماق, شەتەلدىك قوناقتاردىڭ تاماشالاۋىنا دا مۇمكىندىك تۋعىزعان بولار ەدىك... پرەزيدەنت ق.توقاەۆ 2019 جىلعى 3 قىركۇيەكتە حالىققا ارناعان جول­داۋىندا: «...ءتۋريزمدى دامىتۋ ءۇشىن قاجەتتى ينفراقۇرىلىم جۇرگىزۋدى, سونىڭ ىشىندە جول سالىپ, بىلىكتى ماماندار دايارلاۋدى قامتاماسىز ەتۋ قاجەت» دەپ, باسا ايتقان ەدى. ارينە, بۇنداي حالقىمىزدىڭ مارتەبەسىن كوتەرەتىن يگى شارانى وبلىسىمىزدىڭ اكىمى ب. ساپار­باەۆ تا قولداپ, كۇرەجولمەن قيى­لىساتىن كورىكتى تەرەكتى وزەنىنىڭ بويىنان قازاقتىڭ العاشقى حانى كەرەيگە كەسەنە تۇرعىزىپ, «حان تاعىلار» مەن «حان قوراسىنداي» قاسيەتتى مەكەندەردى ەلىمىزدەگى كيەلى ورىنداردىڭ قاتارىنا ەنگىزۋگە اتسالىساتىن شىعار دەگەن ۇمىتتەمىن.

ماكەن ۋاقتەگى,

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى,

شۋ اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, ولكەتانۋشى