ەلىمىزدىڭ شىعىسىندا قىتايمەن شەكتەسەتىن شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى تارباعاتايعا, قار كەتىپ, جاز شىعا كەلەتىن جۇرتتىڭ قاتارى جىل سايىن كوبەيە تۇسۋدە. وسىدان كەيىن كەز كەلگەن ادامنىڭ ويىندا وسى ولكەنىڭ تۋريستەردى كوپ تارتاتىن نە سىرى بار دەگەن سۇراق تۋىندايتىنى انىق. كونە تارباعاتايدى زەرتتەۋگە العاش رەت ارنايى ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرىلعانىنا دا مىنە, جيىرما جىلعا جۋىق ۋاقىت ءوتىپتى.
تارباعاتايدىڭ كليماتىنىڭ كونتينەنتتىگى – اۋداننىڭ كوپ جەرىندە اۋا تەمپەراتۋراسىنىڭ تەز اۋىتقۋىنان, اۋانىڭ قۇرعاق بولىپ, جاۋىن-شاشىننىڭ از جاۋاتىندىعىنان بايقالادى. اۋدان كليماتىنىڭ مۇنداي بولۋ سەبەبى – ونىڭ مۇحيتتار مەن تەڭىزدەردەن وتە الىس قاشىقتىقتا ورنالاسۋىنا بايلانىستى. سونداي-اق كليماتقا اۋدان جانە كورشىلەس جاتقان ايماقتاردىڭ جەر بەدەرى دە اسەر ەتەتىنى بەلگىلى. بۇل وڭىردە ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزعا دەيىنگى بىرنەشە مىڭجىلدىقتا كوشپەندىلەر مەكەندەگەن. بۇعان تاۋ توسكەيىندەگى دالالارداعى ءۇيىندى وبالار دالەل.
اۋدان اۋماعىنىڭ باتىسىنان شىعىسىنا قاراي سوزىلىپ جاتقان تارباعاتاي تاۋىنىڭ ۇزىندىعى 300 شاقىرىمعا جەتەدى. ەنى 30-50 شاقىرىم شاماسىندا. ەڭ ۇلكەن شىڭى تاستاۋدىڭ بيىكتىگى 2991 مەتر. شىعىسىندا التاي تاۋى, باتىسىندا سارىارقاعا ۇلاسادى. ارعاناتى, ماڭىراق, وكپەتى, تۇيەمويناق, جىلىتاۋ سىلەمدەرىنىڭ دە شوقتىعى بيىك شىڭدارى كوپ. وسىلاردان باستاۋ الاتىن بوعاس, بازار, قارعىبا, تەبىسكە, قاراسۋ, شورعا, تايجۇزگەن, قاندىسۋ, قۇستى زايسان كولىنە قۇيادى. بۇل باستاۋلاردىڭ كوپشىلىگى جەر سۋعارۋعا دا پايدالانىلادى. جەر قويناۋىندا قوڭىر كومىر, ءمارمار, نيكەل بار ەكەنى زەرتتەۋ جۇمىستارى كەزىندە انىقتالعان.
ۇزىندىعى – 225, ەنى 100-125 شاقىرىمدى قۇرايتىن زايسان كولى وڭتۇستىك التاي مەن تارباعاتاي جوتالارى اراسىنداعى ويىستا جاتقان تۇششى كول. تارباعاتاي تاۋىنىڭ ەتەگىندە قيىرشىق تاستى بوز قىزىل-قوڭىر توپىراقتاردا توبىلعى ارالاس ءارتۇرلى شوپتەر ءتۇرى وسەدى. ەجەلدەن «بارقىتبەل» اتانعان قارت تارباعاتاي ەرتە زامانداردىڭ كونەكوز كۋاسى. مىڭداعان جىلداردان بەرى ءوز قۇپياسىن بۇگىپ جاتقان تاۋ قويناۋى جۇمباق مۇسىندەر مەن تاڭبالى تاستارعا وتە باي. «تاسباقا», «ساندىق تاس» ءتارىزدى مۇسىندەر مەن تاۋدىڭ تاڭبالى تاستارى جەتەرلىك. تارباعاتايدا جانۋارلار دۇنيەسىنەن: قاسقىر, تۇلكى, قارساق, ساسىقكۇزەن, اققۇلاق بورسىق, قوساياق, سۋىر, ەلىك, قوڭىر ايۋ, ارقار, سىلەۋسىن بار. اۋداننىڭ دالالى وڭىرىندە ەلىك, دۋاداق, تىرنا, بەزگەلدەك, تورعاي, قاراتورعاي, سارىشۇناق, دالا تىشقانى, قوس مەكەندىلەر مەن باۋىرمەن جورعالاۋشىلاردىڭ تۇرلەرى – جاسىل باقا, تاسباقا جانە دالا سۇر جىلانى, سەكىرگىش كەسىرتكە كەزدەسەدى. تارباعاتايدىڭ وسىمدىكتەر الەمى ءتۇرلى-تۇستىلىگىمەن جانە سان الۋاندىلىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. اۋداننىڭ وڭتۇستىك بولىگىندەگى وسىمدىكتەر الاسا كوگالدى, وزەن-باستاۋ جاعالاۋلارى قۇراقتى بولىپ كەلەدى.
جەر مەن ەلدىڭ تۇتاستىعىن ساقتاپ قالعان قاراكەرەي قابانباي, بي بورانباي, داۋلەتباي بابالارىمىزدىڭ تارباعاتاي ءوڭىرىنىڭ تۋماسى ەكەندىگى تاريحتان بەلگىلى. اۋدان اۋماعىنداعى قالماققىرعان, دولاڭقارا, كەرگەنتاس, باسپان, مايلىشات, قۇباس كەزەڭى, شورعا, ماۋقىباي, شاماننا جانە تاعى باسقا جەرلەردىڭ ارقايسىسىنىڭ ءوز تاريحى بار. 1826 جىلى ورىس پاتشالىعىنا بودان بولمايمىز دەپ اشىق قارسى شىعىپ, قۇربان بولعان قوجاگەلدى باتىر, ساتىنىڭ ۇرانى بولعان بۇتاباي, ماڭىراق ايقاسىندا اتى شىققان بايوتار, ەل بىرلىگىن كوكسەگەن ساسان, شاكى بيلەر, ساتى قاجى, ءيسى قازاققا ايگىلى تانا مىرزا مەن كەنجەلى شەشەن, نايمان ەلىنەن العاش رەت قاجىلىققا بارعان شال قاجى, قۇربان قاجى, اۋليە ەمشى ىرعىزباي, ورازباي دۋانا, قارادان شىعىپ اعا سۇلتان بولعان قيسىق سۇلتانداردىڭ ەسىمدەرى تارباعاتاي تاريحىندا التىن ارىپپەن جازىلىپ قالعانى انىق.
جاڭىلقان الەمسەيىتوۆا,
«تارباعاتاي» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ ءبولىم باسشىسى