تاۋ تۇلعا

ءار قازاقتى اعايىنداي كورىپ, ەش ۋاقىتتا وكپە ايتپاي, ەلى­نىڭ, حالقىنىڭ كوپ جىل تالاي اۋىرت­پالىعىن قارا نارداي كوتەرىپ كەلە جاتقان قۋانىش سۇلتان ۇلى – ەرەكشە تۇلعا.

ءار زاماننىڭ وزىنە لايىق بەلگىلى ازاماتتارى بولادى. بىراق ۋاقىت وتە كورەگەندىلىگى مەن كو­سەم­­­­دىگىنە ساي ءبىلىمدى ادام­دار عانا وزگەرىستەر مەن قيىن­شى­­­لىق­تارعا قايىسپاي, زامان تالا­بىنان قالىسپاي قازاق­ستانى­مىزدىڭ تاريحي جولداعى ۇلى كوشىنىڭ ۇنەمى العى لەگىندە قالادى.

سۇراعىنان گورى ۇرانى باسى­مىراق بەسجىلدىقتاردىڭ, توقى­راۋ مەن قايتا قۇرۋ كەزىندە دە ابى­رويىن جوعارى ۇستاي بىل­گەن قۋانىش سۇلتان ۇلى حالقى­مىز ەگەمەندىككە جەتىپ, كوك تۋى­مىز­دىڭ تۇراقتى تۇعىرىندا جەل­بىرەۋىنە دە ەلباسىنىڭ جانىن­دا تالاي اسا جاۋاپتى لاۋازىمدى قىزمەتتەردە بولىپ, ىرگەلى ءىس تىن­دىرىپ, قوماقتى ۇلەس قوستى. ەلباسىمىزدىڭ ۇزەڭگىلەس سەنىمدى سەرىگىنىڭ ەڭ باستى قاسيەتتەرى – كەرەمەت ەڭبەكقورلىعى مەن مەيلىنشە ادالدىعى, جوعارى ازاماتتىعى جانە تەرەڭ بىلىمدار­لىعى دەر ەدىم.

ءار ادامنىڭ ءوز تاعدىرى, ءوز ءومىر جولى بار. جارتى عاسىر­لىق ەڭبەك جولىندا تاماشا ادام­­دارمەن كەزدەسىپ, تانىسىپ, تانىستىعىمىز جالعاسىپ, قىز­مەتتەس بولىپ, ادامي قاسيەت­تەرى­مەن, ادالدىعىمەن, ادامگەر­شىلى­گىمەن ەرەكشەلەنەتىن جان­دارعا جاقىن جۇرگەنىم مەن ءۇشىن ۇلكەن ءومىر مەكتەبى بولدى.

جاسىمىز قارايلاس بولسا دا, قۋانىش سۇلتان ۇلىنىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولدارى, كورگەن-بىلگەنى, تابيعات بەرگەن تاماشا مىنەزى تالاي ادامعا, ونىڭ ىشىندە مەن ءۇشىن ۇلگى.

قۋانىش اعامىز كەزىندە جاس­تاردىڭ ءبىلىم الىپ, ەڭبەك ەتىپ, ەلىن, حالقىن ءسۇيىپ, دۇرىس ءومىر سۇر­ۋىنە باعىت-باعدار بەرىپ, باس­شى­لىق ەتكەن كومسومول جۇمى­سىن باسقارعان كەزىندە-اق ۇلكەن بولا­شاعى بار, تەگەۋرىندى, ۇيىمداس­تىرعىش, قابىلەتتى قاسيەتتەرىن كورسەتە بىلگەن-ءدى. كەزىندە پارتيا جۇمىسىندا دا قازاقستان ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ مادەنيەت ءبولىمىنىڭ, ودان كەيىن ۇيىمداستىرۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى بولۋى اسا ۇلكەن لاۋازىم, جاۋاپكەرشىلىك ەدى. سول جىلدارى تالاي ازاماتتى سىناعان تاريحي كەزەڭدەردەن دە حالقىنىڭ ادال ۇلى, سانالى ساياساتكەرى, بەدەلدى باسشى ەكەنىن كورسەتىپ, ەڭسەسى جوعارى بولدى.

سەكسەنىنشى جىلداردىڭ ايا­عىندا, توقسانىنشى جىلدار­دىڭ باسىندا قاراعاندى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى, قازاقستان ورتالىق پارتيا كومي­تەتىنىڭ ناسيحات ءبولىمىنىڭ باسشىسى بولىپ قىزمەت ەتتى.

ءومىر جولىنداعى بەلگىلى بە­لەس­تەردەن ابدەن شىڭدالىپ شىق­قان قۋانىش سۇلتان ۇلى ەگە­مەن­­دىگىمىزدىڭ اسا اۋىر ەلەڭ-الاڭىندا ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلىنىڭ سەنىمدى سەرىگىنىڭ ءبىرى بولدى. قازاقتا «كوز كورگەن» دەگەن تەرەڭ ماعىنالى ءسوز بار. قۋانىش سۇلتان ۇلى نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلىن ەرتە ءتۇسىنىپ, كەي­بىر كۇردەلى كەزەڭدەردە دە ەلباسى­نىڭ كوڭىلىنەن شىققان ازامات بولدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا پارلامەنت توراعاسىنىڭ ورىن­­باسارى, مينيستر, ۇكى­مەت باس­­شىسىنىڭ ورىنباسارى قىز­­مەتتەرىن ابىرويمەن اتقار­دى. 1991 جىلدىڭ تامىزىندا پرە­زيدەنت جارلىعىمەن ءباسپاسوز جانە بۇقارالىق اق­پارات قۇرالدارى مينيسترلىگى قۇرىلىپ, قۋانىش سۇلتان ۇلى تۇڭعىش مينيستر لاۋازىمىنا تاعايىندالدى. بۇل كەز – جاڭا مەملەكەت قۇرىلىسىنىڭ ال­عى­شارتتارى جوبالانىپ جات­قان سايا­سي قاربالاس شاق بولاتىن.

وسىنداي جاعدايدا جاڭادان قۇرىلعان مينيسترلىكتىڭ الدىندا كەزەك كۇتتىرمەيتىن وتە كۇردەلى مىندەتتەر تۇردى. قىسقا مەرزىمدە مينيسترلىك قازاقستانداعى ساياسي, ەكونوميكالىق, قوعامدىق احۋالدار مەن قۇبىلىستارعا جان-جاقتى تالداۋ ساراپتامالارىن جاساپ, ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتى­نە تاپسىرىپ تۇرۋدى جولعا قوي­دى. ول كەزدە بۇگىنگىدەي داريا بولىپ تولاسسىز تولقىنمەن اعىلىپ, توگىلىپ جاتقان اقپارات, عالامتور جوق بولاتىن. قۋانىش سۇلتان ۇلىنىڭ باسشىلىعىمەن ەڭ العاشقى «بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تۋرالى» زاڭ جوباسى ازىرلەندى.

قازىرگى قازاقستانىمىزدىڭ دۇنيە جۇزىنە تانىلعان, وزىق ەلىدەردە وقىپ, تاربيە العان ونەر ساڭلاقتارى ۇكىمەت باسشىسى­نىڭ ورىن­باسارى بولعان كەزدەگى قۋا­نىش اعامىز باسقارعان مادە­نيەت سالاسىنىڭ ءبىر كورىنىسى. بۇگىندە ەل­ى­مىز­دى الەمگە تانىتىپ جۇر­گەن مايرا مۇحامەدقىزى, اي­مان مۇ­ساحودجاەۆا, مارات بيسەن­عا­ليەۆ, جانيا اۋباكىروۆا سىندى مايتالماندار سول جىل­داردا مادەنيەت سالا­سىن باس­قارۋدا جاسالعان قامقور­لىق­تىڭ ناتيجەسى.

1994-1995 جىلدارى قازاق­ستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ جوعارعى كە­ڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بول­عان قۋانىش اعامىزدىڭ شەبەر ۇيىم­داستىرۋشىلىق قابىلەتىنىڭ ار­قا­سىندا بۇ­رىن­دارى جوعارعى كەڭەس قابىرعاسىندا بىرنەشە اي­­لاپ جاتىپ قالاتىن زاڭ جوبا­لارىن نىعايتىپ, ولاردى دەر ۋا­قى­تىن­دا قابىلداۋ جولعا قو­ي­ىلدى.

1995 جىلى سول كەزدەگى قازاق­ستان­نىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قاسىم-جومارت كەمەل­ ۇلىنىڭ باسشىلىعى­مەن قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنداعى ەلشىسى بولىپ باردى. سول جىلدارى, 2001 جىلعا دەيىن, قىتاي ەلىمەن قاتار موڭعوليا, كورەي حالىق دەموك­راتيالىق رەسپۋبليكاسى جانە ۆەتنام ەلدەرىندەگى ەلشى­لىك ىستەرىن قوسا اتقاردى. تاۋەل­سىز­دىگىمىزدىڭ العاشقى جىلدارى سىرت­قى ساياساتتى جۇزەگە اسىراتىن نەگىزگى تۇلعا ديپلوماتتار بول­عان­دىقتان, مەملەكەت باسشىسى, رەس­پۋبليكانىڭ كاسىبي ديپ­لو­ما­تياسىن جاساقتاۋ ماسەلەسىنە ايرىقشا ءمان بەردى. سىرتقى سايا­سات ۆە­دو­م­ستۆوسىن حالىقارالىق قاتى­ناس­تار سالاسىنىڭ مامان­دارىمەن جەدەل تۇردە قامتاما­سىز ەتۋ, جۇمىستىڭ ءتيىستى ۋچاسكەسى­نە باس­شىلار ىرىكتەۋ قاجەتتىلىگى تۋىن­دادى. ەڭ قيىنى ول كەزدە قازاق­ستاندا ديپلوماتتار دايار­لايتىن بىردە-ءبىر مامان­دان­دىرىلعان وقۋ ورنى جوقتىڭ قاسىندا ەدى.

العاشقىلاردىڭ قاتارىندا بولىپ قۋانىش سۇلتان ۇلى قازاق­ستاننىڭ قىتاي ەلىن­دەگى ەلشىسى بولۋى, ءبىزدىڭ كورشىلەس ۇلكەن ەلمەن قارىم-قاتىناسى­مىزدىڭ, ەكونوميكالىق بايلانى­سى­مىزدىڭ دۇرىس باعىتتا نى­عايۋىنا سەپتىگىن تيگىزدى.

نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءوز سوزىن­دە «كورشىنى قۇداي بەرەدى دەگەن بار» دەپ ءجيى ايتىپ وتىرادى. ەلباسىمىز قوس مەملەكەت ارا­سىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ور­نىق­­تىرۋ ءۇشىن قۋانىش سۇل­تان­­ ۇلىنا جاي عانا لاۋازىم­دى قىزمەت ۇسىنباي, قىتاي­مەن جاڭا داۋىردە جاڭا قاتى­ناس قاجەتتىلىگىن, ونىمەن تاتۋ كور­شىلىك, ءوزارا ساۋدا-ەكونو­مي­كالىق, ارىپتەستىك قارىم-قاتىناس قالىپتاستىرۋدىڭ ما­ڭىز­دىلى­عىن ايتىپ, ەكى مەملەكەت اراسىندا شەكارالىق كەلىسىمگە قول جەت­كىزۋ ماقساتىندا قىزمەت ەتۋگە سەنىم ءبىلدىردى.

قىتايدا ەلشى بولعان التى جىل قۋانىش سۇلتان ۇلى ءومىر­بايانىنىڭ ايرىقشا بەتتەرى دەۋ­گە بولادى. ويتكەنى ءوزى ءۇشىن بۇ­رىن بولجاي الماعان جاڭا الەم اشىل­دى. الىپ ەكى كور­شى­مىزدىڭ ءبىرى سانا­لاتىن قىتاي ەلىندە قازاق­ستان­نىڭ ەلشى­سى قىزمەتىن اتقارىپ, قازاق ەلى­نىڭ تاتۋ كورشىلىك ساياسا­تىن دامىتتى. ەڭ باستىسى, ەكى ەل­دىڭ شەكارالىق كەلىسىمىنە قۋا­­نىش سۇلتان ۇلى ەلشى بول­عان تۇستا قول قويىلدى. قىتاي­مەن تاتۋ كورشىلىك ساياساتتى قالىپ­تاس­تىرۋ­دا, تاۋەلسىز مەملە­كەتىمىزدىڭ تۇ­عىرىن بيىكتەتۋگە ادال قىزمەت ەتتى.

2001-2011 جىلدارى قۋانىش سۇلتان ۇلى پارلامەنت سە­ناتى­نىن دەپۋتاتى, الەۋمەت­تىك جانە مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ تور­اعاسى, كەيىن حالىقارالىق ىس­تەر, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كو­مي­تەتىنىڭ توراعاسى بولعان جىل­دارى دا تاۋەلسىز قازاق­ستان­­نىڭ قارقىندى دامۋى جولىندا ەڭ الدىمەن اتا زاڭدا جازىلعان باپتارعا سۇيەنە وتىرىپ, مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ نەگىزىن قالايتىن اسا ماڭىزدى قۇجاتتار قابىلداۋدا سىڭىرگەن ەڭبەگى وراسان.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ V جانە VI شاقىرىلىمىنىڭ دەپۋتاتى, حالىق­ارالىق ىستەر, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ مۇشەسى.

2012 جىلدان باستاپ قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى ادام قۇقىعى جونىن­دەگى كوميسسيانىڭ توراعاسى, 2013 جىلدان بەرى باس پروكۋراتۋرا قوعام­دىق كەڭەسىنىڭ تور­اعاسى. قازاق­ستان رەسپۋبلي­كاسى پار­لا­مەنتى سەناتىنىڭ سەناتور­لار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, كوپتەگەن حا­لىق­ارالىق ۇيىمنىڭ مۇشەسى.

مول تاجىريبەسىمەن, ەرەكشە قابىلەتىمەن ەلىمىزدىڭ حالىقارا­لىق دارەجەدەگى مۇددەسىن قور­عاۋعا ۇلەس قوسىپ كەلەدى. ەڭبە­گىنە ساي قۋانىش سۇلتان ۇلى كوپ­تە­گەن مەملەكەتتىك ناگرادالار­مەن (ەڭبەك قىزىل تۋ, «پاراسات», ەكىنشى دارەجەلى «بارىس» وردەن­دەرىمەن, مەدالدارى­مەن) ماراپاتتالعان, «قازاق­ستان­نىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى», «قازاق­ستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايرات­كەرى», «قازاقستان رەسپۋبلي­كاسى ديپلوماتيالىق قىزمەتىنىڭ ەڭ­بەك سىڭىرگەن قىزمەتكەرى», «الماتى وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» اتاقتارىنىڭ يەگەرى. ساياسي عى­لىمدار دوكتورى, پرەزي­دەنت جا­نىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى, ساياسي عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى.

قۋانىش سۇلتان ۇلىمەن ءبىر كوميتەتتە جۇمىس جاساپ, كوپ­تەگەن ماسەلەنى تەرەڭ بىلەتىن, اسىقپاي, مۇقيات, تالداپ قاراي­تىن, تەگەۋرىندى, ۇستانىمدى مى­نە­زىنە قۇرمەتپەن قاراپ, ءتانتى بولىپ كەلەمىز.

قۋانىش سۇلتان ۇلىنىڭ قا­زاق­­ستاندىق پارلامەنتاريزمدى دا­مى­تۋ مەن Nur Otan پارتيا­سىندا اتقارىپ كەلە جاتقان ىس­تەرى مەن ەڭبەگى جوعارىدا ءوزى جاز­­عان­­داي بولەك ءبىر ماقالاعا لايىق.

پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ تاۋەلسىز قازاق­ستانىمىزدىڭ دامۋ جولىنداعى جاڭا باعىت-باعدارلامالارىنىڭ جۇزەگە اسۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قو­سىپ كەلە جاتقان ەڭ بەدەلدى, تاجى­ري­بە­لى ازاماتتاردىڭ ءبىرى.

«جولى بولار جىگىتتىڭ جاقسى كە­لەر قاسىنا» دەگەندەي تالاي جولى بولعان ازاماتتار قۋانىش اعا­­­­مىز­دىڭ جانىندا ءجۇرىپ قا­لىپ­­­تاس­­قانى, ۇستاز تۇتىپ, سىر­تى­نان ماق­تانىشپەن قاراپ جۇرگەنى ءسوزسىز.

ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ شاڭىراعى­مىز­دا بولىپ, سىيلاسىپ جۇر­گەن­د­ىك­تەن اعامىزدىڭ جارى بەي­بىت جەڭگەمىزدىڭ (تاتەمىزدىڭ) اق جارقىن, كەڭ پەيىل, پاراسات­تى جۇزىنەن ۇنەمى ۇلكەن ۇلاعا­تتى­لىق پەن ايەل جانىنا ءتان سىپا­­يى­لىقتى, ادەمىلىكتى كورە­مىز. اعا­مىز بەن بەيبىت جەڭ­گەمىز دۇنيەگە ءۇش قىز, ەكى ۇل اكەلگەن.

قۋانىش سۇلتان ۇلىنىڭ, وتباسىنىڭ, ءومىر جولىندا جەتكەن جەتىستىكتەرى مەن جۇرگەن ورتا­داعى ەرەكشەلىكتەرىن اعامىز­دىڭ كەزەكتى مەرەيلى جاسقا تولۋى قارساڭىندا قۋانا ەسكە الىپ:

قادامىڭىز ومىردە اتتاپ

 باسقان,

قاسيەت بويعا سىڭگەن بالا

جاستان,

كەلەدى تورگە تارتىپ,

ورگە سۇيرەپ,

وزگەرمەگەي سول باقىت

قالىپتاسقان,

دەپ تىلەك بىلدىرەمىز!

باقتىقوجا ىزمۇحامبەتوۆ,

پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, رەسپۋبليكالىق «ارداگەرلەر ۇيىمى» ورتالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى