ەرلىكتەرى ەسكەرۋسىز قالعان باتىرلار

قابىكەن جارىلعاسىنوۆ 1920 جىلى 1 قاڭتاردا سەمەي وبلىسى, زايسان ۋەزى, ماڭىراق بولىسىندا دۇنيەگە كەل­گەن. 7-سىنىپتى بىتىرگەن سوڭ, ياعني 14 جاسىندا كومسومول ۇيىمىنا قابىل­دانىپ, شىلىكتى سوۆحوزىنىڭ ستا­لين فەرماسىنا (قازىرگى تاسباستاۋ) مۇعا­لىمدىككە جىبەرىلەدى. كەيىن ءبىراز جىل وسى سوۆحوزداعى ماي زاۋىتىندا ماس­تەر بولىپ قىزمەت اتقارادى. 1940 جىلى 20 جاسىندا اسكەر قاتارىنا الىنىپ, كسرو-جاپون شەكاراسىندا اسكەردە بولادى. وسى جەردەن 1942 جىلى سوعىسقا اتتانىپ, بريانسك, ۋك­راينا, كۋرسك, ورلوۆ مايداندارىنا قاتىسادى. گۆارديا  ەفرەيتورى, جا­ۋىنگەر جارىلعاسىنوۆ بەرلين, پراگا, تاعى دا باسقا قالالاردى ازات ەتۋدەگى ەرلىكتەرى  ءۇشىن «باتىلدىعى ءۇشىن» مەدالىمەن جانە قىزىل تۋ, «قىزىل جۇلدىز» وردەندەرىمەن ماراپاتتالادى.

1945 جىلى 17 قاڭتاردا پولشانى ازات ەتۋ كەزىندە پيليتسا وزەنىنە كوپىر سالۋ بارىسىندا مۇزداي سۋىق سۋعا قاراماي, اسقان توزىمدىلىكپەن قۇرى­لىس جۇمىسىن اتقارىپ, كوپىردىڭ ۋاقى­تىندا بىتۋىنە ۇلەس قوسىپ, تابان­دى­لىق كورسەتەدى. وسى ىسكە ءوز ۆزۆو­دىنىڭ اسكەرلەرىن دە تارتىپ, جۇ­دى­رىقتاي جۇمىلدىرادى. 1945 جىلى 25 قاڭتاردا وڭتۇستىك كارلسرۋە اۋدانىندا ساپەرلەر ۆزۆودىنا قارقىندى كۇشپەن قايتا شابۋىل جاساعان جاۋدىڭ اۆتوماتشىلارىنان تاس جولدى اشۋ كەزىندەگى شايقاستا ەفرەيتور جارىلعاسىنوۆ اسقان باتىرلىق كورسەتىپ, ءبىرىنشى بولىپ العا ۇمتىلىپ, 9 ءفاشيستى اتىپ تۇسىرەدى. سونىمەن بىرگە وسى ۇرىستا اۋىر  جارالانعان روتا كومانديرىن بوراپ تۇرعان جاۋ وعىنا قاراماي ۇرىس الاڭىنان الىپ شىعىپ, وفيتسەر ءومىرىن اجالدان اراشالاپ قالادى. وسىناۋ ەرەن ەرلىكتەرى مەن باتىلدىعى ءۇشىن گۆارديا ەفرەيتورى, ساپەر جارىلعاسىنوۆتى 121-ءىنشى ساندومير جەكە گۆارديالىق ساپەرلەر باتالونىنىڭ كومانديرى, گۆارديا مايورى رومانوۆ پەن  كورپۋس  ينجەنەرى, گۆارديا پودپولكوۆنيگى فاستوۆ قول قويىپ, كەڭەس وداعىنىڭ با­تىرى اتاعىنا ۇسىنادى. بۇل 1945 جىلى 28 قاڭتاردا تولتىرىلعان ماراپات­تاۋ پاراعىندا كورسەتىلگەن.

قابىكەن اتا سوعىستا ءۇش رەت جارالانىپ, باسىنان كونتۋزيا الىپ ۋكراينادا گوسپيتالدا بولادى. سوعىس اياقتالعان سوڭ 1946 جىلدىڭ مامىر ايىنا دەيىن اۋستريا, رۋمىنيا, چەحوسلوۆاكيا, ۆەنگريا جەرلەرىن كارتاعا ءتۇسىرۋشى وترياد قۇرامىندا بولىپ, وسى جىلدىڭ كۇزىندە تۋعان جەرىنە امان-ەسەن ورالادى. اسكەردە جانە سوعىستا بولعان كۇندەرىن جاۋىن­گەر اتامىز: «اكەمنىڭ وقاس دەگەن جولداسى ماعان قۇس اتۋدى ۇيرەتەتىن, اسىرەسە دۋاداق دەگەن قۇستى ءشيتى مىلتىقپەن اتىپ, مەرگەن دەگەن اتقا يە بولدىم. وسى مەرگەندىگىمنىڭ پايداسى اسكەرگە بارعاندا ءتيدى, تاكتيكالىق جاتتىعۋ كەزىندە ۇشتەن وق بەرەدى, بەس­اتارمەن اتامىز. سوندا مەنىڭ ءۇش وعىم ءبىر جەردەن وتەدى. مەنى تامبوۆ قالاسىنداعى ءبىر ايلىق مەرگەندەر وقۋىنا جىبەردى. وقۋدى جيىرما كۇندە اياقتاپ, 3-پولكتىڭ 7-كورپۋس 53-بريگاداسىندا بارلاۋشى مەرگەن بولدىم. مەنىڭ مىندەتىم – نەمىستىڭ مەرگەنىن, ونىڭ قاراۋىنداعى پۋلەمەتشىلەرىن, قارۋ-جاراقتارىنىڭ قاي جەردە ەكەنىن انىقتاۋ. قاسىمدا فوتوعا تۇسىرەتىن ادام بولدى. وزىمە بەرىلگەن بارلىق تاپسىرمالاردى جاۋاپكەرشىلىكپەن اتقاردىم», دەپ ەسكە الىپ وتىراتىن.

سوعىستان كەلگەن سوڭ قابىكەن اتا 1947 جىلى تاشكەنت  قالاسىنداعى جوعارى زاڭ وقۋ ورنىنا قابىلدانىپ, وقۋدى ۇزدىك باعامەن ءتامامدايدى. 1950-1960 جىلدارى ساماردا, شىلىك­تىدە ميليتسيا, ال اقجاردا تەرگەۋشى قىزمەتتەرىن اتقارادى. سونىمەن بىرگە تارباعاتاي اۋداندىق كومسومول ۇيىمىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى قىز­مەتىندە بولعان. كەيىن دەنساۋلىعىنا باي­لا­نىستى اقجار سوۆحوزىندا جىل­قى­شى بولىپ, زەينەتكەرلىككە شىقتى. بەيبىت ومىردە قابىكەن اتا دوم­بى­را شەرتىپ, ءان ايتقان جانە قول­ونەر­مەن اينالىسىپ, جاساعان بۇيىم­دارى تالاي كورمەدە جۇلدەلى ورىن العان. ءومىر جولى وسىنداي ەڭبەك پەن ەرلىككە تولى باتىر اتامىز 2009 جىلى جەلتوقساندا 90 جاسقا قاراعان شاعىندا ومىردەن ءوتتى. بۇگىندە جۇبايى ءامينا نىع­مەتجانقىزى ەكەۋى جەتكىزگەن 9 بالا­سىنان تاراعان ۇرپاقتارى ءوسىپ-ونۋدە.

ال ەكىنشى باتىر قوتىرباي قۇدا­گەلدىنوۆ 1909 جىلى تۋعان. تۋعان  جەرى بەلگىسىز. سوعىسقا تارباعاتاي اۋدانىنان شاقىرىلىپ, 1942 جىلدىڭ ءساۋىر ايىنان سوعىسقا قاتىسقان. كاپيتان قۇداگەلدىنوۆ 301-ءىنشى ستالين ديۆيزياسى 1050-ءىنشى ستالين اتقىشتار پولكىنىڭ 8-اتقىشتار روتاسىنىڭ كومانديرى بولعان.

ماراپاتتاۋ پاراعىنان ءۇزىندى: «1945 جىلى 2 اقپاندا ورتۆيگ سەلوسى اۋدانىندا (گەرمانيا) ودەر وزەنىنەن ءوتۋ كەزىندەگى شايقاستا جاۋدىڭ كۇشتى قارسىلىق كورسەتۋىنە قاراماستان كاپيتان قۇداگەلدىنوۆتىڭ باسشىلىعىمەن روتا باتىل ارەكەت ەتىپ, تەز ارادا وزەننەن ءوتىپ, ماڭىزدى بەكىنىستى قولعا ءتۇسىردى. نەمىستەر 12 تانكىنىڭ  كۇشىمەن جوعالتقان شەبىن قايتارىپ الۋ ءۇشىن بىرنەشە رەت بەلسەندى شابۋىل جاسادى. قۇداگەلدىنوۆ 20 ادامنان تۇراتىن توپپەن ءوز شەپتەرىن اسقان ەرلىكپەن قورعاپ, 70-كە جۋىق نەمىستىڭ كوزىن جويدى. جاۋ ءوز تانكتەرىنىڭ باسىمدىلىعىن جانە پولك بولىمشەلەرىندە وق-دارىلەردىڭ جوقتىعىنا وراي 1945 جىلى 4 اقپاندا ەكى جاياۋ باتالون جانە سول جاعىندا 34, وڭ جاعىندا 20 تانكپەن شابۋىلعا شىعىپ, كەڭەس اسكەرىنىڭ 2-اتقىشتار باتالونىن جانە 3-اتقىشتار باتالونى 8-اتقىشتار روتاسىنىڭ ار­قاي­سىسىن جەكەلەي تولىق قورشاۋعا الدى. شايقاستىڭ وسىنداي اۋىر كەزە­ڭى مەن جاۋدىڭ ۇزدىكسىز شابۋى­لى­نا قاراماستان 2-اتقىشتار باتالو­نىنىڭ جاۋىنگەرلەرى مەن وفيتسەرلەرى, اسىرەسە 8-اتقىشتار روتاسى اسقان ەرلىك پەن قايسارلىق كورسەتتى. كاپيتان قۇداگەلدىنوۆ وسى ساتتە ابىرجىماي, قورشاۋ كەزىندە ۇرىستى دۇرىس ۇيىم­داستىرا ءبىلدى. جەكە باتىلدىعى ءوز قارا­ماعىنداعى  جاۋىنگەرلەرىنىڭ  رۋحىن كوتەردى. 17 جاۋىنگەر باتىل جانە شەبەر كومانديردىڭ باس­شى­لىعىمەن ەكى كۇندە جاۋدىڭ 12 شابۋى­لىنا تويتارىس بەرگەن. ەرجۇرەك كاپيتان قۇداگەلدىنوۆ قيراعان ۇيگە بەكىنىپ, ونى تىرەك پۋنكتىنە اينالدىرىپ, ۇيگە كىرمەكشى بولعان فاشيستەردى قاق ماڭدايدان اتىپ تاستاپ وتىرعان. قورشاۋدىڭ ءبىرىنشى كۇنى جاۋدىڭ جويقىن 12 شابۋىلىنان كەيىن قۇدا­گەلدىنوۆ بەكىنگەن ءۇيدىڭ جانىندا نەمىستىڭ اجال قۇشقان 156 ادامى مەن گراناتامەن قيراعان 3 تانكىسى قالدى. ەكى تانكتى روتا كومانديرى, كاپيتان قۇداگەلدىنوۆتىڭ ءوزى قيراتتى. كەلەسى كۇنى تاڭەرتەڭ فاشيستەر 12 تانكىمەن تىكەلەي شابۋىل جاساپ, ءۇيدى قورشاپ ءورت قويدى. ورتەنگەن ءۇيدىڭ شاتىرى مەن توبەسى قيراپ, ساربازدارعا قۇلادى. بىراق قايسار جاۋىنگەرلەر جاۋدىڭ جويقىن شابۋىلىنا تويتارىس بەرۋىن توقتاتپادى. ولار تاعى دا 13 شابۋىل­دى تويتارىپ, قارسىلاستىڭ 200-دەي اسكەرى مەن وفيتسەرىن شىعىنعا ۇشى­راتتى. جاۋ اسكەرى بىرنەشە رەت ءۇيدىڭ تەرەزەلەرى مەن دالىزدەرىنە كىرۋگە ۇمتىلعاندا اۆتوماتتىڭ شتىگى ارقى­لى جويىلدى. ال وقتار مەن گراناتالار جاۋ شابۋىلشىلارىن جويۋ ءۇشىن ەسەپپەن جۇمسالىپ, ءار وق پەن گراناتا تەك ماقسات ءۇشىن قولدانىلدى».

وسى ەرلىگى ەسكەرىلىپ, گۆارديا كاپي­تانى قۇداگەلدىنوۆتى 1945 جىلى 10 ناۋ­رىزدا ستاليندىك 1050-ءشى اتقىش­تار پولكىنىڭ كومانديرى, گۆارديا پودپولكوۆنيگى گۋمەروۆ كەڭەس ودا­عىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنعان, بىراق بۇل اتاق بەرىلمەگەن. كاپيتان قۇداگەلدىنوۆ 1945 جىلى 13 ساۋىردە قىزىل تۋ وردەنىمەن ماراپاتتالعان.

ەرلىگى ەسكەرۋسىز قالعان تارباعا­تايلىق ەكى جاۋىنگەر دە بەرىك ابدىعالي­ ۇلى قۇراستىرعان «ۇمىتىلعان  قاھار­ماندار» اتتى ۇلكەن جيناققا ەنگەن. بۇل كىتاپتى قابىكەن جارىلعا­سىنوۆ­تىڭ قىزى قانيپا بايتۇمانوۆا جانە نەمەرەسى مۇحتار كاكىم ۇلىنان الىپ, وقىپ, تانىستىق. ول كىسىلەرگە زور ريزا­شىلىعىمىزدى بىلدىرەمىز.

«ۇمىتىلعان قاھارماندار» كىتا­­بىندا ەسىمدەرى اتالعان, كەڭەس وداعى باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلسا دا, ماراپاتقا يە بولماعان بارلىق 133 مايدانگەر قانداي قۇرمەتكە دە لايىق. ولارعا بۇگىنگى تاۋەلسىز ەلىمىزدەگى ەڭ جوعارى ماراپات «حالىق قاھارمانى» اتاعى بەرىلسە نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.

قۋانىش قابيدولدين,

تاريح ءپانىنىڭ مۇعالىمى

شىعىس قازاقستان وبلىسى,

تارباعاتاي اۋدانى,

اقجار اۋىلى