قازىر قازاقستان بۇكىل الەم ەلدەرى سياقتى كوروناۆيرۋس پاندەمياسىمەن قاتار, ەكونوميكالىق داعدارىس جاعدايىندا تۇر. بۇل اۋىرتپالىقتىڭ سينەرگيالىق فاكتورى بار. ياعني ءار پروبلەما قاتار كەلگەندە ءبىر-ءبىرىن ۇدەتىپ تۇرادى.
ەلىمىزدە قولعا الىنعان شارالارعا كوپ قاراجات جۇمسالىپ جاتىر. اسىرەسە الەۋمەتتىك قورعاۋ مەن بيزنەستى قولداۋ مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە ۇلكەن سالماق سالۋدا. ال مۇناي باعاسىنىڭ ءتۇسۋى مەن تەڭگەنىڭ قۇنسىزدانۋى, ءوندىرىستىڭ توقتاۋى بيۋدجەتكە ءتۇسىمدى ازايتۋدا. وسىلايشا ىندەتپەن كۇرەستىڭ قيىندىعىن كورىپ جاتىرمىز. العاشقىدا حالىق جارىسا ازىق-ت ۇلىك ساتىپ الىپ, باعاسىنىڭ كوتەرىلۋىنە, تاپشىلىقتىڭ تۋىنداۋىنا تۇرتكى بولعانى دا راس. بۇل جەردەگى ەڭ قورقىنىشتىسى – باسقا ەلدەردىڭ ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىن سىرتقا شىعارۋعا شەكتەۋ قويۋىنا, كوكتەمگى ەگىس جۇمىستارى ءوز دەڭگەيىندە جۇرگىزىلمەۋىنە بايلانىستى كۇزگە قاراي اۋىلشارۋاشىلىق رەسۋرسىنىڭ ازايىپ, باعانىڭ شارىقتاپ كەتۋى, ازىق-ت ۇلىك داعدارىسىنىڭ تۋىنداۋ قاۋپى. بۇل ارينە الدىن الا قاۋىپتەنۋ, ساقتانۋ عانا.
قازاقستاندا فيزيولوگيالىق نورمالارعا سايكەس, نان ونىمدەرى نورماسى – 109 كگ, ەت – 78,4 كگ, ءسۇت – 301 كگ, جۇمىرتقا – 265 دانا, بالىق – 14 كگ, كارتوپ – 100 كگ, كوكونىس جانە باقشا ونىمدەرى – 149 كگ, جەمىس-جيدەك – 132 كگ, وسىمدىك مايى – 12, قانت نورماسى 33 كگ بولىپ بەكىتىلگەن. ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ 2018 جىلعى دەرەكتەرىنە سايكەس حالىق نان (+31 كگ) مەن قانتتى (+12,8 كگ) نورمادان كوپ پايدالانعان, بۇل – كەدەيشىلىكتىڭ بەلگىسى. باسقا كورسەتكىشتەر فيزيولوگيالىق نورمادان تومەن. ستاتيستيكالىق دەرەكتەردىڭ وزىندە اۋىتقۋ بولاتىنىن ەسكەرسەك, رەسپۋبليكا بويىنشا ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنىڭ ورىندالماي جاتقانىن كورۋگە بولادى.
ءبىر مىسالدى تالدايىق. جاقىندا الەۋمەتتىك جەلىنى شۋلاتقان قىرىققابات پروبلەماسىنان كوپشىلىك حاباردار. فيزيولوگيالىق نورما بويىنشا ءار ادام جىلىنا ورتا ەسەپپەن 24 كگ قىرىققابات پايدالانۋعا ءتيىس. ونى 18 ملن 632169 ادامعا كوبەيتسەك, 447 مىڭ 172 توننا بولادى. رەسپۋبليكادا بۇل داقىلدىڭ ەگىس كولەمى – 11756 گا. ورتا ەسەپپەن گەكتارىنان 30 توننادان ءونىم الىنعاندا, ول 352 مىڭ 680 توننانى قۇرايدى ەكەن, ياعني قىرىققاباتىڭ وزىمىزگە ءالى دە 94,5 مىڭ تونناسى جەتپىسەيدى. وسىنداي جاعدايدا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ رەسەيگە ساتۋ ءۇشىن 50 مىڭ تونناعا كۆوتا بەرگەنى تۇسىنىكسىز. ياعني قولدان تاپشىلىق تۋدىرۋ دەگەن ءسوز.
وسىنداي قادامداردىڭ سالدارىنان وتكەن جىلى قىرىققابات قاراعاندى وبلىسىندا 70,7%-عا, رەسپۋبليكا بويىنشا 34%-عا قىمباتتاپ كەتكەن بولاتىن. سوندىقتان شەتەلگە ءونىم ساتىپ, قالتالارىن تولتىرۋدى ويلاعانداردىڭ ءوزىمىزدى ازىق-ت ۇلىكپەن تولىق قامتاماسىز ەتىپ وتىرمىز دەۋى شىندىققا جاناسپايدى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ جەلىنى شۋلاتقانداردىڭ جەتەگىندە كەتە بەرۋىنە بولمايدى.
اگرارلىق سالاداعى مۇنداي جاعداي اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جەتىستىكتەرى تەك ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر, ەڭبەك ونىمدىلىگى ارقىلى باياندالۋىندا, ۇكىمەتتىڭ بەرىپ جاتقان قارجىلاي كومەگىن ناسيحاتتاۋ, مىسقالداپ بولسا دا مال باسىنىڭ ءوسىمىن, ەگىس كولەمىن كورسەتۋىندە بولدى. سوندىقتان ستاتيستيكالىق كورسەتكىشتەردى اسىرەلەپ قويىپ, بۇرىنعىشا جۇمىس ىستەي بەرۋ مينيسترلەر مەن اكىمدەرگە ءتيىمدى ەدى. حالىقتىڭ ىشكى وندىرىستەن قانشا تاعام پايدالانىپ جاتقانىن ەشكىم ەسەپتەگەن جوق, اگرارلىق ساياساتتاعى باسىمدىق ءونىمدى ەكسپورتقا شىعارۋ بولدى.
سوڭعى جىلدارى بۇل سالانى قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ لوكوموتيۆى رەتىندە دامىتۋ تۋرالى از ايتىلعان جوق, تالاي باعدارلاما جاسالىپ, قىرۋار قارجى جۇمسالدى. بىراق وزگەرىس شامالى. كوپ جىلدار بويى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنىڭ قامتاماسىز ەتىلمەۋى وتاندىق تاۋارلار يمپورت كولەمىنىڭ كولەڭكەسىندە بولىپ, ول دۇكەن سورەلەرىنەن ونشا بايقالمادى. بۇل ساياسات قازىرگى جاعدايدا جاقسىلىققا اپارمايتىنى ءسوزسىز. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندا ىندەتپەن كۇرەسۋ جۇمىستارىمەن قاتار, ەل ەكونوميكاسىنا تەرەڭ رەفورما قاجەت, بىراق وعان ۋاقىت تار. وسىنداي جاعدايدا, قاتار كەلگەن قوس قيىندىقتان قۇتقاراتىن ءبىر عانا جول بار, ول – اگرارلىق سالانى رەفورمالاۋ. مەنىڭ ويىمشا, جاڭا اگرارلىق ساياسات جاريالاپ, اۋىل ەكونوميكاسىن دامىتۋدى شىنداپ قولعا الۋ قاجەت. جاڭا اگرارلىق ساياساتتىڭ ەرەكشەلىگى – ونىڭ قوسىمشا قاراجات تالاپ ەتپەۋى, تەك بولىنگەن رەسۋرستاردى ءتيىمدى پايدالانۋ كەرەك. اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن پايدالانۋ ىشكى نارىققا باعىتتالادى, باستى مىندەت – ءاربىر ازاماتتى جىلىنا ورتا ەسەپپەن العاندا تاعامنىڭ 10 تۇرىمەن فيزيولوگيالىق نورماعا سايكەس قامتاماسىز ەتۋ.
ەكىنشىدەن, مەملەكەت ەكونوميكانى رەتتەۋ فۋنكتسياسىن ءتيىمدى پايدالانۋ, جەرگىلىكتى جەردەگى اتقارۋشى ورگانداردىڭ اكىمشىلىك رەسۋرسىن ىسكە قوسۋ, تالاپتى باسقاشا قويۋ قاجەت.
ۇشىنشىدەن, اگرارلىق سالانى رەفورمالاۋ جۇمىسىنا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىمەن بىرگە باسقا دا مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولاردىڭ قاتىسقانى, جۇمىستىڭ كەشەندى جانە جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلگەنى ءجون.
جوعارىداعى اتالعان ماسەلەلەردى ورىنداۋ ءۇشىن «جول كارتاسى» رەتىندە بىرنەشە قادام جاساۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. ماسەلەن, بارلىق اۋداندار مەن وبلىستاردا «اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ ءوندىرىسى مەن تۇتىنۋ بالانسىن» جاساۋدى شۇعىل قولعا الۋ قاجەت. بالانس نەگىزىندە ەكونوميكا ءمينيسترىنىڭ 2016 جىلدىڭ 9 جەلتوقسانىنداعى №503 «عىلىمي نەگىزدە جاسالعان تاعام ونىمدەرىن پايدالانۋدىڭ فيزيولوگيالىق نورمالارى تۋرالى» بۇيرىعىنا سايكەس 64 تاعامنىڭ 10 توپتاماسى بويىنشا جەرگىلىكتى جەردە وندىرىلەتىن جانە ەكسپورتتالاتىن ازىق-ت ۇلىكتىڭ كولەمى انىقتالۋعا ءتيىس.
قازاقستان اۋماعىندا ورنالاسقان بارلىق اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارى مەن شيكىزات وندىرۋشىلەر, الدىمەن وزدەرى ورنالاسقان اۋدان مەن وبلىس قاجەتتىلىگىنە جۇمىس ىستەيدى, ەكىنشى كەزەكتە وبلىسارالىق ازىق-ت ۇلىكپەن الماسۋ پروتسەسىنە قاتىسادى, تەك سونان كەيىن عانا ارتىق ءونىمدى ەكسپورتقا شىعارۋعا مۇمكىندىكتەرى بولادى. سوندىقتان تۋىندايتىن ءبىرىنشى تالاپ, ءار اۋىلدىق وكرۋگ, اۋدان مەن وبلىستىڭ ءوزىن ءوزى فيزيولوگيالىق نورماعا سايكەس حالىقتى ازىق-ت ۇلىكتىڭ 64 تۇرىمەن قامتاماسىز ەتۋى. ارتىق ونىممەن وبلىسارالىق دەڭگەيدە ءبىر-ءبىرىنىڭ قاجەتىن وتەۋگە بولادى. ەل ىشىندە پايدالانۋدان ارتىق وندىرىلگەن نەمەسە سىرتقى ساۋداعا ارنايى ەگىلگەن ءونىم عانا قازاقستاندىق برەند رەتىندە ەكسپورتقا شىعارىلادى (ۇن, قازى-قارتا, قىمىز, قۇرت-ىرىمشىك تاعى باسقا). ەكسپورتقا نەگىزىنەن تەرەڭ وڭدەلگەن ونىمدەر باعىتتالادى, ال شيكىزات تۇرىندەگى ونىمدەرگە (بيداي, كۇرىش ت.ب. ءداندى داقىلدار مەن كوكونىس, ءىرى قارا, قوي-ەشكىلەر) كەدەن سالىعى كوتەرىلەدى جانە ولارعا قايتارىمسىز قارجى بەرىلمەيدى.
جاڭا اگرارلىق ساياساتتىڭ باستى باعىتى – ىشكى سۇرانىسقا سايكەس اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن ءوندىرۋدى ءارتاراپتاندىرۋ. بۇل ورايدا, بۇرىنعى ۇمىت قالعان ەگىن سۇرىپتارىن اۋدانداستىرۋ, ءتيىمدى ادىسپەن مال ءوسىرۋ, تاعى باسقا جۇمىستار قولعا الىنسا ارتىق بولماس ەدى. اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋ جۇمىستارىن قارجىلاندىرۋ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ ءۇشىن تەك قاجەتتى ونىمدەرگە مەملەكەتتىك تاپسىرىس رەتىندە بەرىلەدى.
مەملەكەتتىك سۋبسيديا بەرۋگە جاڭاشا كوزقاراس كەرەك, اسىرەسە ءداندى داقىلداردى قارجىلاندىرۋدى ازايتقان ءجون. سۋبسيديا اسكەردى تاماقتاندىرۋعا, مەملەكەتتىڭ ازىق قورىنا, مەكتەپتەگى تاماقتاندىرۋ, قارتتار ءۇيى جانە باسقا الەۋمەتتىك نىساندارعا قاجەتتى ازىق وندىرۋگە عانا بەرىلگەنى ءجون. سونىمەن قاتار شارۋا قوجالىقتارىنىڭ تاۋارلارىن دۇكەن سورەلەرىنە دەيىن اكەلەتىن قىزمەتتەرگە ەكسپەريمەنت رەتىندە قارجى ءبولۋدى قاراستىرۋعا بولادى. سوندا عانا ورتاداعى دەلدالدار مەن الىپساتارلاردىڭ جولىن كەسۋگە مۇمكىندىك تۋادى. باسقا جاعدايدا وندىرۋشىلەردى قارجىلىق قولداۋلار تەك قايتارىمدىق پرينتسيپىمەن جۇرگىزىلەدى. مىسالى, فورۆاردتىق كەلىسىمدەر, ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانك پەن ميكروكرەديتتىك مەكەمەلەردىڭ نەسيەلەرى, تەحنيكا الۋعا ليزينگ, يسلام بانكينگى جۇيەسىن پايدالانۋ, بيرجالاردى دامىتىپ فيۋچەرلىك كەلىسىمشارتتار جاساۋ, ەگىن ەگۋ مەن جيناۋ كەزىندە, جەم-ءشوپ دايىنداۋ, اگروتەحنيكالىق شارالار وتكىزۋگە مەملەكەتتىك تاپسىرىس ورىنداۋشىلارىنا ارزانداتىلعان جانار-جاعارماي بەرۋ.
«قازاگرو ۇبح» اق مەن ونىڭ سالالىق مەكەمەلەرى مەملەكەت قارجىسىن ۇيلەستىرۋمەن اينالىساتىنى بەلگىلى. سوندىقتان ولار قارجىنى ءىرى جوبالارعا سالىپ, ونىڭ كوپشىلىگى ءتيىمسىز بولىپ جاتقانى بەلگىلى. ويتكەنى ۇكىمەتتىڭ بۇعان دەيىنگى تالابى – حالىق پايدالاناتىن ءونىم شىعارۋدان بۇرىن, بيۋدجەت اقشاسىن تولىق جۇمساۋ بولدى, سوندىقتان بۇل دەلدال قۇرىلىمنىڭ باستى جۇمىسى قاراجاتتى يگەرۋ ەدى. «قازاگرو» حولدينگىنىڭ قىزمەتىن رەفورمالاۋ تۋرالى تاپسىرمالار ورىندالمادى. سوندىقتان اسىرە ورتالىقتاندىرىلعان مونوپوليالىق سالا جۇرگىزگەن رەتتەۋ جۇمىستارىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا بەرۋ كەرەك دەپ سانايمىن. «قازاگرو» مەن ونىڭ ەنشىلەس كومپانيالارىنىڭ جارتىسىن قىسقارتىپ, وعان ءتان ەمەس قىزمەتىن وبلىستارداعى الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسيالار مەن ءوزىن ءوزى قارجىلاندىراتىن ءارتۇرلى كوممۋنالدىق كاسىپورىندارعا بەرگەن دۇرىس.
مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدا الىس ەلدەردەن وتە قىمباتقا تۇسەتىن ءتىرى مال ساتىپ اكەلۋدىڭ ورنىنا اسىل تۇقىمدى مال ءوسىرۋدى قولعا الىپ, تاۋارلى فەرماداعى مال باسىن قولمەن ۇرىقتاندىرۋ ارقىلى كوبەيتۋ قاجەت. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ مال باسىن شەتەلگە ساتۋعا تىيىم سالۋىن قولداي وتىرىپ, ونىڭ ءتيىمدى ءوسۋ جولى – جايىلىمدىق ەت وندىرۋگە بەتبۇرىس جاسايتىن ۋاقىت كەلدى.
تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىك ماسەلە, ءار اۋداندا شارۋاشىلىق نەگىزدەگى كوممۋنالدىق مەكەمەلەر قۇرۋدى قاراستىرۋ قاجەت. مىسالى «تالعاراگروسەرۆيس», «قاراساياگروسەرۆيس» سىندى مەكەمەلەر قۇرىلسا, ولاردىڭ باستى قىزمەتى تاۋار وندىرۋشىلەرگە سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتۋ بولادى, ياعني ماركەتينگ, تەحنيكالىق, ۆەتەرينارلىق, وسىمدىك قورعاۋ, قولمەن ۇرىقتاندىرۋ, لوگيستيكالىق قىزمەت كورسەتەدى.
ەلىمىزدەگى ءۇش مەگاپوليس پەن باسقا قالالاردا باۋ-باقشا سەرىكتەستىكتەرى بار, سوندىقتان ۇلكەن ەلدى مەكەندەردە ءۇي شارۋاشىلىعى مەن باۋ-باقشانى دامىتۋ دا ەرەكشە ماڭىزعا يە. بۇل ورايدا, ءبىرىنشى كەزەكتە كارانتين جاعدايىندا تۇقىم مەن قۇرال-جابدىقتار دۇكەندەرى, كوشەت ساتاتىن بازارلار جۇمىس ىستەۋلەرى ءتيىس.
بۇگىنگى تاڭدا اۋىل جاستارىن مال شارۋاشىلىعىنا تارتۋ قيىنداپ كەتتى. سوندىقتان جايىلىمدىق مال شارۋاشىلىعى مەن مال بورداقىلاۋ كەشەندەرىنە جاستاردى قامتۋ ءۇشىن بريگادالىق فورمالار مەن ۆاحتالىق قىزمەت تۇرلەرىن ەنگىزسە, ارتىق بولماس ەدى.
ەلىمىزدەگى ءىرى جەر يەلەنۋشىلەردىڭ كوپشىلىگى جەردى دۇرىس پايدالانبايتىنى دا وزەكتى ماسەلە. سول سەبەپتى اۋىلشارۋاشىلىق ماقساتتاعى جەرلەرگە مونيتورينگ جۇرگىزىپ, بوس جاتقان جەرلەردى قايتادان اينالىمعا ەنگىزۋ قاجەت.
قازاقستان حالقىنىڭ جارتىسىنا جۋىعىن اۋىل تۇرعىندارى قۇرايدى, ولار شىعاراتىن ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن بۇكىل ەل پايدالانادى. سول سەبەپتى اۋىل ەكونوميكاسىن وركەندەتۋدى تەك اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە ارتىپ قويۋ قاتەلىك دەپ سانايمىن. وعان كوپتەگەن مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولار ارالاسۋى كەرەك.
اۋىل شارۋاشىلىعى مەن ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى پروبلەماسىمەن جيىرما جىل كولەمىندە اينالىسىپ كەلەمىن. مەنىڭ تاراپىمنان ايتىلىپ وتىرعان ۇسىنىس ءبىر كۇننىڭ ىشىندە ءبارىن وزگەرتىپ, جاڭاشا جۇمىس ىستەۋ دەگەن ءسوز ەمەس. بۇرىنعىداي ەگىن ەگىلەدى, مال باعىلادى, بىراق تالاپ پەن ولشەم وزگەرەدى. بەكىتىلگەن تاعام سەبەتىندەگى تومەنگى نورما قالا بەرەدى, ول الەۋمەتتىك قولداۋ ەسەپتەرىندە پايدالانىلادى. ال فيزيولوگيالىق نورما اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىن ۇلعايتۋعا, تاعام ونىمدەرىن كوبەيتۋگە باستايتىن جول بولار ەدى. جەرگىلىكتى جەرلەر وزدەرىنە ءتيىمدى ءونىم شىعارسا, مول ءونىم الۋ ءۇشىن ىزدەنسە, جاڭا تەحنولوگيالاردى پايدالانسا ولاردىڭ جۇمىسى ناتيجەلى بولارى ءسوزسىز. مەملەكەت تەك رەتتەۋ جۇمىستارىمەن جانە عىلىمي, سەرۆيستىك كومەك كورسەتۋمەن, قايتارىمدى قارجى بولۋمەن اينالىسادى. بۇرىنعىداي اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ءار سالاسىن كەزەكپەن وركەندەتۋ ساياساتى بولمايدى, بارلىق سالا, بارلىق ءوڭىر جۇمىسقا بىردەي تارتىلادى, جۇمىس ورنى كوبەيىپ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى كوتەرىلەدى.
بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدى ەكى بىردەي الەمدىك داعدارىستىڭ سالقىنى شارپىپ وتىر. ال ءۇشىنشى داعدارىس – ازىق-ت ۇلىك داعدارىسىنا جول بەرۋگە بولمايدى. ونىڭ الدىن الاتىن باستى قۇرال – مەملەكەتتىك ءتيىمدى ساياسات, اۋىل ەكونوميكاسىن رەتتەيتىن قۇرال.
اتامۇرات شامەنوۆ,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى