اركتيكا ءۇشىن «ايقاس»

مۇنى ۆاشينگتون بيلىگى دە جوققا شىعارمايدى. مەملەكەتتىك دەپارتامەنت وكىلىنىڭ ايتۋىنشا, قارجىلاي كومەك اركتيكاداعى گەوساياسي كۇشتى تەڭەستىرۋگە باعىتتالعان. قاراجات نەگىزىنەن ەنەرگەتيكا, ءبىلىم جانە تۋريزم سالالارىن دامىتۋعا ارنالادى.

«مۇنداي قادامعا بارۋىمىزعا رەسەي مەن قىتايدىڭ اقش پەن باتىسقا قارسى ارەكەت جاساۋى اسەر ەتتى. الەمنىڭ باسقا بولى­گىندە دە وسىنداي ويىن بولىپ جاتىر. ارك­­­تيكا ساياسي ويىن جۇرگىزۋگە بەيىمدەل­مەگەن», دەدى مەملەكەتتىك دەپارتامەنت وكىلى.

اقش-تىڭ كەنەتتەن مۇنداي قادامعا بارۋىنىڭ وزىندىك ءمانى بار. قازىرگى تاڭدا اركتيكا كەڭەسىنە 8 مەملەكەت مۇشە. ولار: اقش, كانادا, رەسەي, دانيا, نور­ۆەگيا, شۆەتسيا, فينليانديا جانە يسلان­ديا. 1996 جىلى قۇرىلعان بۇل كەڭەس سولتۇس­تىك ءپوليۋستى ورتاق پايدالانۋعا باعىتتال­عان. سونىمەن قاتار اركتيكاعا قاتىستى ماسە­لەنىڭ ءبارىن وسى 8 مەملەكەت بىرلەسىپ شەشپەك.

رەسەي كەيىنگى كەزدە پوليۋسكە باسىمدىق بەرە باستادى. ماسەلەن, بىلتىر كرەمل اركتيكادا كەڭ كولەمدى اسكەري جاتتىعۋ وتكىزدى. بۇل اق ءۇيدى الاڭداتقانى انىق. ويتكەنى سوڭعى رەت مۇنداي جيىندى ماسكەۋ بيلىگى قىرعي-قاباق سوعىس كەزىندە ۇيىمداستىرعان بولاتىن. ياعني, رەسەيدىڭ اركتيكانى بەلسەندى يگەرۋگە دەگەن مۇددەسىن اڭعارۋ قيىن ەمەس.

قىتاي 2013 جىلى اركتيكا كەڭەسىنە باقىلاۋشى رەتىندە ەندى. سودان بەرى بەيجىڭ دە سولتۇستىك پوليۋسكە قاتىستى جوسپارى بار ەكەنىن تالاي رەت بايقاتتى. ماسەلەن, 2018 جىلى قىتاي پوليارلىق جىبەك جولى باستاماسىن كوتەرگەن. مۇنداعى ماقسات – اركتيكادا ىقپالىن ارتتىرۋ.

اق ءۇيدىڭ قىتاي جوسپارىنا الاڭ­داۋى بەكەر ەمەس. ويتكەنى بەيجىڭ حالىق­ارالىق سۋلارعا قاتىستى ەرەجەنى ساقتاي بەرمەيتىنى بەلگىلى. مىسالى, وڭتۇستىك قىتاي تەڭىزىن پايدالانۋعا بايلانىستى تالاي مارتە داۋ تۋعان بولاتىن. سون­دىق­تان اق ءۇي ءۇشىن اركتيكاعا باسقا ەلدىڭ ىق­پالىن جۇرگىزۋى مۇلدەم ءتيىمسىز.

بۇدان بولەك, گرەنلاندياداعى قازبا-بايلىق تا تالايدىڭ كوز قۇرتىنا اينالدى. بولجام بويىنشا, ايماقتاعى مۇز استىندا ميللياردتاعان توننا كومىر­سۋتەك وتىنىنىڭ قورى بار. ول الەمدىك كومىرسۋتەك قورىنىڭ 20-25 پايىزىن قۇرايتىن كورىنەدى. وسىناۋ بايلىقتى مەيلىنشە مولىنان يەمدەنۋ ءۇشىن ەشكىمنىڭ دە ايانىپ قالماسى انىق.

بۇۇ-نىڭ 1982 جىلى قابىلدانعان تەڭىز قۇقى جونىندەگى كونۆەنتسياسى بو­يىنشا تەڭىزدىك شەكاراسى بار مەملەكەتتەر ءوز جاعالاۋىنان 200 ميلدىك ايماقتى ەكونوميكالىق مۇددەسىنە پايدالانادى. سول جاعالاۋ شەلفتەرمەن جالعاسار بولسا, ول 350 ميلگە دەيىن سوزىلۋى مۇمكىن. ال اركتيكا جانە ونىڭ بايلىعى ودان ءارى سولتۇستىك پوليۋسكە دەيىن ءبىراز سوزىلادى.

اقش-تىڭ گرەنلاندياعا كوڭىل ءبولۋى ءبىرىنشى رەت ەمەس. بىلتىر پرەزيدەنت دونالد ترامپ مۇز قۇرساۋلاعان ارالدى دانيادان ساتىپ الۋعا ىقىلاس تانىتقان. بىراق گرەنلانديانىڭ سىرتقى ىستەر ءمي­نيسترى ارالدىڭ ساتىلمايتىنىن, بىراق بيزنەس جاساۋشىلارعا اشىق ەكەنىن مالىمدەدى.

اق ءۇيدىڭ گرەنلاندياعا قىزىعۋى كەشە باستالعان جوق. 1946 جىلى اقش-تىڭ سول كەزدەگى پرەزيدەنتى حارري ترۋمەن ارالدى ساتىپ الۋ ءۇشىن دانياعا 100 ميلليون دوللار ۇسىنعان. الايدا كوپەنگاگەن ودان باس تارتتى.

امەريكالىقتاردىڭ ارالعا قىزىعۋى­نىڭ تاعى ءبىر سەبەبى – وندا اقش-تىڭ اسكەري بازاسى ورنالاسقان. Thule اۋە بازاسى سولتۇستىك پوليۋستەن مىڭ شاقىرىم قاشىق­تا جاتىر. سونداي-اق بازادا بالليستيكالىق زىمىراننان قورعاۋعا ارنالعان ارنايى جۇيە ورنالاسقان. قىسقاسى, گرەنلانديا ستراتەگيالىق تۇرعىدا ماڭىزعا يە.

ايتسە دە, گرەنلاندياعا قاتىستى كوپ­تەگەن ماسەلەنى دانيا تاراپى شەشەدى. ارال 2008 جىلى عانا جارتىلاي مەملەكەت قۇقىعىن يەلەندى. وعان دەيىن عاسىرلار بويى دانيانىڭ قول استىندا بولىپ كەلگەن. كەيىنگى جۇرگىزىلگەن ساۋالنامالارعا سۇيەنسەك, گرەنلانديا حالقىنىڭ باسىم بولىگى تاۋەلسىزدىك جاريالاۋعا ىنتالى. بىراق ەگەمەن ەل اتانۋ ءۇشىن ىنتا جەتكىلىكسىز. ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىك كەرەك. قازىرگى تاڭدا ارال نەگىزىنەن دانيانىڭ قۇيعان قارجىسى ارقاسىندا ءومىر ءسۇرىپ وتىر.

مۇنىڭ ءبارىن جەتە تۇسىنەتىن قىتاي دا گرەنلاندياعا ينۆەستيتسيا قۇيۋعا مۇد­دەلى ەكەنىن ءبىلدىردى. بىراق اقش-تىڭ قارجىلاي كومەك قولىن سوزۋى بەي­جىڭنىڭ جوسپارىنا سىنا قاعۋى ىقتيمال.

قورىتا ايتقاندا, اركتيكا ءۇشىن تارتىس ازىرگە اياقتالار ءتۇرى كورىنبەيدى. كەي مەم­لەكەتتەر سولتۇستىك پوليۋسكە دەيىن­گى ايماقتى تەڭدەي ءبولىپ الماق. كەلەسى­لەرى ايماقتى اشقان كىم, العاش جول سالعان كىم, سونىڭ دا ۇلەسى بولعانىن قالاي­دى. تاعى ءبىر تاراپ اركتيكانى جالپى ادام­زا­تقا ور­تاق قازىنا دەپ ەسەپتەيدى. قىس­قاسى, ارك­تيكا گەوساياسي تۇرعىدان دا, ەكونو­ميكا­لىق تۇرعىدان دا ماڭىزدى بولىپ تۇر.