پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ەڭ ليبەرالدى قۇجات

بىرىنشىدەن, كوپشىلىك زاڭ جوباسىن تال­قىلاۋعا جانە ازىرلەۋگە وتە بەلسەندى تۇردە ق­اتىستى. قۇجات تۇجىرىمداماسىن دايىن­داۋ كە­زەڭىندە بىرنەشە قالادا, سونىڭ ىشىندە اق­­پارات جانە قوعامدىق دامۋ ءمينيسترى داۋ­­رەن اباەۆ­تىڭ قاتىسۋىمەن بىرنەشە قو­عام­­­دىق تىڭ­داۋ ءوتتى. اسىرەسە ءمينيستردىڭ ال­ماتى مەن قاراعاندىداعى ازاماتتىق قو­عام وكىل­دەرى­مەن كەزدەسۋىندە زاڭ جوباسى جان-جاقتى تال­قىلاندى. سونىمەن قاتار HAQ جانە Talda.kz ينتەرنەت-الاڭدارىندا ەقىۇ, USAID, بۇۇ ادام قۇقىقتارى جونىن­­دەگى جوعارعى كوميسسارىنىڭ كەڭسەسى سياق­تى حالىق­ارالىق ۇيىمداردىڭ جانە گەر­مانيا, ۇلى­بريتانيا, نيدەرلاند, اقش ەل­شى­لىك­تەرىنىڭ وكىلدەرى اتالعان قۇجات توڭىرەگىندە بەيبىت جينالىستار تۋرالى ويلارىن ورتاعا سالدى.

«ميتينگىلەر تۋرالى» زاڭ جوباسى قوعام­نىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزىپ وتىرعانى تۇسىنىكتى. بۇل – ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسى الاڭىندا باستاۋ العان جانە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ تاراپىنان قولداۋ تاپقان ساياسي رەفورمالار توپتاماسىنداعى ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى. قۇجات «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىن جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان.

سونداي-اق زاڭ جوباسىن ازىرلەۋ جونىندەگى جۇمىس توبىنا قوعام قايراتكەرلەرى, ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرى – ەرلان سايروۆ, مارات باشيموۆ, مۇرات ابەنوۆ, اسىلبەك قوجاحمەتوۆ, مۇحتار تايجان جانە باسقالار كىرگەنىن اتاپ وتكەن ءجون. ازاماتتىق قوعامنىڭ زاڭ جوباسىن  ازىرلەۋ بويىنشا جۇمىستارعا وسىنداي كەڭ كولەمدە قاتىسۋى بارىنشا ليبەرالدى جانە پروگرەسسيۆتى قۇجات دايىنداۋعا مۇمكىندىك بەردى.

ەكىنشىدەن, زاڭ جوباسى بويىنشا جۇمىس كارانتين جانە وقشاۋلانۋدىڭ ەرەكشە جاعدايىندا جۇرگىزىلدى. ونلاين-تالقىلاۋلار بارىسىندا جۇمىس توبىنىڭ قۇرامىنا كىرگەن قوعام بەلسەندىلەرى مەن ساراپشىلاردىڭ پىكىرلەرى زاڭ شىعارۋشىلىق جۇمىستارىنا كەڭىنەن قاراستىرۋعا وڭ ىقپالىن تيگىزدى. تسيفرلى تەحنولوگيالاردىڭ زاڭنامالىق جۇمىستا قولدانىلۋى قازاقستان تاريحىندا العاش رەت بولىپ تۇرعان شىعار. بولاشاقتا بۇل تاجىريبەنىڭ اياسىن كەڭەيتكەن ءجون.

زاڭ جوباسىنىڭ جۇمىسىن كارانتيننەن كەيىنگى كەزەڭگە قالدىرماعانى – قۇجاتتىڭ وتە ماڭىزدى ەكەنىن اڭعارتادى. ايتپەسە توتەنشە جاعدايدىڭ كەزىندە زاڭ نە كۇزدە, نە 2021 جىلى عانا قابىلداناتىن ەدى. ولاي بولعاندا ازاماتتىق قوعام كۇزگى ساياسي ماۋسىمدا 1995 جىلعى بارىنشا ەسكىرگەن ميتينگ تۋرالى زاڭمەن كەلەتىن ەدى. دەگەنمەن وسى جىلدىڭ كۇزىندە ساياسي كۇشتەر پارلامەنتتىك سايلاۋ ناۋقانىنا دايىندىقتى تومەن دەڭگەيدە باستايدى. «ميتينگىلەر تۋرالى» زاڭ ساياسي-قوعامدىق كەڭىستىكتى رەتتەيتىن قۇجاتتاردىڭ ەڭ ماڭىزدىسى رەتىندە جاڭا جاعدايعا سايكەس كەلۋى كەرەك ەكەنى دە انىق.

ۇشىنشىدەن, ميتينگتەر تۋرالى قازاق­ستان­دىق زاڭ پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ەڭ لي­بە­رال­دى بولىپ شىقتى. ەڭ ايقىن ايىر­ماشى­لىق – مي­ت­ينگتەر مەن بەيبىت جيىنداردى ۇيىم­­داس­­تىرۋ, ەسكەرتۋ نەمەسە رۇقسات بەرۋ قاعيدات­تا­رى جانە ءوتىنىمدى بەرۋ مەن قاراۋدىڭ سوڭعى مەرزىمى.

سەناتتىڭ قاراۋىنا ەنگىزىلگەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى بەيبىت جينالىستاردى ۇيىمداستىرۋ جانە وتكىزۋ ءتارتىبى تۋرالى» زاڭ جوباسىندا ميتينگتەردى ۇيىمداستىرۋدىڭ ەسكەرتۋ قاعيداتى بەلگىلەندى جانە حابارلاما ءىس-شارانى وتكىزۋدەن 5 جۇمىس كۇنى بۇرىن ۇسىنىلۋى كەرەك.

رەسەيدە دە ەسكەرتۋ قاعيداتى بار, الايدا مي­­تينگ­كە قاتىسۋ تۋرالى ءوتىنىش كوپشىلىككە ار­نال­عان ءىس-شارا وتەتىن كۇنگە دەيىن 15-تەن ەرتە ەمەس جانە 10 كۇننەن كەشىكتىرىلمەي بەرىلۋى كەرەك.

قىرعىزستاندا – ەسكەرتۋ قاعيداتى, ءوتىنىش بەرۋ مەرزىمى كۇنتىزبەلىك 12 كۇننەن كەشىك­تىرىلمەيدى.

وزبەكستاندا «ازاماتتاردىڭ ميتينگىلەرى, جيىندارى جانە دەمونستراتسيالارى تۋرالى» زاڭى العاش رەت ازىرلەنىپ, وتكەن جازدا تالقىلاۋعا شىعارىلدى. ونىڭ نورمالارى ميتينگتەردى ۇيىمداستىرۋدىڭ رۇقسات ەتىلگەن قاعيداتىن قاراستىرادى, ال ءوتىنىش ءىس-شارادان 30 كۇن بۇرىن بەرىلۋى كەرەك.

سونىمەن قاتار جوعارىدا اتالعان ەلدەر­دىڭ ەشقايسىسىنىڭ ميتينگتەر تۋرالى زاڭ­ناماسىندا قازاقستان زاڭىنىڭ 3-بابىندا بەكى­تىلگەن (بەيبىت جيىنداردى ۇيىمداستىرۋ جانە وتكىزۋ پرينتسيپتەرى بولىمىندە) «بەيبىت جيىنداردى وتكىزۋ پايداسىنا پرەزۋمپتسيا» دەگەن ۇعىم جوق.

بەيبىت جيىنداردى وتكىزۋ پايداسىنا پرەزۋمپتسيا – 2007 جىلى ەقىۇ / دياقب-نىڭ ساراپشىلار كەڭەسى دايىنداعان «بەيبىت جينالىستار بوستاندىعى تۋرالى نۇسقاۋلىق» قۇ­جاتتا كورسەتىلگەن التى (ولاردىڭ قاتا­رىنداعى ءبىرىنشىسى) قاعيداتتىڭ ءبىرى.

بۇل قاعيداتتى بەكىتۋ بەيبىت جينالىس­تار وتكىزۋ بوستاندىعى قۇقىعى ادامنىڭ نەگىزگى قۇقىقتارىنىڭ ءبىرى بولعاندىقتان, ونى ىسكە اسىرۋ مۇمكىندىگىنشە رەتتەلمەستەن قامتاماسىز ەتىلۋى كەرەك. «زاڭدا تىكەلەي تىيىم سالىنباعان كەز كەلگەن نارسەنى رۇقسات ەتىلگەن دەپ ساناعان ءجون, ال جيىنعا قاتىسقىسى كەلەتىندەر ونى وتكىزۋگە رۇقسات الۋى كەرەك ەمەس. زاڭدا جيىندار بوستاندىعى پايداسىنا پرەزۋمپتسيا انىق جانە بىرجاقتى بەلگىلەنۋ كەرەك» دەلىنگەن ەقىۇ / دياقب قۇجاتىندا.

بۇل قاعيداتتىڭ ميتينگتەر تۋرالى قازاق­ستان­دىق زاڭنامادا بەكىتىلگەنى ونىڭ پرو­گرەس­سيۆتى سيپاتىن كورسەتەدى. قازىرگى ۋاقىتتا ەلدىڭ زاڭ شىعارۋشى ورگانىنىڭ جۇمىس توپتارىندا «ساياسي پارتيالار تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سايلاۋ تۋرالى» زاڭدارىنا تۇزەتۋلەر (پارتيانى تىركەۋدىڭ ساندىق شەگىن ازايتۋ جانە پارتياداعى ايەلدەر مەن جاستارعا كۆوتالار بەلگىلەۋ بولىگىندە), سونداي-اق «پارلامەنتتىك وپپوزيتسيا تۋرالى» زاڭ جوبالارى تالقىلانىپ جاتىر. بۇل زاڭنامالىق قۇجاتتار «ميتينگتەر تۋرالى» زاڭمەن بىرگە قازاقستانداعى قوعامدىق-ساياسي كەڭىستىكتى قايتا قۇرۋعا, پارتيالار اراسىنداعى باسەكەلەستىكتى ارتتىرۋعا, سايلانعان ورگاندارعا جان-جاقتى, تەڭگەرىمدى سيپات بەرۋگە جاعداي جاسايدى.

جانار تولەندينوۆا,

ساياساتتانۋشى