اگروسەكتوردىڭ ورتالىعىنا اينالادى

ءاۋ باستا تەمىردەي تارتىپكە كوشكەن قالادا «دايىن ءونىمدى تاسىمالداۋ مەن ساۋ­دالاۋدا كەدەرگىگە ۇشىرامايمىز با؟», دەپ الاڭ كوڭىل بولعان-دى. بۇل ماسەلە دە وڭتايلى شەشىلدى. شارۋاشىلىقپەن اينالىساتىن ازاماتتاردىڭ جۇمىس ورنىنا ەركىن بارىپ-كەلۋىنە جەرگىلىكتى بيلىك تاراپىنان ەركىندىك بەرىلدى.

ءتىپتى پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىمەن مامىر ايىندا «ەگىستىكتەن تىكەلەي ساۋ­دا ورنىنا» اتتى ارنايى جوبا جۇزەگە اسىرىلماق. جوباعا سايكەس شاھاردا بىرنەشە ساۋدا ورتالىعى قۇرىلادى. وندا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وندىرۋشىلەر تاۋارلارىن دەلدالسىز ساۋ­دا­لايدى. بۇل جەرگىلىكتى نارىقتا الەۋ­مەتتىك ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ باعاسىن ارزانداتۋعا سەپتىگىن تيگىزەرى انىق.

وسى ماقساتتا قالالىق اۋىل شارۋا­شىلىعى باسقارماسى اتالعان جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن تۇركىستان وبلىسىنىڭ ءتيىستى سالا باسشىلىعىمەن ەكىجاقتى كەلىسىمگە كەلگەن. ۇتىمدى جوبا اياسىندا الەۋمەتتىك دۇكەندەردىڭ جۇمىسى قايتا قولعا الىنىپ, جۇرتشىلىق جەرگىلىكتى ءونىمدى كوپتەپ تۇتىنباق. باعاسى دا قارا حالىقتىڭ قالتاسىنا سالماق تۇسىرمەيدى.

جىلدا ءوڭىر شارۋالارىنىڭ باسىن اۋىرتىپ, ۇيقىسىن قاشىراتىن ءبىر ۋايىمى بار ەدى. بۇل – الاتاقيالى اعايىننىڭ ەرتە پىسكەن اۋىل شارۋا­شىلىعى ونىمدەرىنىڭ ارزان باعادا ەل نارىعىن ەنۋى. سال­دارى­نان جەرگىلىكتى وڭىردەن شىققان ونىم­دەر نارىقتا قۇنسىزداندى.

بيىل كوروناۆيرۋس پاندەمياسىنا بايلانىستى شەتتەن كىرەتىن ونىمدەردىڭ دە كولەمى ازاياتىنى بەلگىلى. بۇل جىلىجايى بار وڭتۇستىك تۇرعىندارىنا ۇلكەن ءۇمىت سىيلاپ وتىر. ەندىگىسى, جەرگە تاستالعان ءداننىڭ جەمىسىن شاشپاي-توكپەي جيناپ الۋ, ەل اۋماعىنا ەركىن ساۋدالاۋ.

قازىر قالانىڭ ىرگەسىندەگى اۋىلداردا كوكتەمگى دالا جۇمىستارى قىزۋ ءجۇرىپ جاتىر. شىنى كەرەك, باستاپقىدا شىمكەنتكە كىرەبەرىس جولدارداعى با­قىلاۋ-وتكىزۋ بەكەتتەرىندە شارۋا­لاردىڭ كىرىپ-شىعۋ ماسەلەسى قيىن بولعان.

قالالىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقار­ماسىنىڭ باسشىسى اسقار قانىبەكوۆ بۇل ماسەلە وڭتايلى شەشىم تاپ­قانىن ايتادى. ياعني شارۋالار باقىلاۋ-وتكىزۋ بەكەتتەرىنەن كەدەرگىسىز وتۋدە. ءبىر عانا مىسال, شۇبارسۋ ەلدى مە­كەنىنىڭ ديقاندارىنا قالانىڭ اۋەجاي ما­ڭىن­داعى ەگىستىك جەرلەرىنە ءتيىستى قۇجات­تاردىڭ كومەگىمەن وتۋگە رۇقسات بەرىلگەن.

انىعىندا, توتەنشە جاعداي كەزىندە مەملەكەت تاراپىنان شارۋالارعا قول­داۋ ارتا تۇسۋدە. بۇرىن جانار-جاعار­ماي­دىڭ ءليترى 174 تەڭگە بولسا, بۇ­گىن­دە 160 تەڭگەگە ارزانداتىلدى. مەگا­پوليستىڭ شارۋا قوجالىقتارىنا 1250 توننا ديزەل وتىنى بولىنگەن. ول قاجەتتىلىكتى وتەۋگە تولىق جەتەدى, دەيدى ماماندار. قازىرگى تاڭدا ديقاندار ديزەل وتىنىن الۋ ءۇشىن Qoldau.kz پورتالىنا تىركەلىپ, ءوتىنىش بەرۋدە. بۇل دا بولسا قىستان قىسىلىپ شىققان قاۋىمعا قولداۋ.

شاھاردا كوكتەمگى دالا جۇمىستارىن اتقارۋدا تەحنيكا جەتىسپەۋشىلىگى دە وڭ شەشىمىن تاپقان. تۇقىم ساتىپ الۋ, تەح­نيكا جالداۋ ءۇشىن شارۋالارعا 5 پا­يىزدىق مولشەرلەمەمەن 500 ملن تەڭگە كولەمىندە ارزانداتىلعان نەسيە بەرۋ قاراستىرىلىپتى.

شاھار باسشىسى مۇرات ايتەنوۆ شىمكەنتتىڭ تابيعي-رەسۋرستىق الەۋەتىن ءتيىمدى پايدالانۋعا كوشكەن سىڭايلى. كارانتين دەپ قىمتانا بەرمەي, بىردەن ىسكە كىرىستى. بيىل ءبىرىنشى كەزەكتە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ۇلكەن جوسپارلاردى ىسكە اسىرۋدى ماقسات تۇتىپ وتىر.

ماسەلەن, وسى جىلى ەگىستىك كولەمى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 1 مىڭ گەكتارعا ارتىپ, جالپى 27,6 مىڭ گەكتارعا اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارى ەگىلمەك. جوسپار بويىنشا بيىل 9 مىڭ گەكتارعا ءداندى داقىلدار, 2,8 مىڭ گەكتارعا مايلى داقىلدار, 1,5 مىڭ گەكتارعا كوكونىس پەن باقشا, 0,1 مىڭ گەكتارعا كارتوپ, 3,2 مىڭ گەكتارعا مال ازىقتىق داقىلدار ەگۋ مەجەلەنۋدە. بۇل تەك ءۇشىنشى مەگاپوليس­تى عانا ەمەس, كورشىلەس وبلىستار مەن رەس­پۋبليكالىق قالالاردى دا ەرتە پىسەتىن جەمىس-كوكونىسپەن قامدايتىنى ءسوزسىز.

ونىمدىلىكتى ارتتىرۋ ءۇشىن مينەرالدى تىڭايتقىشتار قۇنىن سۋبسيديالاۋعا 105,1 ملن تەڭگە قارالىپتى. بۇگىندە شارۋالاردىڭ الدى سۋبسيديا قاراجاتىن الا باستادى.

جىلىجايدان جيعان-تەرگەن مول بولماق

توقىمداي جەردەن توننالاپ ءونىم الىپ جاتقان اعايىندى كورسە, «شىم­كەنتتىك» دەپ قاعىتاتىندار بار. ارينە ەڭبەكقورلىققا بەرىلگەن بۇل باعانى اعايىن دۇرىس قابىلدايدى. «بولدىم, تولدىم», دەپ توقمەيىلسىمەيدى. جىلىجايىن كەڭەيتىپ, زاماناۋي تەحنولوگيانىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرۋگە ۇمتىلادى. ال تاڭنان قارا كەشكە دەيىن بەينەت كەشكەن ديقانعا مەملەكەتتىك كومەك بەرىلسە, جىلىجايىنىڭ باسىندا تۇنەمەي مە؟

بيىل وڭىردەگى جەر ەمگەن شارۋالار ءۇشىن تابىستى جىل بولماق. سەبەبى جىلىجايعا باسىمدىق بەرىلەدى. الداعى بىرەر جىلدا شىمكەنت ماڭايىندا جىلىجاي شارۋاشىلىعى داميدى. بۇل تۋرا­­لى قالا اكىمى مۇرات ايتەنوۆ جەر­گى­لىكتى شارۋالارمەن جۇزدەسۋىندە ايتىپ ءوتتى.

اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, مەگاپوليستە 183,5 گەكتار جىلىجاي بار. بيىل ونىڭ كولەمىن قوسىمشا 30 گەكتارعا ۇلعايتۋ كوزدەلىپ وتىر. ال وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنان تۇسەتىن تابىستى جىل سوڭىنا قاراي 1,6 ملرد تەڭگەگە ارتتىرىپ, اگروسەكتورداعى جال­پى تابىس كولەمىن 11 ملرد تەڭگەگە جەت­كىزۋ جوسپارلانۋدا.

«جابىق جىلىجاي كەشەندەردىڭ كولەمىن ارتتىرۋ ماقساتىندا «وڭتۇستىك» كولىك­­تىك لوگيستيكالىق ايماعىنان 136 گەك­تار جەر قاراستىرىلدى. ونىڭ 100 گەك­تارى ونەركاسىپتىك كەشەن بولادى. قال­عانىن ينفراقۇرىلىم قامتيدى. جوبا جۇزەگە اسسا مىڭداعان جاڭا جۇ­مىس ورنى اشىلىپ, جۇرت جىل ون ەكى اي كو­كونىس­پەن قام­تىلادى», دەيدى اۋىل شا­رۋا­شى­لى­عى باس­قارماسىنىڭ باسشىسى اسقار قانىبەكوۆ.

جاڭادان سالىناتىن جىلىجايلار كولەمىن قوسىمشا 30 گەكتارعا ۇلعايتىپ, ونىڭ جالپى اۋماعىن 213,8 گەكتارعا جەتكىزبەك. سونىڭ ىشىندە ونەركاسىپتىك جىلى­جايلار 86,1 گەكتارعا ارتادى. سون­داي-اق 1165 گەكتارعا قارقىندى باۋ وتىر­عىزىلىپ, ونىڭ جالپى كولەمى 1404,2 گەكتارعا ۇلعايا تۇسپەك. وسىلايشا اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى اگرو­سالاداعى جالپى ءونىم كولەمىن 104 پا­يىزعا, وڭدەلگەن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتىن 104 پايىزعا جەتكىزىپ, 2019 جىلمەن سالىستىرعاندا ەڭبەك ونىمدىلىگىن 103 پايىزعا ارتتىرۋدى جوسپارلاپ وتىر.

سوڭعى جىلدارى شىمكەنتتىڭ جالپى جەر كولەمى 116,3 مىڭ گەكتارعا جەتسە, ونىڭ جارتىسىنان استامى اۋىل شارۋا­شىلىعى ماقساتىنا جارامدى جەرلەر. ال 2018 جىلى وسى تىڭ جەرلەردىڭ 25,7 مىڭ گەكتارى يگەرىلسە, بىلتىر بۇل كور­سەت­كىش 26,8 مىڭ گەكتارعا ۇلعايعان.

بىلتىر ەگىلگەن اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارى ىشىنەن باۋ-باقشا, كارتوپ, مال ازىعى, مايلى جانە ءداندى داقىلداردىڭ بارلىعىن قوسقاندا 78,7 مىڭ توننا ءونىم جينالدى. ءونىم كولەمىندە الدىڭعى جىلدارمەن سالىستىرعاندا ءوسۋ كورسەتكىشى بايقالادى.

شىمكەنتتە حالىق سانىنىڭ تىعىز­دىعى اگروسەكتوردى دامىتا تۇسۋگە وڭ ىقپال ەتتى. سەبەبى بوس جاتقان جەرگە تۇ­قىم سەبۋ كەز كەلگەن تۇرعىننىڭ قولى­نان كەلەتىن شارۋا. سوندىقتان شاھار ىرگەسىندەگى سۋارمالى جەرلەر قايتا قال­­پىنا كەلتىرىلە باستادى. ون­داعى اگرو­تەحنولوگيالىق ءىس-شارالار مەر­زىمىندە جۇرگىزىلىپ, وندىرىسكە ىلعال ۇنەم­دەۋ جانە تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگيا­لارى ەنگىزىلدى. ناتيجەسىندە, ەگىستىك جۇ­يەسى ءارتاراپتاندىرىلدى. سونىمەن بىر­گە بىلتىر 29,4 ملرد تەڭگەنىڭ اۋىل شارۋا­شىلىعى ءونىمى وندىرىلگەن. ال ءبىر جۇ­مىسشىعا شاققانداعى ەڭبەك ونىمدىلىگى 1 972,5 مىڭ تەڭگەنى قۇراعان. بۇدان وزگە اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ نەگىزگى كاپيتالىنا 1 111,2 ملن تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلعان. 2019 جىلدىڭ 11 ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەكس­پورت­تالعان اۋىل شارۋاشىلىعى ونىم­­دەرىنىڭ كولەمى 129,6 ملن اقش دول­لارىنا جەتكەن. بۇل وتكەن جىلمەن سا­لىس­تىرعاندا 92,5 ملن اقش دوللارىنا جوعارى.

قالا اكىمىنىڭ باستاماسىمەن اگروسالانى دامىتۋ ماقساتىندا شاھاردا 8 ءىرى اۋىل شارۋاشىلىعىنا باعىتتالعان جوبا قولعا الىنباق. سونىڭ ءبىرى «Taza onim» شارۋا قوجالىعى اۋەجاي ماڭىنان 6 گەكتارعا جىلىجاي كەشەنىن سالماق. لوگيستيكالىق ايماقتا قولعا الىنعان العاشقى ينۆەستيتسيالىق جوبانىڭ قۇنى 2,3 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى.

مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك اياسىندا «Taza onim» شارۋا قوجالىعى 9 گەكتار جەرگە جىلىجاي سالىپ جاتىر. ونىڭ 3 گەكتارى ءبىتىپ, شارۋالار 370 توننا ءونىم الىپ ۇلگەردى. كوكونىس تولىقتاي جەرگىلىكتى نارىققا ساتىلعان. قالعان 6 گەكتارى جىل سوڭىنا دەيىن اياقتالادى. قوجالىقتا جەرگىلىكتى 30 ادام تۇراقتى جانە 20 ادام اۋىسپالى جۇمىس ورنىمەن قامتىعان. كەشەننىڭ جانىنان جۇمىسشىلار ءۇشىن ارنايى جاتاقحانا دا سالىنىپ جاتىر.

قوجالىقتا قياردىڭ سان الۋان ءتۇرىن كەزدەستىرۋگە بولادى. قوجالىق قۇرىلتايشىسى ارمان باحىت ۇلى­نىڭ ايتۋىنشا, كەشەندە قياردىڭ «تريستان», «تانتو», «مەۆا» سۇرىپتارى ەگىل­گەن. الداعى ۋاقىتتا قازاقستاننىڭ سولتۇستىك, باتىس ايماقتارىنا ءونىمدى دەر كەزىندە جونەلتپەك. سونىمەن قاتار اتالعان باعىتتاعى جىلىجاي ونىمدەرىن ءبىر ورتالىققا بىرىكتىرۋ ارقىلى ءوزارا كووپەراتسيا قۇرىپ, تاۋارلى پارتيا قالىپتاستىرىپ, الىپساتارلاردىڭ قاتىسۋىنسىز تمد ەلدەرىنە (رەسەي) تىكەلەي ەكسپورتتاۋدى جوسپارلاپ وتىر.

جۋىردا شارۋالارمەن كەزدەسكەن قالا اكىمى مۇرات دۇيسەنبەك ۇلى سالا باسشىلارىنا شارۋاشىلىق وندىرگەن ءونىمدى جەرگىلىكتى بازارلارعا تىكەلەي جەتكىزىپ بەرۋ جاعىن قاراستىرۋدى ايتقان بولاتىن. بۇگىندە جىلىجايدان شىققان ءونىمنىڭ كيلوسى 400 تەڭگەدەن باستالادى. بۇل وتاندىق ءونىمىنىڭ ساتىلۋ قۇنىن رەتتەپ, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ كوكونىستى دەلدالسىز ساتىپ الۋىنا مۇمكىندىك بەرمەك.

 ايتا كەتەرلىگى, شىمكەنتتە جىلىجاي كولەمى 183 گەكتاردى قۇرايدى. ونىڭ 53 گەكتارى – ونەركاسىپتىك ماقساتتا. قالادا بۇدان بولەك تاعى 25 گەكتار وندىرىستىك جىلىجاي قۇرىلىسى جىل سوڭىنا دەيىن ىسكە قوسىلماق.

اگروسالانى دامىتۋ ماقساتىندا قولعا الىنعان 8 ءىرى اۋىل شارۋاشىلىعىنا باعىت­تالعان جوبالاردىڭ ساپىندا «جۇلدىز» شارۋا قوجالىعى ساعاتىنا 2,5 مىڭ توننا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىم­دەرىن وڭدەيتىن كاسىپورىندى ىسكە قوسپاق.

ال تاعى ءبىر كومپانيا «دارى ساي­راما» جشس ءوندىرىسىن كەڭەيتۋ ماق­ساتىن­دا ساعاتىنا 3 توننا ءونىم شىعارا­تىن قالبىرلاۋ تسەحىن قولعا الادى. «شاريپوۆ» شارۋا قوجالىعى بولسا, مار­توبە اۋىلىنان 5 گەكتارعا جىلىجاي سالۋدى كوزدەۋدە.

ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءۇشىنشى مەگاپوليس – شىم­كەنتتە جاڭا ساۋلەتتىك جوبالارمەن قاتار ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن قالىپتاستىراتىن ءىرى اگرو كەشەندەر قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ ۋاقىت تالابى بولىپ وتىر. بۇعان شاھاردىڭ كليماتتىق جاعدايى مەن لوگيستيكالىق الەۋەتى كومەكتەسەرى انىق. قالا اكىمىنىڭ باس­تاماسى وڭىنان جۇزەگە اسىپ جاتسا, جاقىن بولاشاقتا ءاربىر ءۇشىنشى قازاق­ستاندىق شىمكەنتتىكتەردىڭ باۋ-باقشاسىندا پىسكەن اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمىن تۇ­تىناتىن كۇنگە دە جەتەدى.

شىمكەنت