جۇيەلى دە جىگەرلى, جاڭاشا اتقارىلعان ءىستىڭ شىرايى شىعادى. ونى جالپاق جۇرت ىلە سەزە قويادى. سوعان ىقىلاسى اۋىپ, الابوتەن قۇمارتىپ, جان بايلىعىنا كەنەلگەندەي كەرەمەت ءبىر كۇي كەشىپ جۇرەدى. استانالىقتار جاقىندا سونداي ءبىر جارقىن ءىستىڭ ناتيجەسىن تاماشالادى. بارىنە ۇيىتقى بولعان استانا قالالىق مۇراعاتتار جانە قۇجاتتامالار باسقارماسىنىڭ باستىعى سۇلتانبەك ىسقاقوۆ ەدى. سۇراپىل جىلداردىڭ اقمولا وڭىرىنە قاتىستى تىلسىم سىرلارىن بۇككەن ءالى تالاي قۇجاتتار قۇردىمعا سىڭگەن سۋداي جىم-جىلاس كەتكەنىن ءىشى سەزەتىن. سولاردى ۇلى جەڭىس قارساڭىندا بەلگىسىزدىك ۇيىعىنان شىم-شىمداپ تارتىپ, حالىق جادىنىڭ يگىلىگىنە اينالدىرسا دەگەن مازاسىز ويى ماڭايىنا نۇر شاشقانداي بولدى. ىندەتە ىزدەگەنى تابىلدى. ءسويتىپ اق تۇيەنىڭ قارىنى جارىلدى.
س.ىسقاقوۆ پودولسكىدەگى رف قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ورتالىق مۇراعاتىنا تىڭ دەرەكتەرگە قاتىستى سۇراۋ سالعاندا, ءوتىنىشتەرىنىڭ كەمىندە بەس ايعا سوزىلىپ ورىندالار-ورىندالماسىنا دۇدامالدانعان. بۇرىننان بەلگىلى جايت قوي. ءتىپتى بۇدان دا ۇزاق مەرزىمگە دىڭكەلەتەتىن. بۇل جولعىسى تاڭىرقاتىپ تاستادى. باس-اياعى ءبىر اي ىشىندە 500 بەتتىك 20 قۇجات قولدارىنا ءتيدى. كەيىن ءبىلدى عوي, وسى جاۋاپتى مىندەتتى ءوز يىعىنا العان استانا قالالىق مەملەكەتتىك مۇراعات ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ب.بايماعانبەتوۆا مەن ءبولىم مەڭگەرۋشىسى د.ديسەنباەۆا پودولسك مۇراعاتىمەن حابارلاسقاندا, بۇرىن اقمولادا وسى سالادا ەڭبەك ەتكەن پوپوۆ جانە گورن دەگەن قىزمەتكەرلەردىڭ قامقورلىعىمەن ىستەرىن جەدەل تىندىرىپ الىپتى. ءىستىڭ قىبى تابىلسا, باعى جانادى ەكەن. مىڭ العىس ولارعا! جانە قانداي دەرەكتەر دەسەڭىزشى.
سونىمەن, اقمولادا جاساقتالعان اتقىشتار ديۆيزيالارىنىڭ جاۋىنگەرلىك جولدارىنا قاتىستى “قۇپيا” قۇجاتتاردىڭ سىرى اشىلدى. قۋانىشتارىندا شەك بولماعان ولار ىلە “ەلى ەرگە سەنگەن, ەرى ەلگە سەنگەن” اتتى كورمە اشىپ, الگى قۇجاتتاردى كوپكە جاريا ەتۋ ءراسىمىن وتكىزدى. ەگەر ولاردىڭ مازمۇنىن تۇيىندەپ ايتار بولساق, بىلايشا جىكتەلەدى: ءاربىر ديۆيزيانىڭ قالىپتاسۋ تاريحى; جاۋىنگەرلىك كومانديرلەردىڭ جوعارىعا جەتكىزگەن مالىمدەمەلەرى; كوممۋنيستەردىڭ تىزىمدەرى; جاۋىنگەرلىك ءىس-قيمىلدىڭ كارتالارى; ديۆيزيالاردىڭ جاۋىنگەرلىك جولىنىڭ تاريحى; جاۋىنگەرلىك ءىس-قيمىلدىڭ جازبالارى, ت.ب. قۇندى دەرەكتەر سوعىس بولمىسىنىڭ بەيمالىم تۇستارىن مەيلىنشە تارقاتا تۇسەدى.
اقمولا قالاسىندا ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا ءۇش اتقىشتار, ءبىر اتتى اسكەرلەر ديۆيزيالارى جاساقتالعان. العاشقى 310-شى اتقىشتار ديۆيزياسى ورتالىق ازيا اسكەري وكرۋگى اسكەري كەڭەسىنىڭ 1941 جىلعى 15 شىلدەدەگى بۇيرىعى بويىنشا قۇرىلعان. جاۋىنگەرلەر قابىلداۋ, اسكەري ونەردىڭ قىر-سىرىنا قانىقتىرۋ قاۋىرت جۇرگىزىلىپ, باس-اياعى ءبىر ايدان اسا مەرزىمدە – 18 تامىزدا ءتامامدالادى. نەگىزگى تىرەگىن ءسولتۇستىك قازاقستان, قوستاناي, اقمولا, قاراعاندى وبلىستارىنىڭ 36-40 جاس ارالىعىنداعى ازاماتتارى قۇرايدى. كەيىن بۇل ديۆيزيا “نوۆگورود اتقىشتارى” دەگەن اتقا يە بولىپ, پسكوۆ, نوۆگورود, لەنينگراد وبلىستارىن نەمىس-فاشيست باسقىنشىلارىنان ازات ەتۋ شايقاستارىنىڭ بەل ورتاسىندا جانقيارلىق ەرلىك كورسەتەدى. سونداي-اق ەكىنشى بەلارۋس مايدانىنداعى سۇراپىل ۇرىستاردا دا ەرەكشەلەنگەن. 1945 جىلدىڭ قاڭتارىندا اتالعان ديۆيزيا 19-ارميانىڭ قاراۋىنا بەرىلەدى. ءومىر مەن ءولىم بەلدەسكەن 800 شاقىرىمنان استام جورىق جولدارىن ءجۇرىپ ءوتۋ, قازىر ويلاساڭىز, اقىلعا سىيا ما؟
بۇل اتقىشتار ديۆيزياسىندا قاتارداعى اقمولالىق جاۋىنگەر نيكيفور يۆانەنكو, ءتاجىريبەلى كوماندير بوريس جيتياەۆ, ساياسي جەتەكشى تاۋقىباي سارسەمبەكوۆتەر بولدى. ولار ۇرىس دالاسىندا ەرلىكپەن كوز جۇمدى. ەڭ ءبىر قاسىرەتتىسى سول, اتالعان ديۆيزيا العاش رەت جاۋمەن ايقاسقا تۇسكەندە, ءتاجىريبەسىزدىكتەن 5408 جاۋىنگەرىنەن ايىرىلىپ قالىپتى. بۇرىن مۇنداي شىندىق ايتىلۋشى ما ەدى؟ كەڭەستىك ناسيحاتتىڭ قارىسقان جاعىن كىم اشا الدى؟
قۇپيادان ازاتتالعان قىزىل تۋلى 387-ءشى پەرەكوپ ديۆيزياسى تۋرالى نە ايتۋعا بولار ەدى؟ اقمولادا جاساقتالعان بۇل ديۆيزيانىڭ باسى-قاسىندا ديۆيزيا كومانديرى, پولكوۆنيك ماكسيم سۋششەنكو, كوميسسار ارتەم شكۋمات سەكىلدى ىسىلعان كومانديرلەر بولىپتى. ونىڭ قاتارىنا الىنعانداردىڭ 60 پايىزدايىن قىزىل ارميانىڭ قىسقا مەرزىمدى كۋرستارىندا وقىپ, اسكەري ءونەردىڭ الىپپەسىن اجەپتاۋىر مەڭگەرگەندەر قۇراپتى. ديۆيزيانى جاساقتاۋ مەن اسكەري جاتتىعۋدان وتۋلەرىنە 1941 جىلعى تامىزدىڭ 20-سىنان قاراشانىڭ 6-سىنا دەيىنگى ارالىق ءبولىنگەن. العاشقى ديۆيزيانى جاساقتاۋعا 1 ايدان اسا ۋاقىت بەلگىلەنسە, بۇل جولعى شاقىرىلعاندارعا وتكەننىڭ ساباعىن ەسكەرە وتىرىپ, 2,5 ايداي ۋاقىت بولىنگەن. شىڭداپ, شيرىقتىرۋ جاعى قاتتى ەسكەرىلگەن عوي.
جەلتوقساننىڭ ورتاسىندا 387-ءشى اتقىشتار ديۆيزياسى ستالينگراد مايدانىنا, ەكىنشى گۆارديالىق ارميانىڭ قۇرامىنا بەرىلەدى. ولارعا ستالينگرادتىق توپتىڭ اينالىس ءيىنىندە قورشاۋدا قالعان ءپاۋلستىڭ 6-ارمياسىن كەرى جىبەرمەۋ مىندەتى جۇكتەلگەن.
بۇل ديۆيزيانىڭ جاۋىنگەرلىك جولى كەيىن سەۆاستوپول وڭىرىندە جالعاستى. كەسكىلەسكەن ۇرىستاردا شىڭدالىپ, جاۋدىڭ تالاي قيىن شەپتەرىن از شىعىنمەن الۋدىڭ قاھارماندارىنان جاساقتالعان وسىناۋ ديۆيزياعا “پەرەكوپتىق” اتاۋى بەرىلىپ, قىزىل تۋ وردەنىمەن ماراپاتتالادى. 1945 جىلدىڭ ناۋرىزىندا اتىنا زاتى ساي بولعان ديۆيزيا قۇرامى بۋحارەستى ازات ەتۋگە, ال ماۋسىمدا بولگاريا اۋماعىنا جىبەرىلەدى.
ەندى 29-شى اتقىشتار ديۆيزياسىن جاساقتاۋ جايىنا كەلەتىن بولساق, ول قاۋىرت مىندەت 1941 جىلدىڭ 15 جەلتوقسانىندا قولعا الىنعان ەكەن. بۇل جۇمىسقا بۇرىنعىداي ءبىر, ەكى جارىم اي ەمەس, باقانداي 4 اي مەرزىم بولىنەدى. دەمەك, باستاپقىداي جيناپ الىپ, ۇرىسقا ىلە سالىپ جىبەرۋدىڭ زاردابىن تارتقاننىڭ ساباعىن ءجىتى ەسكەرگەن سەكىلدى. ديۆيزيا 1942 جىلدىڭ 10 شىلدەسىندە ستالينگراد مايدانىنا قوسىلۋعا بۇيرىق الادى. ديۆيزيا كومانديرلىگىنە پودپولكوۆنيك اناتولي كولوبۋتين, كوميسسارلىققا يوسيف شۋرشا, شتاب باستىعىنا ديونيسي تسالاي بەكىتىلەدى. اتالعان ديۆيزيانىڭ قۇرامىندا اقمولالىق مايدانگەر-جازۋشى ا.ف.دۋبيتسكي بولدى. ونىڭ وسى ديۆيزيا ومىرىنە قاتىستى بىرەر جيناعى جارىق كوردى. اتالعان ديۆيزيا كەيىن ەرلىك قيمىلدارىنا وراي گۆارديالىق قىزىل تۋ وردەندى اتقىشتار ديۆيزياسى اتاندى. ديۆيزيا ستالينگراد, حاركوۆ, كراسنوگراد, كيروۆوگراد قالالارىن ازات ەتۋگە قاتىستى. 1945 جىلدىڭ 24 شىلدەسىندە وسى ديۆيزيانىڭ توعىز جاۋىنگەرى مەن كومانديرى ەكىنشى ۋكراين مايدانى جيىنتىق پولكىنىڭ ساناتىندا ماسكەۋدەگى قىزىل الاڭدا وتكەن جەڭىس پارادىنا قاتىسۋ باقىتىنا يە بولدى.
ءسوز كەزەگىندە ەندىگى ءبىر تىلسىمنىڭ جاي-جاپسارىن قىسقاشا بايانداپ كورەلىك. 106-اتتى اسكەر ديۆيزياسى اقمولا قالاسىندا 1942 جىلدىڭ كوكتەمىندە جاساقتالىپتى. ايتسە دە ول تۋرالى قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ورتالىق مۇراعاتىندا جارتى بەتكە ازەر جەتەتىن انىقتامادان وزگە ەشتەڭە جارىتىپ ساقتالماپتى. سوعان دا قاناعات. تەك ءبىر سۇيىنەرلىگى – اقمولا قالاسىنان وسى ديۆيزيا قۇرامىندا جورىققا اتتانعان قايىردەن قاپاجانوۆتىڭ 1942 جىلعى مامىردىڭ 23-ىندە جازعان سوڭعى حاتى تۋىستارىنا جىبەرىلگەنى تۋرالى مالىمەت بار ەكەن. سونداي-اق قاتارداعى جاۋىنگەر, پۋلەمەتشى مۇحتار جامانباەۆتىڭ عانا قورشاۋدان شىققانى جونىندەگى دەرەكتى دە وسى تىلدەي انىقتامادان ءبىلىپ وتىرمىز.
استانا قالاسىنىڭ مەملەكەتتىك مۇراعاتى قورلارىنىڭ ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىستى قۇجاتتارى جىل سايىن جۇيەلى تۇردە تولىقتىرىلىپ كەلەدى. مۇندا باسقارما مەن مۇراعات ۇجىمدارىنىڭ زور ۇلەسى بار. سونىمەن بىرگە “مەموريالدىق ايماق” ىزدەستىرۋ وتريادىنىڭ كومانديرى, اقمولالىق مايدان قۇسايىنوۆتىڭ ىزدەنگىشتىك ەڭبەگى ايرىقشا اتاپ وتۋگە تۇرارلىق. وسى ءبىر ىسكە مىعىم, ءبىلىمپاز, تىنىمسىز ازامات اقىرىن ءجۇرىپ انىق باسىپ, ۇرپاق ءۇشىن اسا ماڭىزدى جۇمىستار تىندىرۋدا. ءسويتىپ مايدان جاۋىنگەرلەرى الدىنداعى پارىزى مەن قارىزىنا ادالدىقتىڭ شىنايى ۇلگىسىن كورسەتىپ ءجۇر. ول وسىدان 21 جىل بۇرىن ىزشىلەر وتريادىن قۇرىپ, سانكت-پەتەربۋرگ, ماسكەۋ, ت.ب. قالالاردىڭ مۇراعاتتارىن ارالاۋمەن بىرگە, بۇرىنعى ۇرىس دالالارىنداعى ەلەۋسىز جاتقان قورىمداردى قازىپ, توسىن جاڭالىقتارعا كەنەلىپ قايتىپ ءجۇر. سودان تاپقان ولجالارىن اسپەتتەپ اكەلىپ استانالىقتاردىڭ نازارىنا ۇسىنۋدا. بۇل دەگەنىڭىز, سوعىس دالاسىنداعى ەلەۋسىز جاتقان ماتەريالدىق, قۇجاتتىق نەگىزدەردى جەتە تانىپ ءبىلىپ, ۇرپاق كادەسىنە جاراتۋدىڭ تاماشا ءتاسىلى دەرلىك. ءبىر جاعىنان سۇراپىل جىلداردىڭ وشپەس داڭقىن ناقتى دەرەكتەرمەن دايەكتەندىرىپ, وشپەس ەرلىك يەلەرىنىڭ رۋحىن ماڭگىلىككە جاڭعىرتۋدىڭ تاماشا مىسالى رەتىندە باعالانۋدا.
ءبىر ءسات وسى ىزشىلدەردىڭ قادامىنا زەر سالىپ بايقاساق, ولاردىڭ اجالمەن بەتپە-بەت كەلەتىن تۇستارى دا جيىلەپ جاتاتىن كورىنەدى. ءتىپتى كۇتپەگەن جەردەن ميناعا ءتۇسىپ, جانىن قيعاندار دا ۇشىراسادى. سونداي قايعىلى قازانىڭ بىرنەشەۋىن م. قۇسايىنوۆ تا كوزىمەن كورىپ, قان جىلاعانى بار. قاسىنداعىلاردىڭ كەيبىرى مۇنداي جان الىپ, جان بەرۋدەن جۇرەكتەرى شايلىعىپ, كەلەسى جورىققا بەتتەمەي قويعاندا دا كومانديرلىك بەرىك شەشىمدى بىربەتكەيلىگىمەن ول ەشنارسەدەن قايمىقپاي, كەلەسى ساپارلارعا قۇلشىنىسپەن اتتانىپ كەتە بەرەتىن. ءبىر جولى, سەۆەرودۆينسك قالاسى ىزدەستىرۋ وتريادىنىڭ مۇشەلەرى ل. پاستۋحوۆ پەن ۆ. پوپوۆتىڭ لاۋحي پوسەلكەسى ماڭىنداعى جەردە جاياۋ اسكەرگە قارسى قولدانىلاتىن جاۋ مينالارىن تازارتۋدا قازاعا ۇشىراعانىنىڭ كۋاسى بولدى. تابان استىندا جىلدار بويى جاسىرىلعان مينا جارىقشاعى ماسكەۋلىك ن. سيمونوۆانىڭ, نوۆگورودتىق ا. بەلوۆتىڭ, توبولسكىلىك ا. كورنەۆانىڭ, كۋرسكىلىك ي.رۋدياكوۆتىڭ ك ۇلىن كوككە ۇشىرعانىن دا كورىپ-بىلگەن-ءتىن. ءبارىبىر قالتارىستا قۇپيا جاتقان تىلسىم دەرەكتەردى تاۋىپ, ەل يگىلىگىنە جاراتۋدىڭ قامىمەن مايدان تەكتەس اسىل ازاماتتار قۇس ۇيقىلى بوپ ءجۇر ەكەن. مىنە, سولاردىڭ ىزدەنىسىنەن ىزگىلىكتى دە عانيبەتتى ءىس بالالاپ جاتىر.
ۇلى جەڭىستىڭ بيىلعى جىلعى بەلەسىندە سوعىسقا قاتىستى قۇپيالى قۇجاتتار قاتارى مەيلىنشە سيرەي تۇسكەنى وڭدى بولار ەدى. وسىنداي ماقساتپەن استانالىق مۇراعاتشىلار ءجيى-ءجيى كورمە ۇيىمداستىرىپ, تۇرعىندار جادىنا جاڭارتىلىپ, جاڭعىرعان قۇجاتتاردى مولىنان ۇسىنباققا بەكىنگەن. ناتيجەسى كوڭىل قۋانتادى. كورمەگە بارساڭىز, كوپ ءنارسەگە قانىعىپ قايتاسىز. ماسەلەن, سوعىسقا دەيىن 32,5 مىڭ ادامى بار اقمولا قالاسىندا 6 كاسىپورىن, ونىڭ ۇشەۋى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە جۇمىس ىستەپتى. ولارعا 800-دەن استام ادام تارتىلىپتى. سونداي-اق مۇندا وداقتىق ماڭىزى بار ونەركاسىپ ورىندارى كوشىرىلىپ, مايدانعا قاجەتتى ونىمدەر شىعارا باستايدى. №317-اسكەري زاۋىتى مەن “كازاحسەلماش” زاۋىتى سونىڭ كەپىلىندەي. 1944 جىلى 3 مىڭداي ادامدى توپتاستىرعان ۇلكەندى-كىشىلى 16 كاسىپورىننىڭ قايتارىمى كۇتكەندەگىدەن دە اسىپ تۇسكەن. سىرتتان قونىس اۋدارىلعان 30 مىڭ ادامنىڭ تەگەۋرىندى قيمىلى ءالى كۇنگە ولشەۋسىز ونەگە باستاۋىنداي بوپ كورىنەدى.
اقمولالىقتاردىڭ مايدانعا كورسەتكەن قولعابىسى دا تولىقتىرىلىپ, كەڭىنەن باياندالا باستاعانداي. قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە قالا جۇرتشىلىعى جەڭىستى جاقىنداتۋ ءۇشىن بەيتاراپ قالماپتى. ارناۋلى تانك كولونناسى مەن اۆياەسكادريلياسىن جاساقتاۋعا 3 ميلليون 719 مىڭ سوم قارجى جيناپ, 5 ميلليون 666 مىڭ سومنىڭ لوتەرەياسىنا جازىلعان. وزىنە ەمەس, مايدانعا بولسىن دەيتىن جانكەشتىلىك قاسيەت قانداي قىرعىننان دا الىپ شىعارىن سول مىقشەگەدەي اسىلدارىمىز جان-تانىمەن سەزىنگەن-اۋ! سول ەرلىكتەرىن بۇگىن بۇكپەسىز عىپ ايتىپ, قۇپياسىز, بۇگە-شىگەسىنە دەيىن ءمالىم ەتسەك, جاراسىمىن تابار, جەتىسپەي جاتقان جەرىن جابار.
... اقمولادان ءوز ەرىكتەرىمەن مايدانعا اتتانعان 9783 ادامنىڭ 7414-ءى كەرى ورالماي قالىپتى. قانشاما قيىلعان ارمان دەسەڭشى. تۇلدىر تاعدىرلار. تۇبىرىمەن كەسىلگەن داراقتار. بۇگىنگى تاريح قانا وسىنداي اقتاڭداقتاردىڭ بەيمالىم پاراعىن پاراقتار...
سۇراپىل سوعىس جاريا جۇرگەن, جاپپاي جايپاعان جان-جاعىن. نەگە ونىڭ سوندا قۇپيالى مەزەتتەرى بولۋعا ءتيىس؟ ءار جاۋىنگەر قۇپيا ەمەس, اشىق شايقاسقا تۇسكەن. جەڭىس قۇنى جاريالىلىعىمەن بارشاعا ايان. ەندەشە قۇپيالىق قۇلپىن اشىپ تاستايتىن كەز كەلگەنىن سەزىنەيىك. سوعان ساي ءىز كەسەيىك, ىزدەنەيىك.
قايسار ءالىم.
استانا.