جىل جاڭارىپ, كۇن جىلىنعان تۇستا-اق تۇركىستان وبلىسىندا دالا جۇمىستارى قارقىن الا باستاعان بولاتىن. تەحنيكالاردى دايىنداۋ, شارۋاشىلىق جۇمىستارىن قامداۋ – اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى ماماندارى ءۇشىن كۇن تارتىبىنەن تۇسپەگەن ماسەلە. مەملەكەت باسشىسى دا جۋىردا وتكەن توتەنشە جاعداي جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا وتىرىسىندا كوكتەمدەگى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ماسەلەلەرىنە باسا نازار اۋدارۋدى مىندەتتەدى.
«ەلدىڭ وڭتۇستىگىندە قازىردىڭ وزىندە ەگىن ەگۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە (30% اياقتالدى). باسقا ايماقتاردا كوكتەمگى دالا جۇمىستارى ءبىر اي ىشىندە باستالۋى ءتيىس. فەرمەرلەر اينالىم قاراجاتىمەن, پەستيتسيدتەرمەن, تىڭايتقىشتارمەن, ساپالى تۇقىمدارمەن, جانار-جاعارمايمەن قامتىلۋى كەرەك. كوكتەمگى دالا جۇمىستارىن قارجىلاندىرۋ كولەمى 3 ەسە ارتىپ, 170 ملرد تەڭگەگە جەتتى», دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ. ەگىستىكتى ەرتەڭگە قالدىرعاننىڭ زيانىن جاقسى بىلەتىن, كوكتەمگى دالا جۇمىستارىن ەرتە باستايتىن تۇركىستان ءوڭىرىنىڭ ديقاندارى بۇگىنگى جاعدايداعى بارلىق قاۋىپسىزدىك شارالارىن ساقتاي وتىرىپ قىزۋ ىسكە كىرىسكەن. بيىل وڭىردە اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىن 825,4 مىڭ گەكتارعا ەگۋ مەجەلەنگەن. ەگىستىكتى ارتاراپتاندىرۋعا سايكەس كارتوپ, كوكونىس, باقشا داقىلدارىنىڭ ەگىس كولەمى 122 مىڭ گەكتار بولىپ, وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 3,2 مىڭ گەكتارعا ارتقان. سونىمەن قاتار مال ازىقتىق داقىلدار القابىنىڭ كولەمى 11,6 مىڭ گەكتارعا كوبەيىپ, 213 مىڭ گەكتارعا جەتتى. ال مايلى داقىلدار كولەمى وتكەن جىلدىڭ دەڭگەيىندە 91,4 مىڭ گەكتارعا, ماساقتى داقىلدار 226,9 مىڭ گەكتارعا, ماقتا داقىلى 118 مىڭ گەكتارعا ورنالاستىرىلادى. بۇگىندە 503 800 گەكتارعا جوسپارلانعان جازدىق داقىلداردىڭ 159 مىڭ گەكتارى ەگىلگەن. سونىمەن قاتار وسى جىلدىڭ ونىمىنە ەگىلگەن 160 مىڭ گەكتار كۇزدىك استىقتىڭ 75 مىڭ گەكتارى ۇستەپ قورەكتەندىرىلدى. اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى نۇربەك بادىراقوۆ كوكتەمگى دالا جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە 37 مىڭ توننا جانارماي بولىنگەنىن ايتادى. «اقپان, ناۋرىز ايىنا قارالعان 20 مىڭ توننا جانارمايدىڭ قۇنى تولىعىمەن تولەنىپ, 4,2 مىڭ تونناسى تاۋار وندىرۋشىلەرگە بوساتىلدى. جانارمايدى بوساتۋ باعاسى ءساۋىر ايىنان باستاپ ليترىنە شاققاندا 160 تەڭگەنى قۇرايدى. بۇل نارىقتىق باعادان 25 تەڭگەگە ارزان», دەيدى باسقارما باسشىسى. سونداي-اق 93,5 مىڭ توننا مينەرالدى تىڭايتقىشتاردىڭ قۇنىن سۋبسيديالاۋعا 3,75 ملرد تەڭگە قارجى ءبولىنىپ وتىر. بۇگىنگى تاڭدا وبلىسقا «قازازوت» اكتسيونەرلىك قوعامى تاراپىنان 27 مىڭ توننا مينەرالدى تىڭايتقىشتار جەتكىزىلىپ, 7 مىڭ تونناسى تاۋار وندىرۋشىلەرگە بوساتىلعان. دالا جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە قولدا بار 17 مىڭ دوڭعالاقتى تراكتوردىڭ, 2,9 مىڭ سوقانىڭ, 430 قوپسىتقىشتىڭ جانە 1800 ءدان سەپكىشتىڭ 97 پايىزى ىسكە جاراپ تۇر. وبلىس بويىنشا تاۋار وندىرۋشىلەر جازدىق داقىلداردىڭ تۇقىمىمەن تولىق قامتاماسىز ەتىلگەن. وڭىردەگى جالپى جاعداي وسىنداي, اۋدانداردا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار دا باسقارما باسشىسىنىڭ دەرەكتەرىن راستاي تۇسەدى.
مىسالى, قازىعۇرت اۋدانى كولەمىندە 2020 جىلدىڭ ونىمىنە 32 320 گەكتار كۇزدىك بيداي ەگىلگەن. كوكتەمگى دالا جۇمىستارىنا 2365 تەحنيكا قاتىسۋعا دايىن. ديزەل وتىنىن دا جەڭىلدىكپەن ساتىپ العان اۋدان شارۋالارى مەن قوجالىقتار 1040 تونناعا سۇرانىس بەرىپ, بۇگىندە تولىعىمەن پايدالانۋدا. اۋدانداعى «ساپا 2002» شارۋا قوجالىعىندا جالپى التى مىڭ گەكتار جەر بار. ەگىن بىتىك شىعۋ ءۇشىن زاماناۋي تەحنيكالاردى قولدانىپ, جەردى وڭدەۋ, تۇقىم سەبۋ, ىلعال جابۋ جۇمىستارى جوعارى دەڭگەيدە جۇرگىزىلۋدە. جەردى ايداماي, توپىراعىن قوپسىتپاي-اق ءداندى داقىلداردى سەبۋگە مۇمكىندىگى بار شەتەلدىك «Pamreana» تەحنيكاسىنىڭ كومەگىمەن شارۋاشىلىق ءۇش مىڭ گەكتار جەرگە ءداندى داقىل سەپكەن. اعارعانى مول اۋدان رەتىندە وڭىرگە تانىمال قازىعۇرتتاعى يندۋستريالىق ايماقتا بىرقاتار جوبا ناتيجەلى جۇزەگە اسىرىلۋدا. «قازىعۇرت» يندۋستريالىق ايماعىندا 2 گەكتار جەر تەلىمىندە ورنالاسقان «اسىل باستاۋ.كz» جشس-ءنىڭ قۇنى 602,7 ملن تەڭگەلىك «مايسىزداندىرىلعان قۇرعاق ءسۇت جانە سارى ماي شىعارۋ» جوباسى ناۋرىز ايىندا ىسكە قوسىلعان. رەسەيلىك جانە ۋكراينالىق قۇرال-جابدىقتار ورناتىلعان كاسىپورىننىڭ جىلدىق قۋاتى – 2000 توننا ءسۇت ءونىمىن وڭدەيدى. ءسۇت ءونىمىن اۋدانداعى اگروقۇرىلىمداردان جانە حالىقتان كەلىسىلگەن باعادا جيناقتاپ وڭدەۋ ارقىلى ارنايى ىدىستاردا قۇيىلعان قۇرعاق ءسۇت, سارى ماي, ايران, قايماق جانە ىرىمشىك شىعارۋ كوزدەلۋدە. كاسىپورىن جۇمىسقا تەك اۋدان تۇرعىندارىن الادى. قازىعۇرت اۋدانىنىڭ اكىمى, جۇرت ىسكەرلىگىن جوعارى باعالاپ جۇرگەن تولەگەن تەلعاراەۆ اۋدان اگروقۇرىلىمدارىن جانە تۇرعىندارىن اتالعان كاسىپورىنعا ءسۇت ءونىمىن وتكىزۋگە شاقىرىپ وتىر. شاعىن وتباسىلىق ءسۇت فەرمالارى دا كوپتەپ اشىلۋدا. مىسالى, وتكەن جىلى 29 شاعىن فەرما ىسكە قوسىلعان. مال باسى دا كوبەيە تۇسكەن. «سىباعا», «التىن اسىق», «قۇلان», «جۇرتشىلىق تابىنعا اسىل تۇقىمدى بۇقا» باعدارلامالارىنىڭ اياسىندا اۋداندا 3851 مال الىنىپتى. سونداي-اق يندۋستريالىق ايماقتا ورنالاسقان, «CG Foods Central Asia» جشس-ءنىڭ «تەز ازىرلەنەتىن تاعامدار» جوباسى اياسىندا «قازان» كەسپەسى شىعارىلۋدا. وتكەن جىلى 1,1 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا سالىنعان زاۋىت بۇگىندە 10 ءتۇرلى «قازان» جانە «Wai-Wai» ماركالى كەسپە ءونىمىن شىعارۋدا. بۇگىنگى تاڭدا 80 ادام جۇمىسپەن قامتىلعان. كاسىپورىننىڭ دامۋ جوسپارىنا سايكەس الداعى ۋاقىتتا جۇمىسشىلار سانى 300-گە جەتپەك. كاسىپورىن جىلىنا 1100 توننا ءونىم شىعارىپ, ونىڭ 20%-ى ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا, ال 80%-ى ورتالىق ازيا ەلدەرىنە ەكسپورتتالاتىن بولادى. جالپى, «قازىعۇرت» يندۋستريالىق ايماقتا 7,3 ملرد تەڭگەلىك 193 جۇمىس ورنىن قۇرايتىن 5 جوبا ورنالاستىرىلعان. اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىنا ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ وتىرعان اۋداندا جۇمىس ىستەپ تۇرعان 19 ونەركاسىپ كاسىپورىندارى وتكەن جىلى 7 840,3 ملن تەڭگەنىڭ ءونىمىن وندىرگەن. بيىل ءونىم كولەمىن 7 866 ملن تەڭگەگە جەتكىزۋ جوسپارلانۋدا.
جىلىنا 2-3 رەت ءونىم جيناۋدى جوسپارلاپ وتىرعان قازىعۇرت اۋدانىنىڭ شارۋا قوجالىقتارى ەرتە پىسەتىن قىرىققابات ءونىمىن جيناي باستادى. قاڭتاردىڭ ورتاسىنان ديقانشىلىقتى باستاعان شارۋالار 1,5 گەكتار جەرگە قىرىققابات ەگىپتى. وندىرىلگەن ءونىم شىمكەنت قالاسى مەن قازىعۇرت اۋدانىنداعى ورتالىق بازارلاردا ساتىلماق. قىرىققاباتتى جيناپ العان سوڭ ديقاندار ەكىنشى ءونىم الۋ ءۇشىن قيار مەن قىزاناق سياقتى داقىلدار ەگۋگە كىرىسەدى.
تۇركىستان وبلىسى