مەكتەپ ماسەلەسى ماڭىزدى
جامبىل وبلىسىندا ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى كوپتەگەن ءتۇيىندى ماسەلەلەر جۇيەلى تۇردە شەشىمىن تاۋىپ كەلەدى. ءوڭىردىڭ بىرقاتار اۋدانىنداعى اپاتتى مەكتەپتەردىڭ ماسەلەسى دە جىل سايىن شەشىلۋدە. ال توعىز جولدىڭ تورابىندا ورنالاسقان ت.رىسقۇلوۆ اۋدانىندا اپاتتى مەكتەپتەردىڭ ماسەلەسى بولماعانىمەن, مەكتەپتەگى ورىن جەتىسپەۋشىلىگى ماسەلەسى ماڭىزدى بولىپ تۇر. اۋدان بويىنشا 39 ءبىلىم بەرۋ وشاعى بار بولسا, وندا 14590 وقۋشى وقيدى. اۋدان ورتالىعى قۇلان اۋىلىنداعى ءاليحان بوكەيحان اتىنداعى مەكتەپتە ورىن تاپشىلىعى سەزىلۋدە. اتالعان ءبىلىم نىسانى 1976 جىلى سالىنعان. سالىنعانىنا قىرىق جىلدان اسقان مەكتەپتە قازىر بالا سانى كوبەيگەن. ت.رىسقۇلوۆ اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى بەيسەنبەك الپەيىسوۆتىڭ ايتۋىنشا, سىيىمدىلىعى 730 وقۋشىعا ارنالعان مەكتەپتە بۇگىندە 1600 وقۋشى ءبىلىم الادى. ياعني وقۋشى سانى ەكى ەسە كوپ. قۇلاندىقتاردىڭ باستى ماسەلەسىنىڭ ءبىرى – ءبىلىم بەرۋ نىسانىن كەڭەيتۋ. مەكتەپ جانىنان 300 ورىندىق قوسىمشا عيمارات قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ ماقساتىندا اۋدان اكىمدىگى وبلىستان قاراجات سۇراعان. دەگەنمەن بۇل ماسەلە ءالى قاراستىرىلۋ ۇستىندە.
سونىمەن قاتار قۇمارىق اۋىلىنداعى بولتاي باتىر اتىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ ماسەلەسى دە وزەكتى. 1991 جىلى سالىنعان ءبىلىم نىسانى سول ۋاقىتتان بەرى جوندەۋ كورمەگەن. جەرگىلىكتى اكىمدىكتىڭ مالىمەتىنشە, بۇگىنگى تاڭدا توزىعى جەتىپ تۇرعان مەكتەپتى جوندەۋگە قاراجات بولماعان. ءبىلىم نىسانىنىڭ توزىعى جەتىپ تۇرعانىن بۇگىنگى كورىنىسىنەن دە بايقاۋعا بولادى. جۋىردا اۋدانعا جۇمىس ساپارىمەن بارعان وبلىس اكىمى ب.ساپارباەۆ تا قۇمارىق اۋىلىنداعى ءبىلىم وشاعىنىڭ جاي-كۇيىمەن تانىسقان ەدى. اكىم حالىقارالىق كۇرە جولدىڭ بويىندا ورنالاسقان مەكتەپتىڭ ءالى كۇنگە دەيىن جوندەۋ كورمەي تۇرعانى ىڭعايسىز ەكەنىن ايتىپ, بۇل ماسەلەنى قاراستىراتىنىن ايتتى.
«اۋىلدا جەر كوپ, بىراق جوق»
وڭىردە اۋىلدى جەرلەردەگى تۇرعىندار نەگىزىنەن ەگىن جانە مال شارۋاشىلىعىمەن كۇنەلتەدى. اگرارلى ايماق بولعاندىقتان اۋىلداردا ءتورت ت ۇلىكتى باعىپ, تىرشىلىك جاساۋعا مۇمكىندىك مول. بىراق مىڭداعان گەكتار جايىلىمدىق جانە ەگىستىك جەر تۇرعىنداردىڭ يگىلىگىنە جاراماي وتىر. وبلىستىڭ جالپى جەر قورى 14427,5 مىڭ گەكتاردى قۇرايدى. الايدا وبلىستىق جەر قاتىناستارى باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنشە, وتكەن جىلى وبلىس اۋداندارىندا 35,5 مىڭ گەكتار ەگىستىك جەرلەر يگەرىلمەگەن. سونىمەن قاتار يگەرىلمەگەن اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى 104162 گەكتار جەر تەلىمدەرى مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىلعان. بۇل جۇمىستار قازىر دە جالعاسىن تابۋدا.
شىنىندا دا, قازىر جەردى جەكەشەلەندىرىپ الىپ, ونى نە ءوزىنىڭ, نە وزگەنىڭ كادەسىنە جاراتۋعا قيماي وتىرعاندار كوپ. اۋىلدى جەردە مال باعىپ, جان ساقتاپ وتىرعان تۇرعىندار ءۇشىن بۇل قيىن. قۇمارىق اۋىلىنداعى حالىقتىڭ جانايقايى دا وسى. «اۋىلدا مال جاياتىن جەر جوق. كۇندە تاڭەرتەڭ شىعىستان ءبىر تابىن, باتىستان ءبىر تابىن سيىر شىعادى. بۇل مالدىڭ ءبارى قايدا جايىلادى؟ جەردىڭ ءبارى جەكەشەلەنىپ كەتكەن. يەلەرى ءبىزدىڭ مالدى جولاتپايدى. نە وزدەرى ول جەرگە مال باقپايدى. اۋىلدا جەر كوپ, بىراق جوق», دەيدى اۋىل تۇرعىنى جاندوس جازىقوۆ. مال باعۋعا ۇلتاراقتاي جەردىڭ تابىلماعانى كوپشىلىكتى قىنجىلتادى. ال بۇل جەرلەردىڭ كىمدىكى ەكەنىن حالىق تاعى بىلمەيدى. ءتىپتى جەكەمەنشىك جەرلەرگە قازىق قاعىلىپ, بەلگى دە ورناتىلماعان. تاعى ءبىر ماسەلە, جايىلىم جەر عانا ەمەس, اۋىلدا ءتىپتى ءۇي سالاتىن جەر دە قالماعان. قولى جەتكەندەر, ەسەبىن تاپقاندار اۋىل جەرىنىڭ ءبارىن دە كەزىندە پىشاق ۇستىنەن ۇلەستىرىپ العان ەكەن. «جەر الىپ, بالالارىمىزعا ءۇي سالايىق دەسەك, جەر جوق. ول جەرلەردى كىمدەردىڭ الىپ قويعانى دا بەلگىسىز. كارتانى اشىپ كورسەك, جەر يەلەرىنىڭ بىردە-بىرەۋىن تانىمايمىز. بۇل جاقتىڭ ادامدارى ەمەس. بىراق ءبارىن الىپ العان», دەيدى مارات جازىقوۆ.
قۇمارىق, وعان ىرگەلەس جاتقان كوكدونەن اۋىلىنىڭ حالقى نەگىزىنەن مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسادى. جالپى, جەر ماسەلەسى ەكى اۋىلعا دا ورتاق. الاتاۋ سىلەمدەرىنىڭ ەتەگىندە ورنالاسقان اۋىلدا ايتپەسە بارلىق مۇمكىندىك بار. ءتىپتى قۇمارىق اۋىلى ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ تۇرمىستىق تابىسىن ارتتىراتىن قاناتقاقتى جوباعا دا ەنگەن. اۋىلدا بۇگىندە اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆى قۇرىلىپ, قاجەتتى تەحنيكالار دا الىنعان. شارۋالار مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن نەسيەگە قول جەتكىزىپ, 250 ملن تەڭگەدەن استام قاراجاتقا مال ساتىپ الىپ, باعۋدا. بىراق تاعى دا سول جايىلىم جەرلەردىڭ ماسەلەسى ەلدى قوس بۇيىردەن قىسىپ تۇر. بار مالدى باعايىن دەسە, جەر جوق, باقپايىن دەسە تاعى بولمايدى.
الەۋمەتتىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرى كوپ
ت.رىسقۇلوۆ اۋدانى تۇرعىندارىن تولعاندىرعان الەۋمەتتىك ماسەلەلەر كوپ. تۇرعىن ءۇي, گاز, اۋىزسۋ اۋدان حالقى ءۇشىن وزەكتى. سونىمەن قاتار اۋداندا كوپ بالالى جانە از قامتىلعان وتباسىلار ءۇشىن باسپانا – باستى ماسەلە. ال الەۋمەتتىك وسال توپتاعى ازاماتتاردى تۇرعىن ۇيمەن قامتۋ ماقساتىندا وسى ۋاقىتقا دەيىن ەشقانداي قۇرىلىس جۇمىستارى جۇرگىزىلمەگەن. «شىنىندا دا اۋدان تۇرعىندارى ءۇشىن باسپانا ماسەلەسى وزەكتى. ءتۇرلى سۇراقتارى بويىنشا تۇرعىنداردى قابىلداپ تۇرامىن. سونىڭ ىشىندە تۇرعىن ۇيگە بايلانىستى ساۋال – ەڭ اۋىر سۇراق», دەيدى اۋدان اكىمى ەربولات سادىرقۇلوۆ. دەگەنمەن بۇل ماسەلە بىردەن بولماسا دا, رەتىمەن شەشىمىن تاۋىپ كەلەدى ەكەن. بىلتىر 4 باسپانا اكىمدىكتىڭ, ال 3 ءۇي دەمەۋشىلەردىڭ كومەگىمەن مۇقتاج جاندارعا الىپ بەرىلىپتى. قۇلان اۋىلىنىڭ تۇرعىنى, كوپ بالالى انا جاۋھار جۇماتاەۆا ءۇشىن ەڭ باستى ماسەلە باسپانالى بولۋ. مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالانى باعىپ وتىرعان انا وبلىس, اۋدان باسشىلىعىنان كومەك سۇراپ, حات تا جازىپتى. اكىمدىكتىڭ كومەگىمەن نەمەسە قايىرىمدى جانداردىڭ قامقورلىعىمەن باسپانالى بولعىسى كەلەتىنىن ايتادى.
كوگىلدىر وتىن ماسەلەسى دە كوپشىلىك ءۇشىن ماڭىزدى. بۇگىندە اۋدانداعى 42 ەلدى مەكەننىڭ 24-ىنە گاز تارتىلعان. جەرگىلىكتى اكىمدىكتىڭ مالىمەتىنشە, بۇل جۇمىستار الداعى ۋاقىتتا دا كەزەڭ-كەزەڭىمەن جالعاسادى. الايدا كەي جاعدايدا باستالعان ءىستىڭ قيۋى قاشىپ, بەرەكەسى كەتەتىنى دە بولادى. گاز ماسەلەسىنە قاتىستى تۇرعىنداردىڭ ءۋاجى دە وسىعان سايادى. «جاڭاتۇرمىس, قاراقىستاق, كامەنكا اۋىلدارىنا گاز تارتۋ جۇمىستارى جاقسى باستالىپ ەدى, كەيىننەن توقتاپ قالدى. توعىز جولدىڭ تورابىندا ورنالاسقان اۋىلداردا كوگىلدىر وتىننىڭ بولماۋى قالاي؟», دەيدى اۋدان تۇرعىنى ءراحمانالى ءابدىحادىروۆ. جالپى, گاز ماسەلەسى – مۇنداعى بارشا حالىقتىڭ تىلەگى. بۇل ماسەلەگە جاۋاپتى باسشىلار ت.رىسقۇلوۆ اۋدانىنىڭ قالعان اۋىلدارىنا گاز تارتۋ جۇمىستارىنىڭ جالعاساتىنىن ايتادى.
وسى ۋاقىتقا دەيىن ءابجاپپار جىلقىشيەۆ اۋىلى تۇرعىندارىنىڭ اۋىزسۋدىڭ تاپشىلىعىن تارتىپ, ءتىپتى ارىقتان لاي سۋ ءىشىپ وتىرعانى تۋرالى جازىلعان ەدى. مۇنداي ماسەلە اۋداننىڭ ءبىراز اۋىلىندا ءالى دە بار. دەگەنمەن سەڭ قوزعالىپ, بۇل ماقساتتا جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. تاعى ءبىر ماسەلە, اۋدان نەگىزىنەن تاۋلى ايماقتا ورنالاسقانىمەن, وزەن سۋىن اۋىلدارعا تارتۋ ماسەلەسى دە وزەكتى كۇيىندە قالىپ تۇر. قاراقات اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى وسى جايعا الاڭداۋلى. «اۋىلىمىز تاۋ ساعاسىندا ورنالاسقان. وزەن سۋى بار. بىراق سول وزەن سۋى ون جىلدان بەرى اۋىلعا كەلمەيدى. مۇندا 150 ءۇي بار, ارقايسىسىنىڭ 30-40 سوتىقتان جەرى بار. حالىق جەرمەن كۇن كورىپ وتىر. ال وزەكتەن سۋ تارتۋ قيىن», دەيدى اۋىل تۇرعىنى ۇمبەت ءجانادىلوۆ. باۋ-باقشا ەگەتىن, ەگىن سالاتىن اۋىلعا وزەن سۋىن تارتۋ ماڭىزدى. ءسويتىپ تابيعاتتىڭ ەن بايلىعىن ءتيىمدى پايدالانۋ, ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتۋ دا – جەرگىلىكتى جۇرتشىلىقتىڭ نەگىزگى ماقساتى.
جامبىل وبلىسى,
ت.رىسقۇلوۆ اۋدانى