كەز-كەلگەن مەملەكەتتىڭ, قوعامنىڭ باستى بايلىعى – ادام. حالىقتىڭ دەنساۋلىعى – مەملەكەت بولاشاعىنىڭ نەگىزى دەسەك, ونىڭ جاقسى, قالىپتى جاعدايدا بولۋى ءومىر ءسۇرۋ سالتىنا تىكەلەي بايلانىستى ەكەندىگى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
سوندىقتان دا بۇل ماڭىزدى ماسەلەگە ەلباسى ۇنەمى ايرىقشا كوڭىل ءبولىپ كەلەدى. جاھاندىق دەڭگەيدە ادامزات ءۇشىن ىندەت بولىپ تانىلعان - كوروناۆيرۋس دەرتىنە قاتىستى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بىرلەسە بىلگەن ەل ءبارىن جەڭەدى» اتتى ماقالاسى جاريالاندى. جاھاندانۋ كەزەڭىندە الەمدىك ساياساتتا, حالىقارالىق قاتىناستار جۇيەسىندە وزىندىك ورىن الىپ وتىرعان قازاق ەلىنىڭ جەتىستىكتەرى, بەيبىتسۇيگىش ساياساتى, تابىستارى ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆپەن تىعىز بايلانىستى. كەمەل تۇلعا رەتىندەگى ەلباسىمىزدىڭ دارىندىلىعىنىڭ ناتيجەسىندە, پوستكەڭەستىك كەزەڭدەگى قيىن-قىستاۋ كەزدە قازاق ەلىن جارقىن بولاشاققا باستاي ءبىلدى. قۇندى تاجىريبەلەردى حالىق دانالىعىمەن ۇشتاستىرىپ كەلە جاتقان پرەزيدەنتىمىز, قازىرگى عالامدانۋ كەزەڭىنىڭ قاۋىپ-قاتەرلەرىنە توسقاۋىل قويىپ, ءوز حالقىنىڭ جانە الەم مەملەكەتتەرىنىڭ بولاشاقتا «بەيبىت ءومىر ءسۇرىپ, جاڭا سەرپىندەر, جەتىستىكتەرگە جەتە بەرۋىن» قانداي جاعدايدا جۇزەگە اسىرۋعا بولادى دەگەن ماڭىزدى ماسەلەلەردى كوتەرىپ كەلەدى. قازىرگى تاڭدا حالىق دەنساۋلىعىنا, حالىقتىڭ ومىرىنە قاۋىپ ءتونىپ تۇرعان كەزدە دە باعدارشامدىق ءوز ۇستانىمدارىن جاريالاپ وتىر. بۇل, تۇجىرىمدامالىق – مازمۇنداعى جانە رۋحاني جاۋاپكەرشىلىكتى جۇكتەيتىن جاڭا ومىرلىك ۇستانىمدارىن ايقىندايتىن ماقالا.
بىرىنشىدەن, ماقالادا, «قازاقستان قاۋىپتى دەرتتىڭ الدىن الۋعا الەم ەلدەرىنىڭ ەڭ العاشقىلارىنىڭ ءبىرى بولىپ كىرىسكەنى, ءتيىستى ساقتاندىرۋ شارالارىنىڭ جاسالعانى, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ارناۋلى دايىندىقتان وتكىزىلگەنى» ناقتىلاندى. شىندىعىندا, قازاقستان رەسپۋبليكاسى حالقى دەنساۋلىعىنىڭ جاي-كۇيى, سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق احۋال جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسiنiڭ دامۋى سوڭعى ونجىلدىقتا وڭ ۇردiستەرمەن سيپاتتالدى. سوڭعى جىلدارى نەگiزگi مەديتسينالىق كورسەتكiشتەردi — تۋدى, ءولiم-جiتiمدi, ءومiر ءسۇرۋدىڭ ورتاشا ۇزاقتىعىن تۇراقتاندىرۋعا قول جەتكiزiلدi. جۇقپالى اۋرۋلارمەن اۋىرۋ تومەندەدi. «سالاۋاتتى ءومىر سالتى» باعدارلاماسى اياسىندا سالاۋاتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋدىڭ كەشەندى, ءۇزىلىسسىز جانە ورنىقتى جۇيەسىن قۇرۋ بويىنشا ءىس – شارالار كەشەنى 3 كەزەڭدە جۇرگىزىلدى. وسى باعدارلاما اياسىندا, شەكارانى سانيتاريالىق قورعاۋ جۇيەسى قالىپتاستى, مەملەكەتتىك شەكارادا ەل اۋماعىن اسا قاۋىپتى ينفەكتسيالىق اۋرۋلاردىڭ اكەلىنۋىنەن جانە تارالۋىنان قورعاۋدى قامتاماسىز ەتەتىن سانيتاريالىق-كارانتيندىك پۋنكتتەر جەلىسى كەڭەيتىلدى. جالپى دارىگەرلىك پراكتيكا قاعيداتى بويىنشا جۇمىس ىستەيتىن مەديتسينالىق-سانيتاريالىق العاشقى كومەك قىزمەتىن رەفورمالاۋ جۇرگىزىلدى, قاناينالىم جۇيەسى اۋرۋلارىن ەرتە انىقتاۋ مانىنە بالالاردى, ەرەسەكتەردى پروفيلاكتيكالىق قاراپ-تەكسەرۋ, ۇرپاقتى بولۋ جۇيەسىنىڭ ونكوپاتولوگياسىن ەرتە انىقتاۋ ءۇشىن ايەلدەردى سكرينينگتىك زەرتتەۋ جۇرگىزىلدى. وسى شارالار نەگىزىندە, ەلىمىزدە حالىق دەنساۋلىعىن ساقتاۋ بويىنشا ماڭىزدى شارالاردىڭ جۇرگىزىلىپ وتىرعاندىعىن جانە ونىڭ جالعاسىن تاباتىندىعىن ايقىندايمىز.
ەكىنشىدەن, ەلباسى ماقالادا, «تاۋەلسىزدىكتىڭ ەڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ مەن ۇلى اباي اتامىزدىڭ «كىمگە دوستىعىڭ بولسا, دوستىق دوستىق شاقىرادى» دەگەن دانا قاعيداسىن باسشىلىققا الىپ, الەمنىڭ بارلىق مەملەكەتىمەن اراداعى كەلىسىم مەن دوستىققا, ءوزارا سەنىم مەن ىقپالداستىققا نەگىزدەلگەن ساياسات ۇستاندىم. ەگەمەندىكتىڭ باستاپقى جىلدارىندا ىرگەلەس ەلدەردىڭ بارىمەن تاتۋ قارىم-قاتىناس ورناتىپ, شەكارا ماسەلەسىن تۇبەگەيلى شەشكەننەن كەيىن ءتۇرلى دەڭگەيدەگى ىنتىماقتاستىق ۇيىمدارىن قۇرۋعا باستاماشى بولعانىمنىڭ باستى سەبەبى دە سول ەدى», دەپ ايشىقتايدى. قازىرگى تاڭداعى جاعداي كەزىندە قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنان دارىگەرلەردىڭ جىبەرىلۋى, ءدارى-دارمەكپەن كومەكتەسۋى دە وسىنىڭ ايعاعى ىسپەتتەس.
دۇنيەجۇزىلىك تاجىريبەدە, از عانا ۋاقىتتا حالىقارالىق قاۋىمداستىققا تانىلعان مەملەكەتتەر باسشىلارى ىشىنەن, حالىقارالىق بەيبىتشىلىكتى نىعايتۋ جولىندا باستامالار كوتەرىپ, الەمدىك دەڭگەيدە تانىلىپ وتىرعان كوشباسشىلار سانى مۇلدەم از. بەيبىتسۇيگىش, دامىعان ەلدىڭ كوشباسشىسى رەتىندە ءبىزدىڭ ەلباسىمىز وسى قىرلارىمەن حالىقارالىق بەدەلگە يە بولىپ كەلەدى. ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى, قازاق تاريحىندا بيىك تۇعىرلاردان ورىن الىپ, ەلدىڭ ەلدىگى جانە ۇرپاق بولاشاعى ءۇشىن بار كۇش - جىگەرىمەن حالقىنا قىزمەت اتقارىپ, حالقىنىڭ ۇيىتقىسى بولعان اسقاق رۋحتاعى تۇلعا.
ۇشىنشىدەن, ماقالادا «ادەتتە جۇرت كوڭىلى الاڭ وسىنداي كەزدى ەل ىشىنە ۇرەي تاراتىپ, بايبالام سالۋشىلار ءوز مۇددەسىنە پايدالانۋعا تىرىسادى. مەن حالىقتى ءارتۇرلى سونداي ازعىرىندى, ارزان اڭگىمەلەرگە ەرۋدەن ساق بولۋعا شاقىرامىن. شىنىمەن كوپتىڭ قامىن كوزدەيتىن ادام ايعايشىل كۇشىمەن ەمەس, يگىلىكتى ىسىمەن قىزمەت ەتكەنى دۇرىس. عايبات پەن بايبالام ورنىنا عىلىم-بىلىممەن شۇعىلدانعان ابزال», دەلىنگەن. اتالمىش باعىت وتە ماڭىزدى, سەبەبى حالىق دەنساۋلىعىنا, ومىرىنە قاۋىپ تونگەن كەزدەگى ەڭ وتكىر ىشكى ساياسي ماسەلەلەردىڭ قاتارىنا ساياسي تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ كىرەدى. قازىرگى تەرەڭ قۇرىلىمدىق-فۋنكتسيونالدىق وزگەرىستەر كەزەڭىندە قوعامدىق قاتىناستاردىڭ دامۋىن, ىشكى جانە سىرتقى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتىپ, تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ مىندەتى قويىلادى. سوندىقتان, ەلىمىز ءۇشىن سىرتقى ارانداتۋشىلىق توپتاردىڭ ىقپالىنا, ولار قۇرعان تورعا تۇسپەي, «رەۆوليۋتسيالىق جولمەن ەمەس, ەۆوليۋتسيالىق جولمەن» دامۋدى جالعاستىرىپ, قيىنشىلىقتاردىڭ بارلىعىن جالپى حالىق بولىپ جەڭە ءبىلۋىمىز – ورتاق ۇلتتىق مۇددەمىز بولىپ تابىلادى.
ەلباسى باستاعان سارا جولدان اينىماي, ساياسي جاڭعىرتۋدى جالعاستىرۋ ساياساتىن وزەكتى, وتكىر ماسەلە دەپ سانايمىن. دەر كەزىندە ىرگەلى قايتا قۇرىلىمداردى جۇرگىزە الماعان ەل – جاھاندىق جاڭا قاۋىپ-قاتەرلەرىنە قارسى تۇرا المايدى جانە مۇنداي تۇرعىداعى مەملەكەت ءوز ءداۋىرىنىڭ كەڭىستىكتىك-ۋاقىتتىق كونتەنتىنەن تىس قالىپ, تاريحي دامۋدىڭ جاھاندىق پروتسەستەرىنەن قالىپ قويۋ قاۋپى تونەتىندىگى بارشاعا ءمالىم.
قازاقستان حالقى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى دارا تۇلعامىزدى ماقتان تۇتا وتىرا, بەيبىتشىلىكتى, حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋعا, وڭىرلىك ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا باعىتتالعان ساياساتىنا, باستامالارىنا تولىق قولداۋ كورسەتىپ وتىردى. ەلباسىنىڭ الەمدىك ساياساتتاعى بۇل سارا جولى, جۇرەگى ەلىم دەپ سوققان ءاربىر قازاقستاندىقتى پاتريوتتىققا, ماقتانىش سەزىمىنە جەتەلەيدى دەپ ويلايمىن. كوروناۆيرۋس ىندەتى قاۋپى ءتونىپ تۇرعان جاعدايدا دا, حالقىنا دەم بەرىپ, تىعىرىقتان شىعار جولداردى ۇسىنۋى دا – جاھاندىق سىن-قاتەرلەر تالابىنان تۋىنداعان باتىل قادامدار. وسى تۇرعىدا, جاستارىمىزدىڭ بويىندا قازاقستان ەلىنىڭ بىرلىگىنە, تەرريتوريالىق تۇتاستىعىنا قاۋىپ توندىرەتىن – شوۆينيزم, كسەنوفوبيا, ترايباليزم, ءدىني توزىمسىزدىك سياقتى جالعان يدەيالاردىڭ تارالۋىن توقتاتۋعا ۇلەس قوسۋ– ءبىزدىڭ ۇرپاقتىڭ باستى ماقساتى.
م. اۋەزوۆ اتىنداعى وقمۋ ۇجىمى دا وسىنداي قيىن قىستاۋ شاقتا ءبىز ەلباسىمەن بىرگەمىز, حالىقپەن بىرگەمىز, ىندەتتى جەڭۋ ءۇشىن بارلىق كۇش - جىگەرىمىزدى جۇمسايمىز دەپ مالىمدەيمىز. جاستارعا پاتريوتتىق رۋحاني تاربيە بەرۋدى باستى ماقسات قويعان ۋنيۆەرسيتەت ۇجىمى - ء«تۇرلى ءتۇستى رەۆوليۋتسيالارعا قارسى» جاستاردىڭ بويىندا يممۋنيتەتتى دامىتىپ, ەلىن, جەرىن, مەملەكەتىن سۇيۋگە باۋلۋدى ەڭ باستى ماقساتى سانايدى.
ءوز كەزەگىندە م.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى دە كارانتين كەزىندە نەگىزگى ماقساتىن جۇزەگە اسىرۋدا. «يسۆۋز» اقپاراتتىق جۇيەسى, «Zoom» ستريمينگتىك سەرۆيسى, «پرومەتەي» جۇيەسى اقپاراتتىق رەسۋرستارى ارقىلى گۋگل كلاسس رۋم, كۋرسەرا ونلاين پلاتفورمالارى تاعى باسقا وقىتۋدىڭ قاشىقتان ءبىلىم بەرۋ تەحنولوگيالارى مەن ادىستەرىن قولدانا وتىرىپ, وقىتۋدى قامتاماسىز ەتۋدە. وقۋ پروتسەسىن ۇيىمداستىرۋ بەلگىلەنگەن وقۋ جۇكتەمەسىنە, وقۋ جۇمىس جوسپارىنا, وقۋ باعدارلامالارىنا, ساباق كەستەسىنە جانە گرافيگىنە سايكەس جۇزەگە اسىرىلۋدا.
ەلدەرىنە قايتپاي ءبىلىمىن جالعاستىرىپ جاتقان شەتەلدىك ستۋدەنتتەرگە جاتاقحانادا قاشىقتان ءبىلىم الۋعا مۇمكىندىكتەر جاسالىپ, ينتەرنەت جانە Wi-Fi جۇيەسىمەن قامتاماسىز ەتىلدى. وقۋمەن قاتار تاربيە جۇمىسى دا قاشىقتىقتان ۇيىمداستىرىلىپ, #ونلاينساباقوقمۋ, #Abai175 چەلەندجدەرىن قازاقستان جاستارىنا جاريالاۋدا. وقىتۋشىلار مەن ستۋدەنتتەردەن قۇرالعان ەرىكتىلەر توبى الەۋمەتتىك مۇقتاج توپتاعى بالالار جانە قارتتار ۇيلەرىنە ارناپ مەديتسينالىق بەتپەردەلەر تىگىپ بەردى. وقىتۋشى پروفەسسور قۇرامى مەن قىزمەتكەرلەر جالاقىلارىنان قول ۇزبەي كارانتيندە ونلاين جۇمىس كەستەسىنە كوشىرىلدى.
ەلباسىنىڭ ىندەتتى اۋىزدىقتاۋداعى ارمانى مەن ماقساتى ەلىمەن ەنشىلەس ەكەنى داۋسىز. وسىنداي سىن ساعاتى كەزىندە ۇرەيدەن اۋلاق بولىپ, سەنىمدى جوعالتپايىق. «تاتۋ ۇيگە تاقسىرەت جۋىمايدى» دەگەندەي, كوپۇلتتى وتانىمىزدا ءبۇل ماسەلەنى تەك بىرلىك ارقىلى ەڭسەرەرىمىز داۋسىز. مايقى بي ايتقانداي «بەرەكە ءتۇبى-بىرلىك, بىرلىك ءتۇبى-تىرلىك, جەڭىس ءتۇبى-ەرلىك!». ەل بولىپ بىرىگۋدەن اسقان باقىت جوق!
داريا قوجامجاروۆا,
م.اۋەزوۆ اتىنداعى وقمۋ رەكتورى