گەتەنىڭ حاتشىسى يوگانن پەتەر ەككەرمان ۇزاق جىلدار بويى اقىنمەن ەكەۋارا اڭگىمەلەرىن قاعازعا ءتۇسىرىپ, قاتتاپ جۇرەدى. حاتقا تۇسكەن حالىققا جەتپەي تۇرسىن با, سىپايى عانا سىر-سۇحبات كەيىن ءوز جانرىندا شەدەۆرگە اينالدى. وسى اڭگىمەلەردىڭ بىرىندە (1827 جىلى) گەتە مىناداي وي ايتقان ەكەن: ء«بىز ءدال وسى كەزەڭدە الەمدىك ادەبيەت داۋىرىنە ەنىپ بارامىز. بۇدان بىلايعى ۋاقىتتا ءاربىرىمىز وسى ءداۋىردىڭ تەزىرەك تۋىنا سەپتەسۋىمىز كەرەك». باتىس پەن شىعىس ەكى بولەك ەمەس, ءبىرتۇتاس رۋحاني كەڭىستىك ەكەنىن اقىننىڭ شىعىس شايىرلارىنا ىڭكارلىگى, شىعىس تىلسىمىنا ىنتىقتىعى سەزدىرسە كەرەك. ءيا, سودان بەرى مادەني اينالىمعا «الەم ادەبيەتى» دەگەن ۇعىم ەندى. ۇلتتىق ادەبيەتتەر ۇرانقايداي قىر باسىندا قالقايىپ قالماي, اۋىلداستى, قاۋىمداستى. ارقايسى ءوزىنىڭ ۇلتتىق دۇنيەتانىمىنداعى ەرەكشەلىكتەرىمەن, مازمۇندىق, فورمالىق جاڭالىقتارىمەن جاھان الاڭقايىنا شىعىپ, بۇكىلالەمدىك كىتاپحانا سورەسىنە تالاسا باستادى.
وتكەن عاسىرلاردا جەر شارىنىڭ جاعرافيالىق كارتاسى ونجىلدىقتار سايىن جاڭارىپ, جاڭا قۇرلىقتار مەن ارالدار بوزگە جاققان بوياۋداي بەدەرلەنىپ, بەيمالىم ايماقتار بەلگىلى بولىپ وتىردى. بۇعان قاراپ جەر بەتىندە زەرتتەلمەگەن زارەدەي نۇكتە قالمادى ەكەن دەۋگە بولماس, كىسى تابانى تيمەگەن جەرلەر كىسىكيىكتىڭ كولەڭكەسىندەي كولبەپ جاتىر. جاھاننىڭ جاعرافيالىق كارتاسى سەكىلدى, ادەبيەتتىڭ دە ءوز كارتاسى بار. بۇل كارتادا اشىلماعان ارالدار اي بەتىندەگى ايباقتاي اڭداماعان ادامعا بىركەلكى سۋرەت بولىپ كورىنەدى. ءاربىر ادەبيەت, مەيلى ول ۇلتتىق نەمەسە قۇرلىقتىق بولسىن, ءوز كولۋمبىن كۇتەدى. بىراق, ول كولۋمب اشقان قۇرلىعىن باسقا قۇرلىقپەن شاتاستىرىپ الماسا بولعانى.
«رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ «جاھانداعى زاماناۋي قازاقستاندىق مادەنيەت» جوباسىمەن قازاق ادەبيەتىنىڭ 64 اۆتوردان تۇراتىن قوس تومدىعى 60 مىڭ تيراجبەن بۇۇ-نىڭ نەگىزگى التى تىلىنە اۋدارىلدى. بۇل شىن مانىندە وراسان زور مادەني وقيعا بولدى. شەتەلدىك باسىلىمدار مۇنى الەم ادەبيەتىندەگى جاڭا تىنىس, جاڭاشا ءبىر كەزەڭنىڭ باستالۋى رەتىندە باعالادى. فرانتسۋز ونەرتانۋشىسى ءارى ادەبيەت زەرتتەۋشىسى اننابەل حاۋتەكرەر «قازاقستان رومانشىلارى بىزگە ۇلانبايتاق دالانىڭ ارعى جاعىندا الدەنە بار ەكەنىن اڭعارتتى. ولار ءوز «تەررا ينكوگنيتاسىنان» شىقتى. شەتى مەن شەگى جوق بۇل دالانى جايلاعان ەل بار ەكەن. قازاقتار وزدەرىنىڭ الاساپىرانعا تولى تاريحىن ارقالاپ كەلەدى» دەدى. ءبىزدى دە ويلانتقان ءدال وسى ءسوز ەدى. ءبىز نەگە الەم ادەبيەتىنىڭ كارتاسىندا «بەيمالىم ايماق» بولىپ كەلدىك؟
سوۆەت وداعىنىڭ سوتسياليستىك رەاليزم ءادىسى شىراعدانىنىڭ جارىعى لەنيننىڭ كىتاپ وقۋىنا مۇمكىندىك بەرگەنىمەن ونىڭ جارىعى ءوز تۇبىنە تۇسە الماعانى جاسىرىن ەمەس. جابىق قوعامداعى جارىق, ءتىپتى يليچ شامىنىڭ ءوزى دە الىپ يمپەرياداعى از ۇلتتاردىڭ ادەبيەتى ءۇشىن ادەبيەت مۇحيتىندا ماياك بولا المادى. سوتسرەاليزمنىڭ سوقپاعىن سالعان ماكسيم گوركيدىڭ ء«بىرتۇتاس بۇكىلالەمدىك ادەبيەت دەگەن بولمايدى, سەبەبى بارىنە ورتاق بولاتىن ءتىل جوق» دەگەنىن, ء«تۇرى – ۇلتتىق, مازمۇنى – سوتسياليستىك» دەگەنىمىزدى بۇعان قوسىمشا تىركەڭىز. ارينە, اڭگىمە ەسپەرانتو جايلى ەمەس. ولدۋۆاي ۇڭگىرىنەن شىققىسى كەلگەندەر ورىسشا جازا باستادى. وسى تۇستا قازاق ادەبيەتى كلاسسيكتەرىنىڭ الدى ونداعان تىلگە دە اۋدارىلدى. بىراق, تاعى دا «تەررا ينكوگنيتو»... الفرەد نوبەل سىيلىعىنىڭ مەدالىن سۋرەتتەن عانا كورىپ كەلەمىز. سونىڭ ءبىزدىڭ كلاسسيكتەرىمىزدىڭ مۋزەي-ۇيىندە نەمەسە ءتىرىسىنىڭ كىتاپحاناسىندا تۇراتىن ۋاقىتى باياعىدا-اق بولعان جوق پا؟
«ادەبيەت ءىسى – جالپىعا ورتاق پرولەتارلىق شارۋادان تىسقارى, ەشكىمنىڭ جەكە ماسەلەسى بولا المايدى», «دولوي ليتەراتوروۆ بەسپارتينىح! دولوي ليتەراتوروۆ سۆەرح-چەلوۆەكوۆ!». لەنيننىڭ ايقايى ساڭقىلداپ قۇلاققا جەتەتىندەي. ويىڭدى ون ساق ەتىپ, بويىڭدى تۇرشىكتىرەدى. «ادەبيەت ادەبيەت ءۇشىن دەگەن تاڭبا ايقىن بولماي, ءنارلى ادەبيەت بولۋعا جول جوق. سوندىقتان بۇگىنگى كۇننىڭ بار جازۋشىسىنىڭ ىشىنەن كەلەشەككە بوي ۇرىپ, ارتقى كۇنگە انىق قالۋعا جارايتىن ءسوز – ماعجاننىڭ ءسوزى. ودان باسقالاردىڭ بارىمىزدىكى كۇماندى, وتە سەنىمسىز دەپ بىلەمىن». ال بۇل – ۇلى اۋەزوۆتىڭ جانايقايى. وسى جانايقاي ءبىزدىڭ ادەبيەتتىڭ ىشىنە ءتۇسىپ كەتكەندەي, ىشكە ءتۇسىپ قۇسا قىلعانداي. وسى ەكى ايقايدىڭ قايسىسى كۇشتىرەك ەدى؟ قايسىسىنىڭ جاڭعىرىعى بۇگىنگە جەتسە, سول كۇشتى ەمەس پە؟!. «دەمالا دا المايتىن, تۇنشىعا دا» (جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ) كەزەڭ كەلمەسكە كەتتى دەسەك تە, كوپ ۋاقىتىمىزدى, كوپ مۇمكىندىگىمىزدى دە الا كەتكەندەي.
قالاي بولسا دا, وتكەن عاسىر قازاق ادەبيەتى ءۇشىن جەمىستى عاسىر بولدى. وتكەن عاسىردىڭ ونىنشى جىلىنا دەيىن قازاق ادەبيەتىنىڭ سورەسىندە شارتتى تۇردە اۋىز ادەبيەتى, ورتاعاسىر عۇلامالارى مەن شايىرلارىنىڭ, جىراۋلاردىڭ حاتقا تۇسىرىلگەن قولجازباسى جانە ابايدىڭ كىتابى عانا تۇرسا, ءبىر عاسىردان كەيىن ءبىرتۇتاس كىتاپحانا تولدى.
ال جيىرما ءبىرىنشى عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىندە الەمگە ۇسىنىلعان قوس انتولوگيانىڭ ءبىرى – قادىر مىرزا الىدەن, ەندى ءبىرى – شەرحان مۇرتازادان باستالدى. ادەبي بۋىن ساناتى بويىنشا, الپىسىنشى جىلعىلار مەن ەكىمىڭىنشى جىلعى بۋىن اراسىن قامتىپ تۇر. ادەبيەتتىڭ الپىس جىلى. الپىس جىل از ۋاقىت ەمەس, كوپ تە ەمەس. از بولمايتىنى – وسى جىل ىشىندە قازاق روماندارى مەن پوەمالارىنىڭ الاشتان كەيىنگى قالىڭ قورى جاسالسا, كوپ بولمايتىنى – ءبىز ءسوز باسىندا ايتقان گەتە «فاۋستى» الپىس جىل جازعان.
يسپان تىلىندەگى انتولوگيانىڭ العىسوزىندە لۋيس البەرتو دەكۋەنكا « ۇلى جىبەك جولىنان بىزگە جاڭعىرىپ داۋىستار جەتەدى. سول داۋىسقا ءبىر ءسات قۇلاق تۇرسەك, دالانىڭ داۋىسى ءبىزدى اسپان ءتۇستى بايراق پەن قىراندار, التىن كۇننىڭ ەلىنە الىپ كەتەدى» دەسە, ونىڭ يسپاندىق ارىپتەستەرى «بۇل ولەڭدەر ءبىزدى قازاق حالقىنىڭ تايعاق كەشۋلى تاريحىمەن تانىستىرادى, ولار ءبىزدى ادامزاتتىڭ ماڭگىلىك سۇراقتارى جايلى ويلانۋعا شاقىرادى ءارى سوعان «قازاقتىڭ كوزىمەن» قاراتادى: دانالىقپەن, ارمەن, مەيىرىممەن. قازاق ولەڭدەرىنىڭ انتولوگياسى – قازاقستاننىڭ مادەنيەتىنە اشىلعان تەرەزە» دەپتى. قاي زاماندا دا حالىقتىڭ تابيعاتى مەن بولمىسى, جانى مەن ارى ادەبيەتتە تۇرعان. ادەبيەت – كەز كەلگەن ۇلت جانىنىڭ تولقۇجاتى. قازاقتىڭ كوزى, تانىمى, قازاقى كوزقاراس, دالالىق مەنتاليتەت, ۇلتتىق كود – وسىنىڭ ءبارى ادەبيەتتە. وسى رەتتە يسپاندىق ماريا سانچەس پۋيگتىڭ «قازاق زيالىلارىنىڭ الدىندا ۇلكەن مىندەت تۇر, ول – الەمگە قازاق پروزاسىنىڭ زاماناۋي بەينەسىن كورسەتۋ» دەي كەلە قازاق پروزاسىنىڭ تۇتاس تاريحىنا شولۋ جاساپ, ونىڭ ءاربىر كەزەڭىنە توقتالۋىنان قىزىعۋشىلىعى مەن ءىلتيپاتىن عانا ەمەس, كاسىبي جاۋاپكەرشىلىگىن اڭعارۋعا بولادى.
جالپى, انتولوگيالاردىڭ اۋدارماشىلىلارى مەن رەداكتورلارىنىڭ بۇل ىسكە ەرەكشە ىجداعاتتىلىقپەن كەلگەنىن بايقاۋ قيىن ەمەس. سولاي بولا تۇرا, ءالى دە ولار ءۇشىن قازاق جانىنىڭ اشىلماعان ارالداي مۇنارتىپ تۇرعانى سەزىلەدى. اعىلشىن تىلىندەگى پوەزيا انتولوگياسىنىڭ العىسوزىندە «پاتريارحالدى وتباسىلىق قۇندىلىقتاردىڭ ارعى جاعىنان شىعاتىن ايەل داۋسىنىڭ كۇشتىلىگىنە» تاڭعالۋى پروفەسسور دجەيسون حاردينگتىڭ قازاق قوعامى جايلى كوزقاراسىنىڭ ءسال كەشىككەنىن تۇسىنەسىز.
سونىمەن, التى تىلگە اۋدارىلعان انتولوگيالارعا قاتىستى پىكىرلەردىڭ اراسىنان اشىلماعان ارالدان بولەك, قازاقى كوزقاراس جانە قازاق داۋىسى دەگەن ەكى تۇسىنىكتىڭ قالىپتاسا باستاۋىن, وسى ەكى ۇعىمعا ەرەكشە ءمان بەرىلىپ, ماعىنا جۇكتەلۋىن, جانە وسى ەكى فيلوسوفيالىق ۇعىمنىڭ الەم ادەبيەتىنىڭ كونتەكسىندە جاڭالىق پەن وزگەشەلىكتىڭ لەپەسى رەتىندە باعالانۋىن سەزىنۋ, ءتۇيسىنۋ – جوبانىڭ ءوز ۇدەسىنەن شىققاندىعى دەپ ويلايمىن.
قازاق «تەررا ينكوگنيتاسى» - الەمنىڭ مادەني-رۋحاني, ادەبي ءارى پالساپالىق كارتاسىنداعى جاڭا كەڭىستىك, وزگەشە ويلاۋ مەن سەزىنۋ فورماسى, جاڭا ەسىمدەر مەن ۇعىمدار, تاقىرىپتار مەن يدەيالار. ۇلتتىق ادەبيەت ءوز ەكزوتيكاسىمەن تارتىمدى.