نەمەسە اۋىل شارۋاشىلىعى ەڭبەككەرلەرى بيىلعى ناۋقاننان نەندەي جاقسىلىقتار كۇتە الادى؟
كوكتەمگى دالا جۇمىستارىنا دايىندىق ەلدىڭ اۋىل شارۋاشىلىقتى وڭىرلەرىندە جوسپارلانعان قارقىنمەن جۇرگىزىلۋدە. بيىل كوكتەمگى ەگىس القاپتارىنىڭ كولەمى وتكەن جىلعى دەڭگەيدەن 1,4 پايىزعا كوپ بولادى دەپ بولجانىپ وتىر. ونىڭ ءوزى باسىمدىققا يە داقىلداردى ەگۋ ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرىلماق. ناقتىراق ايتساق, استىق داقىلدارى ەگىستىگى بىلتىرعى دەڭگەيدە قالماق, ونىڭ ەسەسىنە مايلى داقىلدار ەگىستىگى بۇرىنعىعا قاراعاندا 16 پايىزعا ۇلعايتىلماقشى. وسى جانە باسقا دا ماسەلەلەر دۇيسەنبى كۇنى پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆتىڭ توراعالىعىمەن ۇكىمەتكە وتكەن سەلەكتورلىق كەڭەستە جان-جاقتى اڭگىمە ارقاۋىنا اينالدى.
سونىمەن, كوكتەمگى ەگىسكە ساقاداي سايمىز دەگەنگە دالەل رەتىندە قانداي ناقتىلى دايەكتەر كەلتىرۋگە بولادى؟ بىرىنشىدەن, سۋبسيديالاۋ ەرەجەسى بەكىتىلىپ, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنەتىن ترانسفەرتتەر كولەمى بەلگىلەندى جانە ولار وبلىستارعا جەتكىزىلدى. وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس سۋبسيديالاۋدىڭ ىنتالاندىرۋشى ءرولىنىڭ كۇشەيتىلگەنىن دە ايتا كەتۋ قاجەت. ماسەلەن, بۇدان بىلاي قازىرگى زامانعى تەحنولوگيالاردى, ەڭبەكتىڭ وزىق تاسىلدەرىن جانە اۋىسپالى ەگىستى قولدانعاندار, ءوندىرىستى مودەرنيزاتسيالاپ, مالدىڭ گەنەتيكالىق الەۋەتىن ارتتىرۋعا قول جەتكىزگەندەر, سول سياقتى كووپەراتيۆتەرگە بىرىككەندەر سۋبسيديالاردى جوعارىلاتىلعان نورماتيۆتەر بويىنشا الاتىن بولادى. ەكىنشىدەن, دالا جۇمىستارىن نەسيەلەۋ ماسەلەلەرى شەشىمىن تاپتى. وسى ماقساتتار ءۇشىن “قازاگرو” ۇلتتىق حولدينگىنىڭ ەنشىلەس كومپانياسى ارقىلى 86 ميلليارد تەڭگە نەسيەلىك رەسۋرستار ءبولىنىپ وتىر. وسى قارجىلاردىڭ ءادىل ءبولىنۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ولاردى 1 گەكتارعا ءبولۋدىڭ نورماتيۆتەرى دە بەلگىلەندى. مامانداردىڭ پىكىرىنشە, ول اگروونەركاسىپ كەشەنى سۋبەكتىلەرىن بارىنشا كەڭ كولەمدە نەسيەلەۋگە جاعداي جاساماق. ۇشىنشىدەن, جانار-جاعارماي ماتەريالدارىمەن قامتاماسىز ەتۋ پروبلەماسى وڭتايلى شەشىلۋدە. قول جەتكىزىلگەن ۋاعدالاستىقتارعا ءسايكەس رەسۋرس ۇستاۋشىلار وسى ناۋرىز ايىنان باستاپ اۋىل شارۋاشىلىعى ءۇشىن رەسپۋبليكا بويىنشا ديزەل وتىنىنىڭ ءبىرەگەي بوساتىلۋ باعاسىن بەلگىلەدى. وسىلايشا, ولاردىڭ وزدەرى بەلگىلەگەن ءونىم جەتكىزىلەتىن ستانسالاردا 1 ليتر ديزەل وتىنىنىڭ باعاسى 55 تەڭگە بولماق, ال ەندى وبلىستىق وپەراتورلاردىڭ شىعىندارىن قوسا العاندا وتىننىڭ وسى ءتۇرىنىڭ 1 ءليترى اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارلارىن وندىرۋشىلەرگە 60-62 تەڭگەگە تۇسەتىن بولادى. بۇل باعا ناۋرىز ايىنداعى رىنوكتىق باعاعا قاراعاندا 5-7 تەڭگەگە تومەن بولادى دەپ بولجانىپ وتىر.
ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 15 ناۋرىزىنا قاراستى كوكتەمگى دالا جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن تراكتورلاردىڭ — 88, تۇقىمسەپكىشتەردىڭ 91 پايىزدان استامى, تۇقىم سەبۋ كەشەندەرىنىڭ 100 پايىزى, توپىراق وڭدەۋ تەحنيكاسىنىڭ 90 پايىزى دايىندىق ساپىنا قويىلعان. بۇل وتكەن جىلعى دەڭگەيدەن الدەقايدا جوعارى.
ال ەندى 26 ناۋرىزعا قاراستى جانار-جاعارمايمەن قامتاماسىز ەتۋ: ديزەل وتىنى بويىنشا 120 مىڭ توننانى (36 پايىز), بەنزين بويىنشا 16,4 مىڭ توننانى (32 پايىز), ديزەل مايى بويىنشا 7,6 مىڭ توننانى (36 پايىز) قۇراپ وتىر.
كەلەسى ماسەلە — وتكەن جىلعى استىقتى ساتۋعا قاتىستى. بۇل توڭىرەكتە ءبىراز اڭگىمەنىڭ بولعانى بەلگىلى. سوعان وراي ۇكىمەت تە بەلگىلى ءبىر شارالاردى قابىلداپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, “ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم-شارت كورپوراتسياسى” اكتسيونەرلىك قوعامى 5 ميلليون تونناعا جۋىق استىقتى ساتىپ الدى. كولىك شىعىندارىن سۋبسيديالاۋ ارقىلى ەكسپورتتى ىنتالاندىرۋ شارالارى دا وڭ ءرول ويناپ وتىر. ءسويتىپ ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 20 ناۋرىزىنا قاراستى 5,5 ميلليون توننا استىق ەكسپورتتالدى, بۇل وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىنە قاراعاندا 1,3 ميلليون تونناعا كوپ.
ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 1 ناۋرىزىنا قاراستى استىق قابىلداۋ پۋنكتتەرىنىڭ تولىقتىعى قوستاناي وبلىسىندا — 60, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا – 64, اقمولا وبلىسىندا 68 پايىزدى قۇراپ وتىر. وسى پروبلەمانى شەشۋ ءۇشىن “ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم-شارت كورپوراتسياسى” اكتسيونەرلىك قوعامى 2009 جىلدىڭ ءىV توقسانىندا سولتۇستىك وبلىستارداعى استىق قابىلداۋ پۋنكتتەرىنەن باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى استىق قابىلداۋ پۋنكتتەرىنە مەملەكەتتىك ازىق-ت ۇلىك رەزەرۆى ەسەبىنەن 104,3 مىڭ توننا استىقتى اۋىستىردى. قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك جانە شىعىس وبلىستارىنداعى 400 مىڭ توننا استىقتى ءدال وسىنداي جولمەن باتىس ءوڭىرىنە تاسىمالداۋ جوسپارلانىپ وتىر.
سونىمەن بىرگە, پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ “قازاقستان تەمىر جولى” ۇلتتىق كومپانياسى باسشىلىعىنا رەسپۋبليكانىڭ سولتۇستىك جانە باتىس ءوڭىرلەرىنەن جونەل-تىلەتىن استىقتى ءوزىنىڭ جەكە باقىلاۋىنا الۋدى تاپسىردى.
جالپى, بيىلعى كوكتەمگى دالا جۇمىستارىنا دايىندىق جاعدايىنىڭ جاقسى دەپ باعالانىپ وتىرعانىن دا ايتا كەتۋ ورىندى. جىلداعىداي جانار-جاعارمايعا قاتىستى سونشالىق ءبىر بەلەڭ الىپ تۇرعان دۇربەلەڭ جوق. ماسەلەلەردىڭ قاي-قايسىسى دا ءوز رەتىمەن جانە ۋاقىتىندا شەشىم تابۋدا. سوعان سايكەس وسى جۇمىستار .ءۇشىن جاۋاپتى سانالاتىن بىرقاتار مينيسترلىكتەردىڭ جۇمىستارى دا جاقسى دەگەن تۇرعىدا اتاپ ءوتىلدى.
سول سياقتى, دۇيسەنبى كۇنگى سەلەكتورلىق كەڭەستە زيانكەستەرگە قارسى كۇرەس شارالارىنا دا باسا نازار اۋدارىلدى. كوكتەمنىڭ قىسقا بولىپ, كۇننىڭ تەز ارادا ىسىپ كەتۋىنە بايلانىستى قارا شەگىرتكەنىڭ كوبەيىپ كەتۋىنە قولايلى جاعدايلاردىڭ تۋى مۇمكىن. سوندىقتان بۇل ماسەلەگە دە بارىنشا مۇقيات بولۋ كەرەك, دەدى ۇكىمەت باسشىسى.
سەيفوللا شايىنعازى.