قارۋدى قالامعا ايىرباستاپ...

جاستايىنان قوزى-لاق باعىپ,اۋىلدىڭ جۇپار شاشقان ماقپال اۋاسىن, سالقىن سامالىن جۇتقان ورەن ەڭبەكپەن قاتايىپ وسەدى. شىعارماسىنىڭ بىرىندە, ول قوزى-لاق باعىپ ءجۇرىپ, بوركىن ساعىز ءشوپتىڭ باسىنا كيگىزىپ, ونى داۋلاپ كەلۋشىگە ءوزىن شويىنبەت بي اتاسىنىڭ ورنىنا قويىپ بيلىك ايتاتىن جەرى بار. بالالىق ارمانى ورىندالىپ, اعا­مىز كەيىن ەلىمىزگە تانىمال, داڭقى اسپان­داعان قالامگەر اتانىپ, وزىنەن كەيىنگى جاس قالامگەرلەرگە ولاردىڭ شىعارمالارىمەن تانىسا وتىرىپ سىن كوزبەن قاراپ, اقىل-كەڭەسىن ايتقان ساتتەرىندە باياعى شويىنبەت بي اتاسى مەن ساعىز باسىنداعى جەل تەربەگەن بوركى كوز الدىنا كەلگەن بولار. ساۋىربەكتىڭ اتاسى دوس اتىس-شابىس­تى الاساپىران زاماندا جاۋعا قارسى شىعاتىن, باتىر بولعان ەكەن. اكەسى تەرىسكەيگە تانىمال «باپكەر باقبەرگەن» اتانعان كىسى. سودان بولار بالا ساۋىربەك جاستايىنان جىلقىعا قۇمار بولىپ ءوستى. سونىڭ ايعاعىنداي ءبىر شىعارماسىندا اۆتور جىلقىنى بىلاي سۋرەتتەيدى:

«قاراقۇلاق» جىلقى تۇقىمى بولعا­نى­مەن اقىلدى. ال ونىڭ دەنەسىنىڭ سۇلۋ­لىعىن ايتىپ جەتكىزۋ, تىلمەن ايتۋ مۇم­كىن ەمەس. اق جالپوشتى ۇستىنەن سىپى­رىپ العاندا كوز الدىڭا ات ەمەس, ەڭ ءبىر اسىل تاستان قاشاعان, نەمەسە التىن مەن كۇ­مىستىڭ قوسىندىسىنان قۇيىلعان عاجاپ ءبىر سۋرەت تۇراتىن. كەۋدە كەڭ دە بيىك. مويىنى جۇمىر. جالى سۇيىق. قۇلاعى قۇراقتاي تىك. شوقتىعى بيىك تە تۇتاس. ال بەلى مەن بوكسەسى شە! قاقپان بەلدەۋ كەلگەنىمەن ساۋىرى ءمىنسىز جۇمىر دوڭ­گەلەك ەدى. ارتقى اياعى بوتانىڭ تىرسە­گىن­دەي ءيىلىپ تۇراتىن. قۇيرىعىن ومىرىندە دەنە­سىنە تيگىزىپ ۇستاعان مال ەمەس. توڭ­كەر­گەن كەسەدەي قۇيما تۇياق, كوبەسى مىق­تى, شاشاسى بيىك, شاشالىق ءجۇنى سيرەك, ءالپى ۇزىن ەدى. جەمدى دە, ءشوپتى دە, سۋدى دا قۇنىعىپ كوپ ىشپەيتىن. سودان دا ءىشى تارتىڭقى, ءبۇيىرى سالىڭقى كەلەتىن».

نەگە ەكەنىن قايدام, تەمىرجولشى بولۋدى ارمانداعان ساۋىربەك بالا بولىپ ويناۋدى اسا ۇناتا بەرمەيدى ەكەن. كىشكەنتاي كەزىندە ەلدىڭ سىيلى ازاماتتارىنا ەلىكتەپ, سولارداي حالىق قادىر­لەيتىن قالاۋلى تۇلعا بولسام عوي دەپ قيالدايتىن. ول تۇركىستان كالاسىڭداعى بالالار ۇيىندە تاربيەلەنىپ, اۋەلى وسىنداعى تەمىرجول, كەيىننەن پەداگوگيكا ۋچيليششەسىن بىتىرگەن سوڭ شىمكەنت مۇعالىمدەر ينستيتۋتىنا تۇسەدى.

 س.باقبەرگەنوۆ 1939 جىلى كەڭەس ارمياسى قاتارىنا شاقىرىلىپ, پودولسك جاياۋ اسكەر ۋچيليششەسىن بىتىرى­سى­مەن اتاقتى ي.ۆ.پانفيلوۆتىڭ №8 گۆار­­ديا­لىق ديۆيزياسىنىڭ اتقىشتار ۆزۆو­دىنىڭ كومانديرى بولىپ, ماسكەۋ تۇبىن­دەگى ۇرىسكا قاتىسادى. ۇلى وتان سوعىسىنا باستان- اياق قاتىسىپ, ەلگە جەڭىسپەن ورالعان سوڭ رەسپۋبليكالىق «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنە ادەبي قىزمەتكەر بولىپ ورنالاسىپ,وسى قارا شاڭىراقتا جۋرناليست-جازۋشى رەتىندەگى تانىلا باستايدى. كوپ جىلدار بويى رەسپۋبليكالىق باسىلىمداردا قىزمەت اتقارىپ, زامانداستارى جايلى كوپتەگەن وچەركتەر جازىپ, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋعا شىعارماشىلىعى ارقىلى ۇلكەن ۇلەس قوستى. ول ءوز شىعار­مالارىندا زاماننىڭ, قوعامنىڭ وزەكتى پروب­لەمالارىن كوتەرىپ,ونى تەرەڭ تال­داۋ ارقىلى ,شەشۋ جولدارىن كورسە­تىپ ابىرويعا يە بولعان قالامگەر­لەردىڭ ءبىرى. 1950 جىلى «جازۋ­شى» باسپاسىنان العاشقى وچەركتەر مەن اڭگىمەلەر كىتابى جارىق كوردى.

 ساۋكەڭ ءوزىنىڭ شىعارماشىلىق جولعا قالاي كەلگەنى تۋرالى بىلاي دەيدى: «جاس وقۋشىلار وتە اۋەسقوي حالىق, جازۋشىلارمەن كەزدەسكەندە ولار ەڭ الدىمەن: ءسىز قالاي جازۋشى بولدىڭىز؟ – دەپ سۇرايدى. اتاپ ايتساق, بۇل وتە قيىن سۇراق. قيىندىعى سول, وعان ءبىر – ەكى سوزبەن جاۋاپ بەرۋ قيىن, ويتكەنى جازۋشى ادەبيەتكە ءتۇرلى جولمەن كەلەدى عوي. مەن ادەتتە بىلاي جاۋاپ بەرەمىن. مەن جازۋشى بولماعان بولار ەدىم, ويتكەنى بالالار ۇيىندە بولعاننان كەيىن تەمىرجولشى بولعىم كەلگەن ەدى. تۇركىستان تەمىرجول ۋچيليششەسىندە وقىدىم. ال سودان كەيىن پەداگوگيكالىق ۋچيليششەگە ءتۇستىم, كەيىن وقىتۋشىلار ينستيتۋتىن ءبىتىردىم. بىراق تەمىرجولشى دا, وقىتۋشى دا بولمادىم, مەن سولدات بولدىم. سوعىس باستالدى. ونىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ ۇرىسقا قاتىستىم. مايداننان قايتقاننان كەيىن مەنىڭ ءوزىمنىڭ مايدانداس دوستارىم تۋرالى, باسىمنان وتكەننىڭ ءبارى جايىندا جۇرتقا ايتقىم كەلدى. ءسويتىپ مەن جۋرناليست بولدىم. رەسپۋبليكالىق «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىندە ىستەدىم. وچەركتەر, اڭگىمەلەر جازدىم. 1945 جىلى مەن ەكى مارتە باتىر اتاعىن العان تالعات بيگەل­دينوۆپەن كەزدەستىم. مەن وسى داڭقتى ۇشقىش تۋرالى وقۋشىلارعا ايتىپ بەرگىم كەلدى. ءبىرىنشى پوۆەسىمدى ۇزاق جازدىم, ءارى قيىنعا ءتۇستى. جازۋشى بولۋ وڭايعا تۇسە قويمايتىنىن ءبىرىنشى رەت باستان وتكەرۋگە تۋرا كەلدى. ەستەن كەتپەس تالعاتپەن العاشقى جولىققاننان كەيىن بەس جىلدان سوڭ مەنىڭ ول تۋرالى ءبىرىنشى كىتابىم شىقتى»

سۇراپىل سوعىسقا باستان اياق قاتىسىپ, ەلگە ورالعاننان كەيىن قولىنا قالام العان س.باقبەرگەنوۆ شىعارماشىلىق جولىن كەشەگى پولكتاس دوستارىنىڭ ەرلىگىن جىرلاۋدان باستادى. بۇل زاڭدى دا. ويتكەنى, ول اتاقتى ي.ۆ.پانفيلوۆ اتىنداعى 28-ءشى گۆارديالىق ديۆيزيا­دا اتقىشتار ۆزۆودىنىڭ كومانديرى, باي­لانىسشى وفيتسەر بولىپ قىزمەت ەتتى. سودان ءوز كوزىمەن كورگەن سۇراپىل سوعىس­تىڭ سالدارىنان قيراعان قالالار مەن اۋىل­دار, ۇلدارىنان ايىرىلىپ اڭىراعان انا, جەتىم قالعان بالا, جەسىر قالعان جار, حالىق موينىنا تۇسكەن سوعىس زارداپ­تارى, مايدان دالاسىنداعى اجالمەن ارپا­لىسقان ءومىر, وتان ءۇشىن جان قيعان ءار­بىر جاۋىنگەردىڭ ەرلىكتەرى ماڭگى ەسىندە قا­لىپ, تۆورچەستۆوسىنا دا ۇلكەن اسەر ەتتى.

اسكەري تاقىرىپتاعى تۋىندىلارىندا س.باقبەرگەنوۆ ءوزى قۇرامىندا بولعان اتاق­تى ديۆيزيانىڭ جورىق جولدارىن, جاۋىن­گەر دوستارىنىڭ ەرلىك تاعدىرىن بەي­نە­لەيدى. ءوزى تىكەلەي قاتىسىپ, كۋاسى بول­عان وقيعالاردان سىر شەرتەدى. ۇلى جەڭىس ءۇشىن قۇربان بولعان جانداردىڭ اتى-ءجونىن ەل ەسىندە ماڭگى قال­دىرۋدى ماقسات ەتەدى. ونىڭ سوعىس تاقى­رى­­بىنداعى العاشقى تۋىن­دىلارى ەكى دۇركىن سوۆەت وداعىنىڭ با­تىرى اتا­عىن العان اتاقتى ۇشقىش تال­عات بيگەل­دينوۆ جايلى جازىلعان وچەرك­­تەرى ەدى. سوعىستان كەيىن ىلە-شالا جا­زىل­عان بۇل ماقالالاردى كوزى قاراقتى كوپ­شىلىك ىزدەپ وقىدى. بۇل شىعارما ار­قىلى قىران قازاق­تىڭ ەرلىكتەرى بۇكىل رەس­پۋب­ليكا جۇرت­شىلىعىنا ايگىلى بولۋمەن بىرگە, جاس­تارى­مىزدى وتانسۇيگىشتىككە تاربيەلەدى.

ۇلى وتان سوعىسىندا ەرەكشە ەرلى­گىمەن كوزگە تۇسكەن قازاقستاندىقتار كوپ. سونىڭ ىشىندە اتى اڭىزعا اينالعان باتىر­لارىمىزدىڭ بىرەگەيى – باۋىرجان مومىش­ ۇلى. باۋكەڭ تۋرالى كوپ جازىل­دى. س.باقبەرگەنوۆ تە باۋكەڭ تۋرالى تەرەڭ تەبىرەنىسپەن جازدى. سونىڭ ءبىرى – «ات جالىندا» پورترەتتىك وچەركى. جازۋ­شى باۋىرجان مومىش ۇلىن ماداقتاپ, تىم اسىرەلەپ جاتپاي-اق, قاراپايىم تىل­مەن ونىڭ وبرازىن ءومىردىڭ وزىندەگى­دەي نانىمدى ەتىپ, سوعىستاعى قازاق كومان­­ديرىنىڭ تيپتىك وبرازىن سومدادى. اسىرەسە كەيىپكەردىڭ ەرلىك ىستەرىنىڭ ونىڭ ىشكى جان دۇنيەسىمەن ۇشتاسۋى شىعار­مانى ارلەندىرىپ, اسەرىن كۇشەيتە تۇسەدى.

«مەنىڭ دوستارىم» اتتى كىتابىندا دا ساۋكەڭ مايدانداس دوستارىنىڭ ەرلىككە تولى پاتريوتتىق بەينەلەرىن جاسادى. شىعارمادا جالپى سوعىس تۋرالى, مايدان ەپيزودتارى, جاۋىنگەرلەردىڭ اۋىر ءحالى, ءومىر مەن ءولىم اراسىنداعى ارپالىس ارقىلى سوعىستىڭ قاسىرەتى مەن ونىڭ قيىندىعىنان مويىماي وتانى ءۇشىن جانىن پيدا ەتكەن جاۋىنگەرلەردىڭ جانقيارلىعىن پاش ەتتى.

قارا ءسوز شەبەرىنىڭ تاقىرىپ اۋقىمى كەڭ. ول ۇلى وتان سوعىسى جايىندا دا, ءوندىرىس وزاتتارى, ەڭبەك ەرلەرى, عىلىم قايراتكەرلەرى, ونەر ادامدارى, سپورت شەبەرلەرى تۋرالى دا جازىپ, ولاردى ەلگە تانىمال ەتتى. جازۋشىعا ەلىمىزگە ەڭبەگى سىڭگەن, اتاقتى ادامداردىڭ وبرازىن جاساۋ ءۇشىن تابيعي تالانتپەن بىرگە جان-جاقتى ءبىلىم مەن جوعارى مادەنيەتتىلىك كەرەك. كەشەگى سۇراپىل سوعىستىڭ باسىنان اياعىنا دەيىن وتكەن باتىر جاۋىن­گەر, تالانتتى جازۋشى ساۋىربەكتە وسى قاسيەتتىڭ ءبارى دە بولدى. ەلىمىزدىڭ ەلەۋ­لى ادامدارى جايلى جازىلعان تۋىن­دىلارى بارشامىزدىڭ ءسۇيىپ وقيتىن شى­عارمالارىمىزعا اينالدى. ونىڭ وچەركتەرى بارىنشا نانىمدى, تارتىمدى بولىپ كەلەدى, سەبەبى ول تاقىرىپتى ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەپ, زەردەلەپ, تولىق يگەرىپ, كوزى ابدەن جەتكەننەن سوڭ عانا جازاتىن.

ساۋىربەك باقبەرگەنوۆتىڭ «دينا», «بوزتورعاي» دەگەن پوۆەستەرىندەگى باستى كەيىپكەرلەردىڭ ءبىرى – اتاقتى كۇيشى دينا نۇرپەيسوۆا, ءبىرى – حالىق اقىنى,ءانشى-سازگەر كەنەن ازىرباەۆ بولدى. ول ءوز شىعارمالارىندا ونەر ادامدارى – اسەت نايمانباەۆتى, دانەش راقىشەۆتى, روزا باعلانوۆانى سۋرەتتەپ, ءوز الدىنا ونەر ادامدارىنىڭ گالەرەياسىن جاسادى.

جازۋشىنىڭ ەڭ كوپ زەرتتەپ جازعان تۋىن­دىسى – «قايران شەشەم»رومانى. بۇل اتاقتى كۇيشى دينا تۋرالى. باستاپ­قىدا ول دينا عاجايىپ ونەر يەسى جايلى «اقساق كيىك» دەگەن اڭگىمە جازدى. كەيىن «كۇيلەر» دەگەن كىتاپ شىعاردى. سونان سوڭ جوعارىدا ايتىلعان «دينا» دەگەن پوۆەست شىقتى. سوڭىندا ول «قايران شەشەم» اتتى رومان بولىپ جارىققا شىقتى. دينا ۇلكەن تالانت يەسى. وقىعان – توقىعانى بولماسا دا كوكىرەگى زەردەلى, اسەمدىككە عاشىق, نازىك جان. جازۋشى دينا كۇيشىنىڭ وسىنداي كەزدەردەگى جۇرەك ءلۇپىلىن ءدوپ باسىپ وتىرادى.

س.باقبەرگەنوۆ ءانشى, كومپوزيتور كەنەندى حالقىنا كەڭىنەن تانىستىردى. وعان جازۋشىنىڭ ونەر يەسىنىڭ قادىرىن بىلگەندىگى سەبەپ بولدى. ول كەنەن ازىر­باەۆتىڭ قوي جايىپ ءجۇرىپ تۇڭعىش شىعارعان ءانىن بالا كەزىندە-اق ەستىپ, سول ءاندى سالىپ ءجۇرىپ ءوزى دە قوزى لاق باعىپ ءوستى. كەيىن كەنەندى كورۋدى ارماندادى. ونىڭ دا ءساتى ءتۇستى. كوردى, ونەر جولىمەن تەرەڭ تانىسىپ, ونىڭ جىر جيناعىنىڭ رەداكتورى بولدى. كەنەن تۋرالى «بوزتورعاي» اتتى پوۆەست جازدى.

س.باقبەرگەنوۆ «سوتسياليستىك قازاق­ستان» گازەتىنىڭ قىزمەتكەرى رەتىندە ون جىل بويى رەداكتسيا تاپسىرماسىمەن كەڭ-بايتاق رەسپۋبليكامىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىن ارالادى. جاڭادان بوي كوتەرىپ جاتقان الىپ قۇرىلىستاردا بولىپ,ونداعى جۇمىسشىلار مەن ينجەنەر-تەحنيك قىزمەتكەرلەردىڭ ەرەن ەڭبەكتەرىن كەڭ كولەمدە كورسەتە ءبىلدى. ونىڭ سول كەزدە جازعان وچەركتەرى «قاراتاۋ – كەنتاۋ», «قياعا تارتقان جول» ء«وزىمىزدىڭ جىگىتتەر», ء«بىزدىڭ كولحوز», «التىن ەمەلدەن اسقاندا» دەگەن اتپەن جەكە كىتاپتار بولىپ شىقتى.

س.باقبەرگەنوۆ اسىرەسە, جەتىسۋ ءوڭىرى مەن ونىڭ اتاقتى ادامدارى جايلى كوپ جازدى. قاراپايىم ساۋىنشىدان سوۆحوز ديرەكتورىنا دەيىن كوتەرىلگەن زىليحا تامشىباەۆا, ەكى رەت سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتانعان كولحوز باستىقتارى نيكولاي گولوۆاتسكي, نۇرمولدا الدابەرگەنوۆ سياقتى ادال دا, ەرەن ەڭبەگىمەن حالىقتىڭ قۇرمەتىنە بولەنگەن ازاماتتاردى كەيىپكەر ەتىپ, قاز قالپىندا ادەبيەتىمىزگە الىپ كەلدى.

اسىرەسە اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ءىرى ۇيىمداستىرۋشىسى نۇرمولدا الدا­بەر­گەنوۆ باسقارعان كولحوز ۇجىمى­نىڭ تىنىس-تىرشىلىگى, تەك وسى ۇجىمنىڭ وزىنەن شىققان ون توعىز سو­تسياليستىك ەڭبەك ەرى تۋرالى جازىل­عان وچەركتەرىن وقىرمان قاۋىم وتە جىلى قابىلدادى. جازۋشى ءدۇلدۇل ديقانداردىڭ ءومىرىن زەرتتەي ءجۇرىپ, ولاردىڭ تابىسىنىڭ قىرى مەن سىرىنا ابدەن قانىقتى. ول, بۇل شارۋاشىلىقتىڭ ادامدارىمەن جىلدار بويى ارالاسىپ, ءوزى دە, سول ۇجىمنىڭ ءبىر مۇشەسىنە اينالىپ كەتتى. جەتىسۋ جەرىنەن ديقاندار جايلى جازسا, قاراتاۋ وڭىرىنەن كەنشىلەر تۋرالى تولعادى. قازىنالى قاراتاۋ­دىڭ اششىساي, حانتاعى ءوندىرىس ورىندارى, قاراتاۋ ءتاجى – كەنتاۋ اتانعان جاس كەنشىلەر قالاسى تۋرالى, ونداعى اششىساي پوليمەتالل كومبيناتى, مىرعالىمساي كەنشىلەرى تۋرالى ءتۇشىمدى دۇنيەلەر جازدى.

س.باقبەرگەنوۆ ءوز شىعارمالارىن تەرەڭ زەرتتەپ, تالداپ, زەردەلەپ جازعانى سونشالىق, ونداعى كوتەرىلگەن ماسەلەلەر كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءوزىنىڭ وزەكتىلىگىن جوعالتقان ەمەس. ماسەلەن ونىڭ جازگان «سۋ بار جەردە نۋ بار» وچەركىن الايىق. مۇندا اۆتور وڭتۇستىكتىڭ سۋعا باي­لانىستى ءزارۋ ماسەلەلەرىنە عىلى­مي تۇرعىدان تالداۋ جاساپ, ول قيىنشى­لىقتاردان قۇتىلۋدىڭ, ناقتى جولدارىن ۇسىنادى. ىرىس پەن بەرەكە ارناسىنا اينالىپ وتىرعان سىردىڭ سۋىن ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ كۇن تارتىبىندەگى كەزەك كۇتتىرمەيتىن وزەكتى ماسەلەلەرىن قوزعايدى. ەجەلدەن سىر بويىندا عىلىم مەن مادەنيەتى دامىعان وتىرار دەگەن قالا , ونىڭ توڭىرەگىندە جيىرماعا تارتا قالاشىقتار جانە وتىرار وركەنيەتىنىڭ قۇرامىنا كىرەتىن وتىرار سۋلاندىرۋ جۇيەسى بولعان دەپ وتكەن تاريحتان ناقتى دەرەكتەر كەلتىرە وتىرىپ, ول سىرداريا ارىس وزەندەرىنىڭ بويىندا ەرتە كەزدىڭ وزىندە-اق جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ ەگىنشىلىكپەن اينالىسقانىن ايتا كەلە, قازىر سول سۋلار قايدا كەتتى؟ وزەن سۋلارى نەگە جىلدان – جىلعا ازايىپ بارادى؟ بۇلاي جالعاسا بەرسە كەلەشەكتە جەر تاعدىرى, سول جەردە ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ادام تاعدىرى قالاي بولماق؟ دەگەن وي سالادى. قازىرگى كەزدە, جازدا سۋى تارتىلىپ قالۋعا دەيىن باراتىن ارىس وزەنى ءبىر كەزدە قازىرگى سىردارياداي ۇلكەن وزەن بولعانى ايتىلادى.ارىس وزەنى مەن سىردىڭ قۇيار ساعاسى كەڭ دالا – كوك جەلەك تۇنىق باۋ – باقشا, ەگىندىك بولىپ شەكسىز سوزىلىپ جاتقان. قازىر نەگە سول جەرلەر قۋ دالا بولىپ قۇلازىپ جاتىر دەگەن سۇراقتار قويۋ ارقىلى جەردى, اعىن سۋلاردى ءتيىمدى پايدالانىپ, ونى كەلەشەك ۇرپاقتىڭ يگىلىگىنە قالدىرۋ ءۇشىن كەشەندى شارالار اتقارىلۋى كەرەك ەكەندىگى تۋرالى ءسوز قوزعايدى. سونداي اق, وچەركتە تۇركىستان ايماعىنىڭ كەلەشەگى تۋرالى وي قوزعايدى. قازىرگى تۇركىستان كونە قالالاردىڭ ءبىرى. بىراق, ول ءالى وسەدى, وركەندەيدى. جاسىل جەلەگى قاناتىن جايىپ, جىلدان – جىلعا جاسارىپ, جاقسارىپ كەلەدى. مىنە, وسى تۇركىستان ياسسى اتانىپ تۇرعان باياعى زاماننىڭ وزىندە دە اتاعى الەمگە ايگىلى كەرەمەت شاھار بولعان. ول تۋرالى وچەركتە «قالانى قورشاعان اينالا سالىنعان قورعان, بەكىنىس, قامال, قالالاردىڭ اتىن اتاپ شىعۋدىڭ ءوزى كوپتەگەن تاريحي جايلاردى ەسكە سالادى. قارناق, شورناق, ساۋران, جۇينەك, بابايقورعان, سىعاناق, جاڭاقورعان, تاعى باسقالارى وسى تۇركىستاندى اينالا قورشاپ,پانا تۇتقان مەكەن جايلار» ەكەنى ايتىلادى.

وچەركتە قازاق حالقىنىڭ قاسيەتتى قارا شاڭىراعى بولىپ ەسەپتەلەتىن قازىنا­لى قاراتاۋدىڭ وتكەنى مەن بۇگىنگى, كەلە­شەگى جايلى ايتىلادى. اسىرەسە قاراتاۋدىڭ وتكەنى جايلى حالىق اۋزىنداعى اڭىز-اڭگىمەلەردى ناقتى تاريحي دەرەكتەرمەن بايلانىستىرا وتىرىپ اڭگىمەلەپ بەرۋى وقىرماندى ەرەكشە قىزىقتىرادى. «قاراتاۋدىڭ باسىنان كوش كەلەدى...», دەپ باستالاتىن بۇكىل قازاققا تانىس, اتاقتى «ەلىم-اي» انىنە ارقاۋ بولعان قاسيەتتى قاراتاۋ جايلى قانشاما اڭىز-اڭگىمە قازاق­تىڭ باي فولكلورىن قۇرايدى. مىنە, اڭىزدان – اڭىزعا كوشىپ, اتادان بالاعا تاراپ كەلە جاتقان ەلىمىزدىڭ وتكەن تاري­حىنان ەلەس بەرەتىن «وسى ءبىر قارا شاڭى­راق اتانعان قاسيەتتى تاۋدىڭ اتىنا باي­لانىستى اڭىز, ەرتەگى, شىندىقتان تۋعان اڭگىمە كوپ. ماسەلەن, بايجانساي, كەلىن­شەكتاۋ, اقسۇمبە, اقبيكەش, جىلا­عان اتا, حانتاعى, اششىساي, تورلان, التىن­تاۋ, سۋىندىق, بىرەسەك, بابا اتا, شولاق اڭىزدارىنا كەلسەك بۇلاردى شاعىن شىعارمادا ايتىپ شىعۋ قيىن. ار­قاي­سىسى ءبىر-ءبىر داستان, پوەما, كىتاپ», – دەي­دى. وچەركتە قاراتاۋدان باستالىپ, سارى­ارقاعا دەيىن سوزىلاتىن قاراتاۋدىڭ تەرىس­كەي بەتىندە ورنالاسقان, ەۋروپانىڭ بىرنەشە مەملەكەتى سىيىپ كەتەتىن سوزاق» تۋرالى ايتىلادى. نەگىزگى باعىتى مال شارۋاشىلىعى بولىپ كەلەتىن اۋداننىڭ ەڭ ۇلكەن پروبلەماسى – سۋ. وچەركتە «ۇش­كوكشە دەگەن نە, ونى نەگە ولاي اتاعان؟ مۇنى بىلسەك بۇگىنگى سۋ ماسەلەسىن شەشۋدى دۇرىس تۇسىنەتىن بولامىز», – دەلىنەدى دە وسىعان تالداۋ جاسالادى. قۋاڭشىلىقتان قۇتىلۋ جولدارى كورسەتىلەدى.

س.باقبەرگەنوۆ «قارعا تامعان قان», «التىنكۇرەك», «ادام جانە كولەڭكە», «كەنتاۋ», «مەن ءسىزدى سۇيەمىن», «اق بوز اتتى ارۋ», «بورتە شىڭعىس حاننىڭ جۇبايى» جانە تاعى باسقا جيىرمادان استام روماندار مەن پوۆەستەر كىتابىنىڭ اۆتورى. جازۋشى شىعارمالارى ورىس, بەلو­رۋس, گرۋزين, ارميان, قىرعىز, وزبەك, ۇيعىر, تاتار, ەستون تىلدەرىنە اۋدارىل­عان. قابىرعالى قالامگەر اۋدارماشى رەتىندە دە جەمىستى ەڭبەك ەتىپ,  م.گور­كي­دىڭ, ا.گ.كورولەنكونىڭ اڭگىمەلەرى مەن ەرتەگىلەرىن اۋداردى.

ساۋىربەك باقبەرگەنوۆ سوعىستاعى ەرلىكتەرى ءۇشىن ءى دارەجەلى وتان سوعىسى وردەنىمەن ناگرادتالعان, قازاق ادەبيەتىن دامىتۋداعى جەتىستىكتەرى ءۇشىن كوپتەگەن مەدالدارمەن,ءتورت مارتە قازاق ءسسرنىڭ جوعار­عى كەڭەسىنىڭ قۇرمەت گرامو­تاسى­مەن ماراپاتتالدى. 1996 جىلى قازاق­ستاننىڭ حالىق جازۋشىسى دەگەن قۇرمەتتى اتاققا يە بولدى.

 مەن ساۋىربەك باقبەرگەنوۆتىڭ شىعارمالارىن جاستايىمنان وقىپ, اعامىز تۋرالى كوپ ەستىپ جۇرسەم دە, وزىمەن 1990 جىلى قىركۇيەكتە عانا كەزدەسىپ تانىستىم. ول كەزدە ارىس اۋپارتكومىنىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ ىستەيتىنمىن. ماعان تۇركىستان اۋدانىنىڭ باسشىلارىنىڭ ءبىرى تەلەفون سوعىپ,قازىر تۇركىستاننان موسكۆا-الماتى پويىزىمەن ءبىر توپ جازۋشى الماتىعا جۇرگەلى تۇر. مۇمكىنشىلىك بولسا سول كىسىلەردى پەرروندا كۇتىپ, قۇرمەت كورسەتىپ جىبەرسەڭىزدەر – دەپ,تەلەفوندى باسقا ءبىر كىسىگە ۇسىنعانداي بولدى. ول كىسى قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ ءبىزدىڭ وبلىستاعى بولىمشەسىنىڭ باستىعى, ەلىمىزگە بەلگىلى جازۋشى مارحابات بايعۇت ەكەن. ماحاڭنىڭ ايتۋىنشا, قازاقتىڭ كورنەكتى, مايدانگەر جازۋشىسى ساۋىربەك باقبەرگەنوۆ ءوزىنىڭ 70 جىلدىعىن تۋىپ وسكەن جەرى سوزاقتا, تۇركىستاندا تويلاپ, ەندى الماتىعا قايتىپ بارا جاتقان بەتى ەكەن, قاسىندا قازاقتىڭ اتاقتى جازۋشىلارى سافۋان شايمەردەنوۆ پەن ءسابيت دوسانوۆ بار. ساۋىربەك اعامىز ەلدەگى كەزدەسۋلەرگە كوڭىلى تولىڭقىراماي, رەنجۋلى كەلە جاتقانىن,مۇمكىن بولسا ارىس ستانسا­سىندا پويىز ۇزاق تۇرادى عوي, سونى پاي­دالانىپ جازۋشىلاردىڭ كوڭىلىن كوتەرۋ­دىڭ امالىن قاراستىرۋىمدى ءوتىندى. تۇركى­ستاننان ارىسقا دەيىن جۇردەك پويىز ەكى ساعات­تاي جۇرەدى. دەرەۋ ءتيىستى ادامداردى شا­قى­رىپ, داستارقان, قۇرمەت جاساپ, قوشەمەت كورسەتۋ ءۇشىن مادەنيەت ءبولىمىنىڭ مەڭ­گەرۋ­شىسى مەن تەرمەشىلەر مەكتەبىنىڭ ديرەك­تورى اقىن قارسىباي اقتاەۆقا كەلە جاتقان مارتەبەلى قوناقتاردىڭ ار­قاي­سى­سىنا ارنايى ارناۋ-ولەڭ دايىن­داۋ­دى تاپسىردىم. پويىز كەلىپ توقتا­عان ساتتە ۆاگونعا كىرىپ قوناقتارمەن سالەم­دەسىپ, قۇتتىقتاپ, ولاردى ەرتىپ پەر­رون­عا شىقتىق. پەرروندا قوناقتاردى ۇلت­تىق كيىم كيگەن قىز-جىگىتتەر دومبى­را, سىر­نايلارمەن اندەتىپ قارسى الدى. مەرەي­­توي يەسى ساۋىربەك اعامىزعا 70 جىل­­دى­عىمەن قۇتتىقتاپ ارناۋ ايتىلدى, سافۋان مەن ءسابيت اعالارىمىزعا ءان ار­نال­دى, ءانشى قىزدارىمىز جازۋشى اعا­­لارى­مەن بي بيلەدى. مەن اۋدان تۇر­عىن­­دارى­نىڭ اتىنان, مەرەيتوي يەسىن قۇتتىق­تاپ, قوناقتاردىڭ يىقتارىنا شاپان جاپ­تىم. پەررونعا داستارقان جايىلىپ, ءدامنىڭ بىرنەشە ءتۇرى ۇسىنىلدى. قوناق­تار­دىڭ كۋپەسىنە دە الماتىعا دەيىن جەتە­تىندەي نەشە ءتۇرلى تاعامدار, كوكو­نىس­تەر, جەمىس-جيدەكتەر, قاۋىن, قار­بىز قويىلدى. مۇندايدا ۋاقىت تەز وتە­تىنى بەلگىلى, 15مينۋت توقتايتىن پويىز­دى تاعى دا 5 مينۋتكە كەشىكتىرۋگە تۋرا كەلدى. جازۋشى اعالارىمىز دا ريزاشى­لىق­تارىن ايتا-ايتا بىزبەن قيماي قوشتاستى. كەيىن مارحابات بايعۇتوۆ مىرزا تەلەفون شالىپ, بىزدەردىڭ ارىستا­عى ەكسپرومت كۇتكەنىمىز وتە دۇرىس بولعانىن, ەپ­تەپ رەنجۋلى كەلە جاتقان جازۋشى اعالا­رى­مىز كوڭىل­دەنىپ,ازىلدەسىپ, اشىلىپ ەلگە ريزا بولىپ كەتكەنىن ايتتى. قايران, اسىل اعالارى­مىز-اي. مىنە, بۇعان دا اتتاي 30 جىل بولىپتى. قازىر ءبىز سول اعا­لارى­­مىزدى ساعىنامىز, اسىل سوزدەرىن اڭسايمىز.

 ۇستىمىزدەگى جىلى بۇكىل ەلىمىز ۇلى جەڭىس­تىڭ 75 جىلدىعىن تويلايدى. ۇلى جەڭىسكە ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان مايدانگەر, قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى س.باقبەرگەنوۆ 100 جاسقا تولادى. ۇلى وتان سوعىسىنا باستان اياق قاتىسىپ, اتاقتى پانفيلوۆ ديۆيزياسىنىڭ قۇرا­مىندا شايقاسقان, قازاق ادەبيەتىنە قو­ماق­تى ۇلەس قوسقان حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار ازاماتى, مايدانگەر جازۋشى اعا­مىز س.باقبەرگەنوۆكە كۇنى بۇگىنگە دەيىن نە تۋعان جەرى سوزاقتا, نە وقىعان جەرى تۇركىستاندا, 50 جىلدان استام شىعىر­ماشىلىقپەن اينالىسىپ,تۇرعان جەرى الماتى قالاسىندا بىردە-ءبىر كوشەنىڭ نەمەسە مەكتەپتىڭ اتى بۇيىرماپتى». «ەشتەن كەش جاقسى» دەيدى دانا حالقى­مىز. قازاقستان جازۋشىلار وداعى, الماتى قالالىق, تۇركىستان وبلىس­تىق, سوزاق اۋداندىق اكىمدىكتەرى جازۋشى­نىڭ 100 جىلدىعىن تويلاۋدى ۇيىم­داستى­رىپ,ونىڭ ەسىمىن ماڭگى ەستە قالدى­رۋ ءۇشىن الماتى, تۇركىستان, شىمكەنت, كەنتاۋ قالالارى مەن تۋعان جەرى سوزاق اۋدانىندا كوشەلەر مەن مەكتەپكە اتىن بەرۋ, وقۋ ورىندارى مەن مەكەمەلەردە ەسكە الۋ كەشتەرىن وتكىزسە وتە ورىندى, ۇلاعاتتى ءىس-شارالار بولعان بولار ەدى. بۇل ۇلاعاتتى ىستەرگە قازاقستان جازۋ­شىلار وداعى مەن سوزاق اۋدان اكىمدىگى مۇرىندىق بولۋى ءتيىس دەپ ويلايمىز.

قۋانىش ايتاحانوۆ

نۇر-سۇلتان