وڭتۇستىككە كەلگەن ساپارىندا ەلباسى شىمكەنت ءسوزىنىڭ توركىنى شىمنان سوعىلعان قالا دەگەندى بىلدىرەتىنىن مەڭزەي كەلىپ, “شىمكەنت – شىرايلى شاھار” دەپ اتاعان ءجون بولار ەدى دەگەندى ايتتى ازىلدەپ.
راسىندا دا, شىمكەنت وسىدان بەس-التى جىل بۇرىنعى قالا ورتالىعىنىڭ الا شاڭى اسپانعا اتقان, ءيىس-قوڭىسىن جەل جەلپىپ اكەتە المايتىن قاپتاعان بازارىنان اجىراعالى جاساڭعىراپ قالعان. شىبىقتى تەرىس قاداسا دا ءوسىپ كەتەتىن شىم قالا جىل وتكەن سايىن اتتى كىسى ءتۇسىپ قارايتىن ساۋلەتتى قالاعا اينالىپ كەلەدى. الماتى, استانادان كەيىن ۇلكەن ءۇشىنشى قالاعا اينالعالى وتىرعان شىمكەنتتىڭ جاڭا باس جوسپارى دايىندالىپ, ءار سالا بويىنشا جاقسى جۇمىستار ءجۇرىپ جاتىر.
قالا اكىمى ارمان جەتپىسباەۆتان ناقتى جاسالىپ جاتقان جۇمىستارعا وراي ساۋالدارىمىزعا جاۋاپ العان ەدىك.
– شىمكەنت قازاقستاننىڭ شىرايلى شاھارلارىنىڭ ءبىرى بولاتىندىعىنا ءسوز جوق. كەزىندە ۇلكەن قايراتكەرلەردىڭ ءومىردىڭ ماڭىزدىلىعىنا وراي, ماعىنالى ءومىر ءسۇر دەيتىن قاناتتى ءسوزىن شىمكەنتتە قالاي بۇرىپ العانىن ەستىگەن شىعارسىز. “ادامعا ءومىر ءبىر-اق رەت بەرىلەدى, سوندىقتان ونى جانعا جايلى شىمكەنتتە وتكىزۋ كەرەك” دەگەن. قازاقستاننىڭ جەرىنىڭ ءبارى جاقسى. ايتسە دە قىسىنىڭ قاۋقارى ءبىر-ەكى ايعا عانا جەتەتىن, تابيعاتى جۇمساق, سوعان وراي ادامدارىنىڭ دا جۇرەگى جىلى, دوسقا قۇشاعى اشىق ءوڭىر تۋرالى جاقسى ءسوز ايتپاسقا بولمايدى. ادام اعزاسىنا قاجەت ءدارۋ-مەندەر جىل ون ەكى اي ۇزىلمەيتىن وڭتۇستىك دەگەنىڭىز وسى.
ال قالا قۇرىلىسى جانە ءساۋلەت جونىندە ايتار بولساق, قالانىڭ جاڭا باس جوسپارىنىڭ جوباسى دايىندالىپ, وندا حالىق سانى 1,5 ملن. ادامعا بولجانىپ وتىر. قالانىڭ شەكاراسىن 65 مىڭ گەكتارعا كەڭەيتۋ قاراستىرىلعان. قازىرگى تاڭدا باس جوسپاردىڭ جوباسى ۇكىمەتتىڭ بەكىتۋىنە ۇسىنىلدى.
سونىمەن قاتار, قالا قۇرىلىسى كاداسترىن قۇرۋ مەن جۇرگىزۋ ماسەلەسى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. سوندىقتان دا قالا بيۋدجەتىنەن بۇل جۇمىستىڭ 2-ءشى كەزەڭىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قارجى قاراستىرىلىپ, قازىرگى تاڭدا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. ناتيجەسىندە قالا اۋماعىنداعى بارلىق قۇرىلىس جۇمىستارى ەلەكتروندى بازادا ساقتالاتىن بولادى. سونىمەن قاتار, عيماراتتاردىڭ جانە قۇرىلىستاردىڭ, ساۋلەت نىساندارىنىڭ جاي-كۇيى جانە قالا قۇرىلىسىن جوسپارلاۋ, كوشەلەردىڭ قىزىل سىزىقتارى, ينجەنەرلىك-الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمدار, تۇرعىن ۇيلەر, كوشە اتاۋلارى مەن ولاردىڭ سانى تۋرالى مالىمەتتەر ەنگىزىلەدى. بۇل جۇمىستاردى 2010 جىلدىڭ قاراشا ايىندا تولىق اياقتاۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.
قالانىڭ ەستەتيكالىق كەلبەتىن جاقسارتۋ جانە قالانىڭ مادەنيەتىن كوتەرۋ, ياعني تۇرعىندارعا ىڭعايلى ورتانى قۇرۋ ماقساتىندا وبلىس اكىمىنىڭ تاپسىرمالارىنا سايكەس, قالانىڭ ورتالىق 8 كوشەسىندە ورنالاسقان عيماراتتاردىڭ سىرتقى كەلبەتى رەتكە كەلتىرىلدى.
وتكەن جىلى وبلىس اكىمى اسقار مىرزاحمەتوۆتىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى اياسىندا ورداباسى الاڭىندا ەل تاۋەلسىزدىگىن ءدارىپتەيتىن مونۋمەنت, تەمىر جول ۆوكزالى الاڭىندا جىبەك جولى نىشا-نى سالىنىپ, ت.رىسقۇلوۆقا ەسكەرتكىش ورناتىلدى. ورداباسى الاڭى قايتا قۇرىلىپ, “قوشقار اتا” وزەنىنىڭ بويىنان فونتان سالىندى, ورداباسى الاڭىنداعى “ەسكى قالاشىق” قايتا قۇرىلىپ, قابانباي باتىر داڭعىلى بويىنان “تاماشالاۋ الاڭشاسى” جانە تۋ باعاناسى ورناتىلدى. سونىمەن قاتار, اباي ساياباعىندا داڭق اللەياسىن قۇرۋ, اباي ساياباعىنىڭ كىرەبەرىسىنە كوللونادا ورناتۋ, “سامولەت” نىسانىنىڭ ورنىن اۋىستىرۋ, اباي ساياباعىنداعى بالالار كافەسى عيماراتىن “اباي مۇراجايى” ەتىپ قايتا قۇرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. وسىنداي جۇمىستار بيىل تاعى جالعاسادى.
– ۇلكەن شاھارلاردىڭ كۇرەتامىرى ۇلكەن ءوندىرىس ورىندارى ەكەندىگى بەلگىلى. كورشى وزبەكستاندا تۇرىپ كەلگەن قانداستارىمىز تاريحي وتانىنا ورالۋ مۇمكىندىگى تۋعاندا كۆوتا كۇتپەي-اق ءجانناسىپ دەپ شىمكەنتكە كوشىپ كەلىپ جاتىر. مۇنىڭ سوڭى تالاي الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ قوردالانۋىمەن قوسا, جۇمىسسىزدىقتى دا كوبەيتەتىندىگى ءسوزسىز. جاڭادان اشىلىپ جاتقان ءوندىرىس ورىندارى قانشا جۇمىس ورنىن اشۋى مۇمكىن دەپ بولجاپ وتىرسىزدار؟
– وزبەكستان مەن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى مالى-جانى ارالاسىپ جاتقان كورشى. كورشى ەلدىڭ باس قالاسى – تاشكەنتتىڭ ءتوڭىرەگىندە تازا قازاق اۋىلدارى بار. شىمكەنتتە اعايىندارى وتىرعاندا ءارى وتكىسى كەلمەيدى. سوندىقتان جۇمىسسىزدىق كوبەيۋى مۇمكىن دەگەن قاۋپىڭىز ورىندى. ءبىراق, كاسىپكەرلەرىمىز كۇشەيىپ كەلەدى.
قالادا يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ شەڭبەرىندە بىرقاتار ءىرى جوبالار جۇزەگە اسىرىلۋدا. بىلتىر “يۋج-پوليمەتالل” وك” اق-تىڭ اككۋمۋلياتور زاۋىتى ىسكە قوسىلىپ, وندا 124 جۇمىس ورنى اشىلدى.
سونىمەن قاتار, “كورپوراتسيا اتامەكەن” جشس-ىندە تاۋلىگىنە 240 توننا ۇن شىعاراتىن كەشەن ىسكە قوسىلىپ, جاڭادان 75 جۇمىس ورنى اشىلدى.
ءوندىرىستى كەڭەيتۋ ەسەبىنەن “راحات-شىمكەنت” جشس-ءنىڭ بيسكۆيت تسەحىندا, “شىمكەنتماي” اق-تا, “شىمكەنتتسەمەنت” اق-تا, “حيمفارم” اق سياقتى ونەركاسىپ مەكەمەلەرىندە قوسىمشا 339 جۇمىس ورىندارى اشىلدى.
بۇل باعىتتا ۇستىمىزدەگى جىلى دا بىرقاتار ءىرى جوبالاردى ىسكە قوسۋ جوسپارلانۋدا. اتاپ ايتقاندا, موتور مايىن وندىرەتىن ء“HىLL Corporatىon”, كەراموگرانيت پليتالارىن شىعاراتىن “ازيا كەراميك”, ءجىپ شىعاراتىن “وكسي تەكستيل”, گيگروسكوپتى ماقتا, ماقتالى تسەلليۋلوزا شىعاراتىن “حلوپكوپروم تسەلليۋلوزا”, توقىما ءوندىرىسى بويىنشا “يۋتەكس-KZ” كاسىپورىندارى ىسكە قوسىلادى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە قالادا جاڭادان 1100 جۇمىس ورىندارىن اشۋ كوزدەلۋدە.
ودان بولەك, رەسپۋبليكالىق “يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنىڭ” جوباسىنا ەنگىزۋگە شىمكەنت قالاسى بويىنشا “پەتروقازاقستان ويل پروداكتس” جشس سياقتى 5 جوبا ۇسىنىلدى.
قازىرگى كۇنى يسو سەريالى حالىقارالىق ساپا مەنەدجمەنتى جۇيەسىن ەنگىزگەن قالا مەكەمەلەرىنىڭ سانى 71-گە جەتتى.
بۇگىنگى تاڭدا ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ باعاسىن تۇراقتاندىرۋ جانە ينفلياتسيانىڭ كەرى اسەرىن تەجەۋ قالا اكىمدىگىنىڭ تۇراقتى باقىلاۋىندا.
– كەيىنگى ون جىلدا قالا كولەمى جاعىنان ايتارلىقتاي ءوستى. قالا ماڭىنان بىرنەشە شاعىن اۋداندار پايدا بولدى. وسىعان وراي ارىز-شاعىمدار دا كوبەيگەن. بىرەۋىندە ەلەكتر قۋاتى ءالسىز, ەندى بىرىندە جول جوق, اۋىز سۋدى تاسىمالداپ ءىشىپ وتىرعاندار بار. سۇراپ بارار, تالاپ ەتەر جەرى – اكىمدىك...
– قالا حالقى وسكەننەن كەيىن تۇرعىن ءۇي سالماي تۇرا تۇر دەپ ەشكىمگە ايتا المايسىڭ. مۇنىڭ ءبارى ۋاقىتىندا ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق جۇيە جاسالىنباي تۇرىپ تۇرعىن ءۇي سالۋعا جەر بەرىلگەندىكتەن تۋىنداپ وتىر. ادامدار ءوز ءومىرىن جاقسارتۋعا جۇمىس جاساۋى كەرەك, ونى قۇپتايمىز. قازىر ۋاقىتىندا كەتكەن كەمشىلىكتەردىڭ ورنىن تولتىرۋعا جۇمىس جاسالىنىپ جاتىر.
قالانىڭ ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا 2009 جىلى 5 124,2 ملن. تەڭگە قارالىپ, ونىڭ 4 722,5 ملن. تەڭگەسى يگەرىلدى. ونىڭ ىشىندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن 672,0 ملن.تەڭگەگە “سولتۇستىك” پودستانسانىڭ قۇرىلىسىن اياقتاۋعا, ء“نۇرسات” شاعىن اۋدانىنداعى ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىم جۇيەلەرىنە 187,6 ملن. تەڭگە باعىتتالدى. 2010 جىلى “سولتۇستىك” پودستانساسىنان نۇرسات شاعىن اۋدانىنان وبلىستىق بالالار اۋرۋحاناسىنا دەيىن ەلەكتر جەلىسىن تارتۋ جوسپاردا بار.
“جول كارتاسىنىڭ” شەڭبەرىندە 13 جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا 2562,1 ملن. تەڭگە قارجى يگەرىلۋىنىڭ ءناتيجەسىندە كوپتەن بەرى شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان “سامال-1,2” شاعىن اۋداندارىندا 621,5 ملن. تەڭگەگە ەلەكتر ءجۇيەلەرىنىڭ, ماگيسترالدى گاز قۇبىرلارىنىڭ قۇرىلىستارى اياقتالدى.
قۋاتى 110/10 كۆ (ۆل 110) “سامال” پودستانساسىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى, يگەرىلگەن قارجى – 1038,9 ملن.تەڭگە. بۇل نىساننىڭ قۇرىلىسى بيىلعى جىلى اياقتالادى. “سامال-1,2” شاعىن اۋداندارىندا ەلەكتر جۇيەلەرىنىڭ قۇرىلىسىن جالعاستىرۋ جوسپارلانۋدا.
ولاردى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا شۇعىلا, ىنتىماق, قورعاسىن-1,2, دوستىق شاعىن اۋداندارىندا 450,5 ملن.تەڭگەگە سۋ قۇبىرلارى تارتىلدى. قالالىق بيۋدجەتتىڭ ەسەبىنەن 51,7 ملن. تەڭگەگە 9-شاعىن اۋداندا سۋ قۇبىرلارىنىڭ قۇرىلىسى بويىنشا جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتار دايىندالدى.
سونىمەن قاتار, قالالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن 9-شاعىن اۋداندى سۋمەن, 6-شاعىن اۋداندى گازبەن, 6-شاعىن اۋداندى ەلەكترمەن قامتاماسىز ەتۋ جۇيەلەرىنىڭ قۇرىلىستارى بويىنشا جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتارى دايىندالاتىن بولادى. بۇل دەگەنىڭىز, شاعىن اۋدانداردا قالىپتاسقان وتكىر ماسەلەلەردىڭ شەشىمى تابىلاتىندىعىن كورسەتەدى.
– سوڭعى سۇراق اكىمدىك جۇمىسىنا قاتىستى ەمەس. قازاقتىڭ داڭقتى بوكسشىسى, ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى ۇلتتىق قۇرامانىڭ كاپيتانى بولعان نۇرجان سمانوۆ ءسىزدى مىقتى بوكسشى بولعان دەيدى.
جاقىندا ناۋرىز مەرەكەسىندە كوڭدە تىزىلگەن اسىقتاردى ساقامەن ءدال كوزدەپ, كەنەيلەردى ج ۇلىپ ءتۇستىڭىز. سوعان قاراعاندا, مەملەكەتتىك قىزمەتتەن تىس ۋاقىتتا سپورتتى سەرىك ەتۋمەن قاتار, اسىق تا ويناپ تۇراسىز-اۋ...
– دەنى ساۋدىڭ – جانى ساۋ. سپورتپەن اينالىساتىنىم راس, ال اسىق ويناۋ بىزدەن قالعالى قاشان. كوپ بالالى ۇيدە وستىك. اۋىل بالالارىنىڭ بارلىق ويىندارى بىزگە ءتان. حالقىمىزدا “اكىم بول, حالقىڭا جاقىن بول” دەگەن اتالى ءسوز بار. بالالار ويناپ جاتقان سوڭ بالالىعىمىز ەسكە تۇسكەن دە. اكىم دە حالىقتىڭ بەل بالاسى. كەيبىرەۋلەردەي توبەگە قاراپ, كەربەزدەنىپ ءجۇرۋ, مانساپتىڭ بۋىنا ماس بولۋ قولىمنان كەلمەيدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن باقتيار تايجان, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.