پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى ورال مۇحامەدجانوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن وتكەن پالاتانىڭ سارسەنبى كۇنگى پلەنارلىق وتىرىسىندا دەپۋتاتتار ەلدەگى قالىپتاسقان توتەنشە جاعدايلار جونىندەگى ويلارىن ورتاعا سالدى. وسى رەتتە نۇرتاي سابيليانوۆتىڭ پرەمەر-مينيستر اتىنا جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالى كوپشىلىكتى بەيجاي قالدىرمادى.
دەپۋتاتتىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 17 ناۋرىزىندا اۋا رايىنىڭ كۇرت جىلىنىپ كەتۋىنەن شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ بىرنەشە اۋداندارىندا ەلدى مەكەندەردى سۋ باسىپ, توتەنشە جاعداي قالىپتاسقان. قازىرگى تاڭدا اباي, زايسان, تارباعاتاي, كۇرشىم, ءۇرجار جانە ۇلان اۋداندارىنىڭ 26 ەلدى مەكەنى تابيعات اپاتىنان ايتارلىقتاي زارداپ شەگىپ جاتىر ەكەن. سۋ استىندا 1187 تۇرعىن ءۇي, 1512 قورا-جاي, 323 قىستاق قالعان. سونىمەن قاتار, 8 كوپىر قيراپ, رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى ماڭىزى بار اۆتوجولداردى سۋ شايىپ كەتكەن. سۋ تاسقىنىنان مىڭداعان ادام باسپاناسىز قالىپ, 8 296 ءىرى قارا مال, 33400 قوي-ەشكى, 1960 جىلقى مالى شىعىن بولىپتى.
نۇرتاي ساليح ۇلى, اسىرەسە, تارباعاتاي اۋدانىندا وتە كۇردەلى جاعداي قالىپتاسقانىن كولدەنەڭ تارتتى. 18-19 ناۋرىز كۇندەرى تارباعاتاي اۋدانىنا قاراستى كوكجىرا, جانتىكەي, قىزىلكەسىك, كوكتۇبەك اۋىلدارىن توپان سۋ جايلاعان. قولايسىز اۋا رايى مەن ارنايى تەحنيكانىڭ جەتىسپەۋى توتەنشە جاعدايدى جويۋ مەن ونىڭ الدىن الۋ شارالارىن شۇعىل ءجۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرمەۋدە كورىنەدى. وسىعان بايلانىستى دەپۋتات ارنايى كوميسسيا قۇرىپ, جاعدايدى قالپىنا كەلتىرۋ ماسەلەلەرىن شەشۋدى سۇرادى. وسى رەتتە دەپۋتاتتار كومەكتى ءاربىر تۇرعىن سەزىنۋى تيىستىگىن اتاپ كورسەتتى.
تيتو سىزدىقوۆ تۇرعىنداردان ولگەن مالعا وتەماقى الۋ ءۇشىن ونىڭ دەنەسىن تاپسىرۋ تۋرالى تالاپتىڭ ورىنسىزدىعىن ايتسا, راۋان شاەكين ەلدەن كومەك جيناعانشا, ۇكىمەت توتەنشە جاعدايلارعا دەپ بيۋدجەتتە بەكىتىلگەن 37 ميلليارد تەڭگەنى پايدالانۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋداردى.
جالپى وتىرىستا “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قىزمەتى ءۇشىنشى تۇلعالارعا زيان كەلتىرۋ قاۋپىمەن بايلانىستى وبەكتىلەر يەلەرىنىڭ ازاماتتىق-قۇقىقتىق جاۋاپكەرشىلىگىن مىندەتتى ساقتاندىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى” زاڭ جوباسى بويىنشا پارلامەنت ءماجىلىسى مەن سەناتى اراسىنداعى كەلىسپەۋشىلىكتەردى ەڭسەرۋ جونىندەگى كەلىسىم كوميسسياسىنىڭ ۇسىنىستارى تۋرالى ماسەلە قارالدى. بۇل ءجونىندە ءماجىلىستىڭ ەكولوگيا ماسەلەلەرى جانە تابيعات پايدالانۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى, قوس پالاتا اراسىنداعى كەلىسىم كوميسسياسىنىڭ ءتورايىمى ايتكۇل ساماقوۆا بايانداپ بەردى.
سودان كەيىن “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن ارمەنيا رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى ينۆەستيتسيالاردى كوتەرمەلەۋ جانە ءوزارا قورعاۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى” زاڭ جوباسى تالقىعا ءتۇسىپ, تولىقتاي ماقۇلداندى. كەلىسىمنىڭ ماقساتى تۋرالى يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ۆيتسە-مينيسترىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ەرحات ەسقاليەۆ بايانداما جاسادى. ال ءماجىلىستىڭ حالىقارالىق ىستەر, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ مۇشەسى ساۋىرباي ەسجانوۆ قوسىمشا تۇسىنىك بەردى.
“بيووتىن ءوندىرىسى مەن اينالىمىن مەملەكەتتىك رەتتەۋ تۋرالى” زاڭ جوباسى ءۇشىنشى وقىلىمدا تالقىعا سالىندى. بۇل زاڭ جوباسى جونىندە اگرارلىق ماسەلەلەر كوميتەتىنىڭ مۇشەسى ەركىن رامازانوۆ تۇسىنىك بەردى. بيووتىن ءوندىرىسىن رەتتەۋگە باعىتتالعان وسى زاڭ جوباسى پالاتانىڭ ۇزاق ساراپتاۋىنان ءوتتى. 2009 جىلعى مامىردىڭ 27-سىندە ءبىرىنشى وقىلىمدا قارالسا, ۇستىمىزدەگى جىلعى اقپاننىڭ 3-ىندە ەكىنشى وقىلىمدا تالقىلانىپ, ماقۇلدانعان بولاتىن. وسى جولى دەپۋتاتتاردىڭ جاڭا ۇسىنىستارى بويىنشا ءۇشىنشى وقىلىمعا ءازىرلەنىپ وتىر.
زاڭ جوباسىنىڭ ماقساتى – بيووتىن ءوندىرىسىن جانە اينالىمىن دامىتۋ, بيووتىن ءوندىرىسى كەزىندە مەملەكەتتىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىن رەتتەۋ, سونداي-اق قورشاعان ورتانى قورعاۋ. زاڭ جوباسى بويىنشا قورىتىندى سالىستىرما كەستەگە 87 تۇزەتۋ ەنگىزىلگەن. اگرارلىق ماسەلەلەر كوميتەتى سونىڭ ىشىندە 14 تۇزەتۋ قابىلدانباعانىن مالىمدەپ وتىر.
وتىرىس سوڭىندا “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە بيووتىن ءوندىرىسى جانە اينالىمىن مەملەكەتتىك رەتتەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا تولىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى” زاڭ جوباسى دا ءۇشىنشى وقىلىمدا تالقىعا ءتۇستى.
زاڭ جوبالارى تالقىلانا كەلىپ, ءۇشىنشى وقىلىمدا ماقۇلداندى.
ۋكراينالىق جۋرناليستەر ەقىۇ توراعالىعىنان ءۇمىت ەتىپ وتىرعان ەلدەرىنە قازاقستان تاراپىنان قولداۋ تابىلا ما دەگەن سۇراقتارىنا تۇشىمدى جاۋاپ الىپ ريزا بولىپ جاتتى. ال قازاقستاننىڭ ەندى باستالعان توراعالىعىنىڭ جۇمىسىن قالاي باعالار ەدىڭىز دەگەنگە كونستانتين گريششەنكو توراعالىق وتە جاقسى دەڭگەيدە قىزۋ باستالىپ, تىنىمسىز ءجۇرىپ جاتىر, ال جىل اياعىندا قازاقستان وسى قارقىنىنان جاڭىلماي ءتوراعالىقتى جەمىستى اتقارادى دەگەن سەنىمدەمىز, وعان قولداۋ كورسەتۋگە ءازىرمىز, دەپ جۋرناليستەرگە ىقىلاس ءبىلدىرىپ, ساۋالدار قويعانىنا راحمەتىن جەتكىزدى.
* * *
كيەۆتەن كەشكىلىك ۇشىپ شىعىپ, مولداۆانىڭ استاناسى – كيشەنەۆكە جەتكەن ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر مينيسترى قانات ساۋداباەۆ ەرتەڭگىسىن مولدوۆا پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى – سىرتقى ىستەر جانە ەۋروپالىق ينتەگراتسيا ءمينيسترى يۋريە ليانكەمەن كەزدەستى. ەكى ارىپتەس مولدوۆا مەن قازاقستان اراسىنداعى بايلانىستاردى تەرەڭدەتۋدىڭ ماڭىزىن, ەقىۇ ءۇش سەبەتىنىڭ بىرىنە سالىنعان قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى جانە ۇزاققا سوزىلعان كيكىلجىڭدەردى شەشۋ, پريدنەستروۆە جايىندا پىكىر الماسىپ, سوڭىنان مينيسترلىكتەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا باعىتتالعان مەموراندۋمعا قول قويدى.
جالپى, مولدوۆا ءۇشىن پريدنەستروۆە داۋى باستىڭ ءجيى ۇستايتىن ساقيناسى ءتارىزدى. 1990 جىلدىڭ 2 قىركۇيەگىندە مولدوۆا قۇرامىنان ءوزىن بولەكپىز دەپ جاريالاعان, بىراق ەش جەردە تانىلماعان پريدنەستروۆە رەسپۋبليكاسى توڭىرەگىندەگى داۋ-داماي 20 جىلدىڭ ىشىندە ساعىزداي سوزىلۋمەن كەلەدى. سول سەبەپتەن دە, ەقىۇ بۇل ماسەلەنى ءوز نازارىنان شىعارىپ كورگەن ەمەس. مولدوۆاعا ساپارىندا ءىس باسىنداعى توراعا پريدنەستروۆە ورتالىعى – تيراسپولگە بارىپ, تانىلماعان رەسپۋبليكا باسشىسى ي.سميرنوۆپەن جۇزدەستى. بۇل تۋرالى تولىق ەسەپ گازەتىمىزدىڭ كەلەسى نومىرىندە جاريالاناتىن بولادى.
اسقار تۇراپباي ۇلى.