جوعارى ءبىلىمنىڭ عىلىممەن جانە ساياساتپەن ۇشتاسۋى, ءوزارا بايلانىستارى مەن قارىم-قاتىناستارى جاڭا رەفورمانىڭ ارقاشاندا نەگىزى بولىپ تابىلاتىنى تاريحي تاجىريبەدە دالەلدەنگەن. بۇل ۇشەۋىن ءاسىرەسە, تاريح عىلىمىندا دەربەس باعىتتار رەتىندە جەكە دارا دامىتۋعا تالپىنىس ءوزىنىڭ ءناتيجەسىن بەرە قويمايتىندىعى حح عاسىرداعى كەڭەس وداعىنىڭ تاريحي ءتاجىريبەسىندە ايقىندالعانىن جاقسى بىلەمىز. جوعارى مەكتەپكە جانە عىلىمعا ساياسات تىكەلەي ىقپال جاساعان اتالمىش قوعامدا عىلىم اكادەمياسىنىڭ توڭىرەگىنە توپتاسقان عىلىم سالالارى دەربەس وركەندەگەنىن باستان وتكەردىك. ەداۋىر تابىستارعا قول جەتكەنىنە قاراماستان, مۇنداي ۇستانىم ءتۇپتىڭ تۇبىندە جوعارى ءبىلىمنىڭ جانە عىلىمنىڭ الشاقتاۋىنا جانە بىرتە-بىرتە تۇيىققا تىرەلىپ, توقىراۋعا ۇشىراۋىنا الىپ كەلەتىنىن وتكەن ءومىر دالەلدەدى. كەزىندە جابىق بولعان ءبىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەمىز شىن مانىندە تاۋەلسىزدىك تۇسىندا جان-جاقتى دامۋعا مۇمكىندىك الىپ وتىر. عىلىم تۋرالى دا وسىلاي دەۋگە بولادى. اسىرەسە, باتىس ەلدەرىنىڭ جوعارى ءبىلىم مەن عىلىمدى دامىتۋ تاجىريبەلەرى جاڭا جاعدايدا نازار اۋدارۋعا ابدەن لايىقتى دەپ ويلاي باستادىق. وسى ماسەلەنى العاش رەت مەملەكەتتىك تىلدە جان-جاقتى تالداعان تولىمدى دا ىرگەلى مونوگرافيالىق زەرتتەۋ جارىق كوردى. ونىڭ اۆتورلارى بەلگىلى عالىم-تاريحشىلار حانگەلدى ءابجانوۆ پەن عابيت كەنجەباەۆ.
باتىس ەلدەرىندەگى جوعارى ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ باستى-باستى نەگىزدەرى سالىستىرمالى تۇردە تەرەڭ زەرتتەلگەن وسى ەڭبەكتىڭ بۇگىنگى تاڭدا اسا قاجەتتىگى ونى وقي باستاعاندا ايقىن بايقالادى. وندا باتىس ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى ناقتى مىسالدار نەگىزىندە جان-جاقتى قاراستىرىلعان. سونىمەن بىرگە اۆتورلار ولارداعى ەرەكشەلىكتەردى تالداي كەلىپ, ءبىلىم بەرۋدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتىك جانە ۋنيۆەرسيتەتتىك ەمەس سەكتورلارىن ناقتى ءتاجىريبە رەتىندە قابىلداۋدى ۇسىنادى. سوعان وراي باتىستاعى سىرتتان وقىتۋ جانە كەشكى بولىمدەردە ءبىلىم بەرۋ جۇيەلەرى دە ناقتى دەرەكتەرمەن سيپاتتالعان. باتىس ەلدەرىندەگى, دالىرەك ايتساق, اقش-تاعى, ۇلىبريتانياداعى, فرانتسياداعى جانە جاپونياداعى وقۋعا ستۋدەنتتەر تارتۋ جۇيەسىنىڭ 1980 جىلدان باستالاتىن جانە قازىرگى تاۋەلسىزدىككە دەيىن سوزىلاتىن ناقتى تاجىريبەلەرى 100 مىڭ ادامعا شاققانداعى ستۋدەنتتەر سانىن تالداۋ ارقىلى ناقتىلانا تۇسكەن.
مونوگرافيانىڭ قازاقستانداعى ءبىلىم مەن عىلىمدى دامىتۋدىڭ ەرەكشەلىكتەرىن مۇمكىندىگىنشە تاريحي حرونولوگيالىق نەگىزدە تالداپ كورسەتۋى دە نازار اۋدارتادى. بۇل جەردە توتاليتاريزم قىسپاعىنداعى اتالمىش سالالاردىڭ العاشقى جەتىستىكتەرى مەن كەدەرگىلەرى ناقتى مىسالدارمەن تۇسىنىكتى جانە ناقتى كورسەتىلگەن. ەڭبەكتە بۇرىن ايتىلا بەرمەيتىن كوپتەگەن كەمشىلىكتەر جوعارى ءبىلىم مەن عىلىمدى دامىتۋ بارىسىن زەرتتەۋدە ايقىن كورىنىس بەرگەن. تاريحىمىزدا زەرتتەۋدەن تىس قالىپ كەلە جاتقان حح عاسىردىڭ 20-جىلدارىنان باستالاتىن ءبىلىم مەن عىلىمدى ورىستاندىرۋ ساياساتى العاشقى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وقىتۋ جۇيەسىن سيپاتتاۋ ارقىلى ايقىندالا تۇسكەن. تىپتەن, 1960 جىلداردىڭ ورتاسىندا دا قازاقستانداعى ستۋدەنتتەردىڭ جارتىسىنان كوبىنىڭ سلاۆيان تەكتەستەردەن تۇرعاندىعىن جانە بەلگىلى عالىمدارىمىزدىڭ انا تىلىمىزدە ءبىلىم بەرۋدى ارمانداعانىن تاريحشى ە.بەكماحانوۆتىڭ “قاشان ءوزىمىزدىڭ انا تىلىمىزدە سويلەر ەكەنبىز” دەگەن ارمان-تىلەگىنەن ايقىن بايقاۋعا بولادى. ستۋدەنت قازاقتاردىڭ سانى تومەن بولعاندىقتان, وقۋدى ءبىتىرىپ شىققان مامانداردىڭ ۇلەسىنىڭ دە سونداي بولعانى زەرتتەۋدە اتاپ كورسەتىلگەن.
دەگەنمەن دە ەڭبەكتىڭ قۇندىلىعى تابىستار مەن كەمشىلىكتەردى شۇقشيا تالداپ, قاتار قاراستىرۋىندا بولسا كەرەك. وندا قازاق ينتەلليگەنتسياسىنىڭ قايشىلىقتى جاعدايدا حح عاسىردىڭ 60-70 جىلدار توعىسىندا قالىپتاسۋىنىڭ اياقتالعانى تۋرالى تۇجىرىم ناقتى دەرەكتەرمەن بەكىتىلگەن جانە بۇل اسا قۇندى قورىتىندى. 70-80 جىلدارى ستۋدەنت قازاقتاردىڭ سان جاعىنان ءوسۋ تەندەنتسياسىنىڭ ۇلتتىق ينتەلليگەنتسيانى قالىپتاستىرۋعا ۇلكەن ىقپال جاساعانى زەرتتەۋدە ايقىن بايقالادى. سونىمەن بىرگە 1948-1952 جىلدارى ۇزىن ىرعاسى 200-دەن استام قازاقستاندىق عالىمداردىڭ ساياسي سەنىمسىزدەر رەتىندە قۋعىندالعاندارىن وقىرماندار وسى كىتاپتان ناقتى بىلە الادى. اكادەميكتەر ش.ەسەنوۆتىڭ عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى قىزمەتىنەن, ە.بوكەتوۆتىڭ قاراعاندى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى قىزمەتىنەن بوساتىلۋى دا وسى قۋعىن-سۇرگىننىڭ جالعاسى ەدى.
زەرتتەۋدى قۇندى ەتەتىن تاعى ءبىر نارسە – قازاقستانداعى عىلىم جانە ءبىلىم ماسەلەلەرىنىڭ باسقا تمد ەلدەرى كورسەتكىشتەرىمەن سالىستىرۋ نەگىزىندە زەرتتەلۋى. جوعارى ءبىلىمدى قارجىلاندىرۋ ساياساتىنىڭ قىرى مەن سىرى, ساياساتتىڭ ۇيىمدىق جانە ءنورماتيۆتى-قۇقىقتىق نەگىزدەرى ەڭبەكتە ارنايى زەرتتەلگەن. 90-شى جىلدارداعى ەڭبەك نارىعىنداعى جۇمىس كۇشىنە دەگەن ۇسىنىس پەن سۇرانىس ماسەلەلەرى, جۇمىسسىزدىق, جۇمىسسىزدار اراسىنداعى ايەلدەردىڭ ۇلەسى ناقتى ساندىق مالىمەتتەر نەگىزىندە كورسەتىلگەن. جوعارى ءبىلىمدى دامىتۋدىڭ قولدانىستاعى زاڭناماعا تاۋەلدىلىگى, وسىعان بايلانىستى الدا تۇرعان ناقتى مىندەتتەر دە عىلىمي تالداۋلاردىڭ مالىمەتتەرىن قورىتۋ ءناتيجەسىندە جان-جاقتى تالدانعان. زەرتتەۋشىلەردىڭ نازارىنان 1991-2006 جىلدار ارالىعىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى جوعارى وقۋ ورىندارى مەن ولارداعى ستۋدەنتتەردىڭ سانىن (وبلىستارعا شاققان مالىمەتتەرمەن) ارنايى كەستە تۇرىندە تالداپ كورسەتىلگەن.
حح عاسىردى جانە تاۋەلسىزدىك تۇسىنداعى كەزەڭدى جان-جاقتى جانە ساپالى تالداعان زەرتتەۋ مەملەكەتتىك عىلىمي ساياساتتى جانە ونىڭ ناتيجەلەرىن ارنايى قاراستىرىپ, قازىرگى كۇننىڭ تارتىبىندە تۇرعان عىلىم سالاسىنداعى رەفورمالار العا قويىپ وتىرعان مىندەتتەردى ناقتىلاي تۇسكەن. عىلىم سالاسىنداعى رەفورمالاردىڭ بارىسى مەن تاجىريبەسىن قاراستىرعان اۆتورلار وسى باعىتتا قولدانىلعان تاۋەلسىزدىك تۇسىنداعى جاڭا قاۋلىلاردىڭ نەگىزگىلەرىن تۇگەلگە جۋىق قامتۋعا كۇش سالعان. وندا 1991-2002 جىلدارداعى ەلىمىزدەگى عىلىمي زەرتتەۋ جۇرگىزگەن ۇيىمدار سانىن سالالىق باعىتتار بويىنشا سيپاتتاي وتىرىپ, عىلىمي-تەحنيكالىق سالا ۇيىمدارىنىڭ ايماقتار بويىنشا ورنالاسۋىن دا ارنايى كەستە بويىنشا بەرگەن.
عىلىمنىڭ دامۋىندا وعان نەگىزدەلگەن ءونىمنىڭ حالىقارالىق اۋقىمدا جوعارى دامىپ كەلە جاتقانىن, مۇنداي ونىمدەردى ساتۋ كولەمىنىڭ سوڭعى 20 جىلدا 5 ەسەگە كوبەيىپ, 1 ترلن. ەۆرودان اسقانى بارلىق باستى ەلدەردە عىلىمي زەرتتەۋلەرگە باسا نازار اۋدارىلا باستاعانىنىڭ مىسالى رەتىندە اتالىپ وتەدى.
قازىرگى كەزەڭنىڭ باستى ماسەلەلەرى رەتىندە زەرتتەۋشىلەر جاھاندانۋداعى الەمدىك عىلىمي-تەحنولوگيالىق كەڭىستىكتى قالىپتاستىرۋ ماسەلەلەرىن, باسقا دامىعان ەلدەرمەن قازاقستاننىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە عالىمدار مەن ماماندار الماسۋ ءناتيجەلەرىن, الەمدىك كەڭىستىكتە ءباسەكەلەستىككە توتەپ بەرۋ ءۇشىن قازاقستاننىڭ 2015 جىلعا دەيىنگى ىشكى ءونىم قۇرىلىمىنداعى عىلىمي جانە جاڭاشىل عىلىمي قىزمەتتىڭ سيپاتىن تەرەڭ تالداعان. الدا تۇرعان باستى ءمىندەتتەردىڭ ءبىرى قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ 2012 جىلعا دەيىن عىلىمدى دامىتۋعا ينۆەستيتسيانى 25 ەسە كوبەيتىپ, ونى جىلىنا 350 ملرد. تەنگەگە دەيىن جەتكىزۋ مىندەتىنىڭ شىن مانىندە جۇزەگە اسىپ كەلە جاتقانى دا ناقتى زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىندە بايقالادى. بۇل ماقساتتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ءجۇرگىزىلگەن رەفورمانىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاما تۇرىندە قابىلدانعانى, وندا مامانداردى شەتەلدە وقىتۋمەن قاتار تەحنيكالىق, جاراتىلىستانۋ جانە قوعامدىق عىلىمدار سالاسىندا تياناقتى زەرتتەۋلەرمەن اينالىساتىن وقۋ ورىندارىن, ياعني ۋنيۆەرسيتەتتەردى دامىتۋ باستى ءمىندەتتەردىڭ ءبىرى رەتىندە ناقتىلانعان.
زەرتتەۋشىلەردىڭ جوعارى ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ تاعىلىمى مەن بولاشاعىنا ارنايى كوڭىل ءبولۋى دە اسا ماڭىزدى. مۇندا اۆتورلار جوعارى ءبىلىم مەن عىلىمدى ۇيىمداستىرۋ ءتاجىريبەلەرىن قورىتا كەلىپ, ولاردى دامىتۋدىڭ مۇمكىندىكتەرىن دە ناقتىلاپ كورسەتەدى. ءيا, ماڭىزدى ماسەلەنىڭ سان قىرلى جاقتارىن كوتەرگەن زەرتتەۋشى عالىمدار بۇل مونوگرافيالىق زەرتتەۋدە بۇكىل قازاق ينتەلليگەنتسياسىن تولعاندىرعان ءبۇگىنگى ءداۋىردىڭ اسا وزەكتى ماسەلەلەرىن تالداعان ەكەن. كوپتەگەن دەرەكتەردى جانە ساندىق مالىمەتتەردى ەكشەپ, عىلىمي اينالىمعا قوسۋ اۆتورلاردىڭ بۇل ماسەلەنى جان-جاقتى جانە تەرەڭ بىلەتىندىكتەرىن دە بايقاتىپ وتىر. زەرتتەۋ كوپ جىلدارعا سوزىلعان عىلىمي ىزدەنىستىڭ ناقتى ءناتيجەسى جانە وندا بولاشاعىمىزعا بايلانىستى كوپتەگەن ساليقالى پىكىرلەر جانە ورنىقتى ويلار مەن باسالقالى تۇجىرىمدار بار. وسىنى ەسكەرە كەلە, زەرتتەۋ جۇمىسى جوعارى ءبىلىم مەن عىلىم ماسەلەسىن باسقارۋمەن اينالىساتىن ازاماتتاردىڭ جۇمىسىن ءتيىمدى ۇيىمداستىرۋعا جاعىمدى ىقپال جاسار دەگەن ويعا تىرەلدىك.
تالاس وماربەكوۆ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-ءدىڭ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى.