ەلىن ءسۇيۋدىڭ ەرەن ۇلگىسى

سەبەبى 1989 جىلعى 22 ماۋسىمدا ن.ءا.نازارباەۆ قازاقستان كوم­پار­تياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ بەكىتىلدى. ال 1991 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانى كۇنى العاشقى جالپىحالىقتىق پرەزيدەنت سايلاۋىن­دا سايلاۋشىلاردىڭ 98,7%-ى ن.ءا.نازارباەۆقا داۋىس بەرگەن بولاتىن. ءدال وسىلاي, قازاقستان حالقى تاۋەلسىز­دىك ەلەڭ-الاڭىندا تاعدىرلى شەشى­مىن جاسادى. 2019 جىلعى 19 ناۋرىز­داعى قازاقستان حالقىنا ارناعان تاريحي ۇندەۋىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇل تۋرالى «حالقىم ماعان تاۋەلسىز قازاق­ستاننىڭ تۇڭعىش پرەزي­دەنتى بولۋ مۇمكىندىگىن بەردى», دەپ تولعانىسپەن ەسكە العان ەدى.

مەملەكەتىمىز ءۇشىن ماڭىزدى تاريحي ساتتەردە پرەزيدەنتتىڭ ەل حالقىنا ۇندەۋ ارناۋى – ءداستۇرلى ءۇردىس. دەگەنمەن وتكەن جىلدىڭ ناۋرىزىنداعى حالىققا ۇندەۋى ەرەكشە بولعانى راس. سەبەبى وسى كۇنى ەلباسى ءوزىنىڭ پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىگىن توقتاتقانىن جاريالادى. وسى تاريحي سوزىندە ەلدىك پەن بىرلىك, سەنىم مەن قۇرمەت تۋرالى ءار ازاماتپەن جەكە تىلدەسكەندەي اسەردە بولدىق. «ماعان ۇلى حالقىما, تۋعان جەرىمە قىزمەت ەتۋ باقىتى بۇيىردى. بارشاڭىزعا – حالقىما زور ريزاشىلىعىمدى ءبىلدىرىپ, باسىمدى يەمىن. وسىنداي قولداۋدىڭ ارقاسىندا سىزدەردىڭ سەنىمدەرىڭىزدى اقتاۋ ءۇشىن مەن بار كۇش-جىگەرىمدى, دەنساۋلىعىمدى, ۋاقىتىمدى اياماي ادال قىزمەت ەتتىم». بۇل – ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ جانە ونىڭ دانالىعىنىڭ دارالىعىنا دەگەن قالتقىسىز سەنىم, تۇڭعىش پرە­زي­دەنتىمىزدىڭ ايرىقشا قاسيەتى. تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ جەتىستىكتەرىنە توقتالعاندا ول «وسىنىڭ ءبارىن سىزدەرمەن بىرگە جاسادىق, قۇرمەتتى قازاقستاندىقتار», دەپ ەكپىن تۇسىرە ايتقانى ەسىمىزدە.

مەملەكەت پەن قوعامدى تۇبە­گەيلى وزگەرتۋ پروتسەسىن باسقارىپ, با­عىت­­تاۋعا بەل بۋعان ساياسي كوش­باس­­شى­نىڭ موينىنداعى جاۋاپ­كەر­شى­لىك جۇگى سالماقتى بولماق. وسىن­داي تاريحي ميسسيانى ارقا­لاعان ەل­باسى تۇراقتىلىقتىڭ سەنىم­دى كەپى­لىنە, كۇردەلى ساياسي, ەكو­نو­ميكالىق جانە الەۋمەتتىك جاڭا­رۋدى جۇزە­گە اسىرۋعا, ەلىمىز­دىڭ الەم­دىك قو­عام­داس­تىق تاراپىنان مو­يىن­دا­لۋى­نا جول اشقان قازاق­ستان مەم­لە­كەت­تىلىگىنىڭ تىرەگىنە اينالدى. سو­نى­مەن بىرگە حالىقارالىق دەڭ­گەي­دە قازاقستان مەن نۇرسۇلتان نازار­باەۆ ەسىمىنىڭ اراسىندا اجىراماس اسسوتسياتسيالىق بايلانىس ورنادى.

بۇگىندە تاۋەلسىزدىك جىلدارى دۇنيەگە كەلگەن ەكىنشى بۋىن ۇرپاق ءوسىپ كەلەدى. ولارعا عانا ەمەس, كەي­دە اعا بۋىنعا دا ەگەمەندىك تۇ­سىن­دا ورىن العان وزگەرىستەر اۋقى­مىن باعامداۋ قيىنعا سو­عىپ جاتادى. وتىز جىلداي ۋاقىت بۇرىن قازاق­ستاندىقتار ءوز تاريحىن­داعى اسا ءبىر اۋىر كەزەڭدى باسىنان وتكەردى. كە­ڭەس وداعىنىڭ قۇلاۋىمەن ءوندى­رىس­تىڭ باسىم بولىگى تۇرالاپ, ميل­ليون­داعان ادام جۇمىسسىز قالدى, بولا­شاققا دەگەن سەنىم ءۇزىلدى, ازىق-ت ۇلىك كارتوچكامەن عانا بەرىلىپ تۇر­دى. ال كورشى مەملەكەتتەردە ەتنوس­ارالىق قاقتىعىستار, ءتىپتى ازامات­تىق سوعىستار ءورشىپ كەتكەن ەدى.

مىنە, ءۇش ونجىلدىق ىشىندە قازاق­ستان – ەكونوميكاسى قار­قىن­دى دامىپ كەلە جاتقان مەم­­لەكەت رەتىندە تانىلدى ءارى حالىق­ارالىق قاتىناستاردىڭ بەدەل­دى قاتىسۋشىسى قاتارىنان كورىن­دى. تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ كوشباس­شىلىعىمەن ەلىمىز قيىندىقتاردى سەنىمدى ەڭسەرىپ, الدىنا اسقارالى ماقساتتار قويۋ ارقىلى ىلگەرى ادىمداپ كەلەدى.

ۋاقىت اتموسفەراسىن سەزىنۋ – سايا­ساتكەردىڭ ۋاقتىلى شەشىمدەر قابىل­داۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن ماڭىزدى قاسيەت. قادىم زاماندار بۇرىن سەنەكا ايتقانداي, ءىستىڭ ىرىلىگى اۋقىمىمەن ەمەس, ۋاقتىلى جۇزەگە اسۋىمەن قۇندى.

ۋاقىتتىڭ الدىنا ءتۇسۋ, قالىپ­تاسۋى مۇمكىن تەندەنتسيالاردى تاني ءبىلۋ قاسيەتتەرى ن.ءا.نازارباەۆ­تىڭ تالاي مارتە قوعامدىق پسيحولوگيا دامۋىن سەزىنىپ, باعىتتاپ وتىرۋى­نا مۇمكىندىك بەردى. جالاڭ ۇران­دارعا ىلەسپەي (كوبىنەسە پوپۋليستەر ارقا سۇيەيتىن, بىراق تۇبىندە ولاردىڭ ستراتەگيالىق جەڭىلىسىنە اينالاتىن ءۇردىس), كەرەك جەرىندە ەل مۇددەسى ءۇشىن قارسىلىق كورسەتۋ ەلباسىعا ءتان. ول ءاردايىم دامۋعا كەدەرگى بولىپ, شەكتەۋ قوياتىن قوعامدىق ستەرەوتيپتەر مەن ينەرتسيانى وزگەرتۋگە تىرىسادى. سەبەبى ازاماتتاردىڭ كوڭىل كۇيىن ءدوپ باسۋ ىلعي ولاردىڭ قولداۋىنا يە بولاتىن شارالار قابىلداۋ دەگەندى بىلدىرمەسە كەرەك. كەيدە, البەتتە تانىمال ەمەس شەشىمدەر قابىلداۋعا تۋرا كەلە­دى, بولاشاقتاعى ستراتەگيالىق جەڭىس­تەر ءۇشىن مەزەتتىك, تاكتيكالىق جە­ڭى­لىس­تەرگە بارۋعا ءماجبۇر بولا- سىڭ.

ەلباسى ءبىر سۇحباتىندا «ناعىز كوشباسشى ءۇشىن قيىندىق سول, سەن ۇنەمى بولاشاقتى كوزدەيسىڭ. سەن باسشىسىڭ, قوسشى ەمەسسىڭ. كوشتىڭ باسىندا تۇرعاندىقتان, ەلدى قايدا باستاپ كەلە جاتقانىڭدى ءبىلۋىڭ كەرەك... پرەزيدەنتكە شەشىم قابىلداۋ كەرەك جانە سول شەشىمى ءۇشىن جاۋاپ بەرۋى ءتيىس», دەگەن ەدى. وسىندايدا ۋينستون چەرچيللدىڭ «داڭقتىڭ قۇنى – جاۋاپكەرشىلىك» دەگەن ءسوزى ويعا ورالادى. ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ءوزىنىڭ ايرىق­شا ەل باسقارۋ تالانتىمەن قازىرگى تاڭدا الەمنىڭ ايتۋلى ليدەرلەرىنىڭ قاتارىنان بەرىك ورىن العان. ول جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ءزىل باتپان سال­­ماعىن كوتەرىپ حالقىنا ءومىر بويى قالتقىسىز قىزمەت ەتۋ­دىڭ ونەگەلى ۇلگىسىن كورسەتتى. وسى ار­قىلى ەلباسى حالقىنىڭ ايرىق­شا ىقىلاس-قۇرمەتىنە بولەن­دى. ونىڭ دالەلى, 2008-2009 جىل­دار­داعى داعدارىس كەزەڭىنىڭ وزىندە الەۋمەتتىك مونيتورينگتەر نۇرسۇل­تان نازارباەۆتىڭ رەيتينگى 85%-دان تومەن تۇسپەگەنىن كورسەتتى.

پرەزيدەنتتىڭ قازاقستان حال­قىنا جولداۋ جاساۋ تاجىريبەسى 1997 جىلى ەنگىزىلگەن بولاتىن. سو­دان بەرى بۇل ماڭىزدى ساياسي وقيعاعا اينال­دى. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءار جول­داۋى وزىندىك ساياسي ءمانى بار, ەلدى قانات­تاندىرىپ, ۇلكەن ىسكە جۇمىلدىرا الاتىن كۇشكە يە.

ميلليونداعان ازامات ەلبا­سى­نىڭ 2019 جىلعى 19 ناۋرىز­داعى ۇندەۋىنەن ماڭىزدى ءبىر باع­دارلامالىق مالىمدەمە كۇتكەندەي ەدى. بىراق ەلباسىنىڭ سوز­دەرىن ەستىپ وتىرعان جۇرت ءبىر ساتكە اڭ­تا­رىلىپ قالدى. نۇرسۇلتان نازار­باەۆتىڭ ءوزىنىڭ پرەزيدەنتتىك وكىلەت­تىگىن توقتاتۋ تۋرالى شەشىمىن حالىق تولعانىسپەن, كۇيزەلىسپەن قابىلدادى, كوزىنە جاس العاندار دا از بولعان جوق.

قانشالىقتى توسىن كورىنگەنىنە قارا­ماستان, بۇل ۋاقىت تالابىنا ساي قا­بىلدانعان, تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ تەرەڭ دانالىعىن, بولاتتاي بەرىك جىگەرىن كورسەتكەن شەشىم بولدى. قازاقستان حال­قىنا ۇندەۋىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ الەمنىڭ ءبىر ورنىندا تۇرمايتىنىن, جا­ڭا قاۋىپ-قاتەرلەرمەن قوسا جاڭا مۇم­كىندىكتەر تۋىندايتىنىن تەگىن ايتقان جوق: «مەن جانە مەنىڭ زامانداس­تارىم ەلىمىز ءۇشىن قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاسادىق. ونىڭ ناتيجەلەرى وز­دەرىڭىزگە بەلگىلى. الەم وزگەرىپ, جاڭا بۋىن كەلەدى. بۇل – تابيعي پروتسەسس. ولار ءوز زاما­نىنىڭ پروبلەمالارىن شەشەتىن بولادى. سونداي-اق ەلى­مىزدى ودان ءارى وركەندەتۋ ءۇشىن بار كۇش-جىگە­رىن جۇمىلدىرۋعا ءتيىس».

سونىمەن قاتار ەلباسى قازاق­ستاننىڭ ودان ءارى ءتيىمدى دامۋىنىڭ نەگىزى تاڭدالعان ساياسي باعداردىڭ ساباق­تاستىعىن ساقتاۋدا جاتقانىن باسا ايتتى. «قازاقستانداعى بيلىك ساباق­تاستىعى كونستيتۋتسيا­لىق تۇرعى­دان رەت­تەلگەن. پرەزي­دەنتتىڭ وكىلەتتىگى مەرزىمىنەن بۇرىن توق­تاتىلعان جاع­دايدا ونىڭ وكى­­لەتتىگى قالعان مەرزىمى اياق­تالعانعا دەيىن سەنات توراعاسىنا بەرىلەدى. سودان كەيىن جاڭا پرەزيدەنت سايلاۋى بولادى» دەگەنى سوزىمىزگە دالەل.

ق.ك.توقاەۆ تۋرالى ايتقاندا ن.ءا.نازارباەۆ «قاسىم-جو­مارت كەمەل­ ۇلى قازاقستاندى باس­قارۋعا ناعىز لايىقتى ازامات دەپ سەنە­مىن» دەگەن بولاتىن. كە­يى­نى­­رەك ەلباسى قازاقستان رەس­پۋب­­لي­كاسى پرەزيدەنتىنىڭ مەرزى­مىنەن تىس سايلاۋىندا قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ كانديداتۋرا­سىن قولدايتىنىن ءبىلدىردى. قازاق­­ستان­دىقتارعا قاسىم-جومارت كەمەل­ ۇلىنىڭ اسا جوعارى دەڭگەيلى كا­سىبي دايىندىعى بار, ازاماتتىق قاسيەتتەرى قۇرمەتكە لايىق تۇلعا ەكەنىن جەتكىزدى.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوزىنىڭ سايلاۋالدى باعدار­لا­ماسىندا ەلىمىزدى تابىسقا جانە الەمدىك بەدەلگە جەتكىزگەن تۇڭ­عىش پرەزيدەنتتىڭ باعدارى بۇل­جىماي جالعاساتىنىن ايتتى. وسى باعىتتا پرەزيدەنت ەلباسى­نىڭ اۋقىمدى مۇراسىن ەسەلەۋ ار­قىلى ەلىمىزدى كوركەيتە تۇسۋگە كۇش سالىپ, ونىڭ ساياسي تىلەگىن ىسكە اسىرماق.

ويىمىزدى تۇيىندەپ جەتكىزسەك, قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ – ين­تەل­لەك­تۋالدىق يننوۆاتسيانى داس­تۇر­مەن, بەدەلىمەن, ومىرلىك دانا­لى­عىمەن ءارى سا­لاماتتى پراگماتيزم­مەن شەبەر ساباق­تاس­تىرا بىلگەن ساياسي كوشباسشىنىڭ ۇلگىسى. سول سەبەپتى, ونىڭ ساياسي جانە ەكونو­مي­­كا­لىق جوبالارى ءساتتى جۇزەگە استى.

ول ەلدى داعدارىستان شىعارۋ­دىڭ ءتيىمدى جولىن قاپىسىز تاۋىپ, ونىڭ دامۋى ءۇشىن توقتاۋسىز قىزمەت ەتەتىن جۇيە قالىپتاستىرۋ ارقىلى جاڭا مەملەكەتتى قۇردى جانە ونى اسا جوعارى دەڭگەيدەگى ساياساتكەر رەتىندە باسشىلاردىڭ جاڭا تولقىنىنا تاپسىرا ءبىلدى.

زارەما شاۋكەنوۆا,

قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى