كەڭگىرباي بي مەن شاكارىمگە ەسكەرتكىش قويىلدى
قاراۋىلدا دۇبىرلەپ وتكەن «شىڭعىستاۋ – 2013» حالىقارالىق جارمەڭكەسى مەن شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ 155 جىلدىق مەرەيتويى اياسىندا كەڭگىرباي بي مەن شاكارىمنىڭ ەسكەرتكىشى اشىلدى.
كەڭگىرباي بي مەن شاكارىمگە ەسكەرتكىش قويىلدى
قاراۋىلدا دۇبىرلەپ وتكەن «شىڭعىستاۋ – 2013» حالىقارالىق جارمەڭكەسى مەن شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ 155 جىلدىق مەرەيتويى اياسىندا كەڭگىرباي بي مەن شاكارىمنىڭ ەسكەرتكىشى اشىلدى.
كەڭگىرباي جاندوس ۇلى اتىنداعى ساياباق پەن بيگە ارنالعان ەسكەرتكىش «تۋعان جەرگە تاعزىم» اكتسياسى شەڭبەرىندە اۋدان كاسىپكەرلەرىنىڭ كۇش قوسۋىمەن بوي كوتەردى. جوبانىڭ جالپى قۇنى 4 ملن. تەڭگەنى قۇرايدى.
قوس ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋىنا دا ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن مەيماندار مەن وبلىس باسشىلىعى, اۋدان جۇرتشىلىعى قاتىستى. سالتاناتتى شارادا «نۇرسانا» مادەني سالت-ءداستۇر ورتالىعىنىڭ اق كيمەشەكتى اجەلەرى شاشۋ شاشتى.
– قاسيەتتى قاراۋىلدىڭ ابىرويى اسپانداپ, شىڭعىستاۋىمىز شابىتتى كۇيگە ەندى. كەڭگىرباي بي حالىق اۋزىندا دالانىڭ دارا تۇلعاسى اتانعان ادام. ءبيدىڭ زامانىنان «ەل كوسەمى – كەڭگىرباي, قولباسشىسى – ماماي, كەڭەسشىسى – كومەي» دەگەن ءسوز قالعان, – دەدى اۋداندى ۇزاق جىلدار باسقارعان ارداگەر اقساقال حافيز ماتاەۆ.
«بي اتا» كىتابىن جازعان قالامگەر مولدابەك جانبولات ۇلى, وڭىرگە بەلگىلى اقىن تولەگەن جانعالي ۇلى ەل ارداقتىسىنا اينالعان تۇلعانىڭ ءومىر جولىنان سىر شەرتتى.
– ەسىمى ەل ۇرانىنا اينالعان, 90 جاس جاساعان كەڭگىرباي بابامىز بيلىككە ەرتە ارالاسىپ, 17 جاسىندا ابىلاي حاننان بي اتاعىن الدى. عۇمىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ەلدىڭ ءادىل ءبيى, قامقورشىسى, ابىز اقساقالى بولدى. ۇلى ابايدىڭ: «كەڭگىرباي بي ەل باسشىسى بولماسا, توبىقتى اركىمگە ءسىڭىپ, تەلىم بولىپ كەتەر ەدى» دەگەن ءسوزى بار. كەڭگىرباي بي تۋرالى كەڭەس وكىمەتى كەزىندە ايتىلمادى. ول ۇزاق ۋاقىت بي-سۇلتاننىڭ ءبارىن حالىققا قارسى قويعان سىڭارجاق ساياساتتىڭ قۇربانى بولدى. جەتپىس جىلداي ارۋاعى كوتەرىلمەي, ەڭبەگى ۇرپاققا جەتپەي جاتتى. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن عانا ءتول تاريحىمىزدى زەرتتەپ, ۇرپاققا اماناتتاپ جاتقان جايىمىز بار. ايتپەسە, ءالى كومۋلى جاتقان قازىنا بولار ەدى. بي اتامىزدىڭ ەسكەرتكىشىنىڭ تۇرعىزىلۋى – ەگەمەندىگىمىزدىڭ تابىسى, سالتانات قۇرۋى دەپ ويلايمىز, – دەدى اقىن تولەگەن جانعاليەۆ.
«كەڭگىرباي-شەجىرە» كىتابىنىڭ اۆتورى, بي ۇرپاعى سوۆەت شالانوۆ جانە ماسەن سەمباەۆ, كادىربەك ءاپسالاموۆ سىندى اقساقالدار ەسكەرتكىشتى قويۋعا ۇلەس قوسقان ازاماتتارعا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
سونداي-اق, قاراۋىلدا شاكارىمنىڭ ەسكەرتكىشى دە ەڭسە تىكتەدى. شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ تۋعانىنا 155 جىل تولۋىنا ورايلاستىرىلعان ەسكەرتكىشتىڭ اۋماعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا ارنالعان الاڭ رەتىندە اشىلدى. سەمەيدەگى شاكارىم بەينەسىنىڭ اۆتورى, ءمۇسىنشى مۇراتبەك جانبولاتوۆتىڭ شاكىرتى ەرتىس تاتيەۆ جاساعان شاكارىم تۇلعاسى بۇك ءتۇسىپ وتىرعان اجە مەن بالانىڭ اشىققان بەينەسى بەدەرلەنگەن اشارشىلىق جانە تۇعىرتاس ۇستىندەگى قىزىل بولشەۆيزمنىڭ ۇرتوقپاعى ىسپەتتى تۇيىلگەن جۇدىرىق كومپوزيتسياسىمەن, حاۋا بۇلانباەۆانىڭ حاتىنان ءۇزىندى كەلتىرىلگەن قاسىرەت تاقتاسىمەن بىرگە ورنالاسقان. قارا تاقتادا: «بۇل جەردە 1931 جىلى قىركۇيەك ايىندا اسىرا سىلتەۋ ساياساتىنا قارسى شىققان, تەرگەۋسىز, سوتسىز اتىلىپ, قۇدىققا تاستالعان كوتەرىلىس جەتەكشىلەرىنىڭ مۇردەسى جاتىر. اباي اۋدانى بويىنشا جازىقسىز جازالانعان ارىستارعا ارناپ الاڭ جاسالسا دەگەن تىلەگىم بار», دەگەن ۇلى ناۋبەت كۋاگەرى حاۋا قىدىشقىزىنىڭ امانات حاتىنداعى سوزدەر ويىپ جازىلعان.
اتاۋلى شاراعا شاكارىمنىڭ نەمەرەسى – مەرەكە زيات ۇلى مەن لوندوندا شاكارىم سيمفونياسىن جازدىرعان بەلگىلى كاسىپكەر, مەتسەنات مەدعات قۇلجانوۆ تا قاتىستى.
– ۇلى ابايدىڭ ەسكەرتكىشى – ءوسكەمەندە, شاكارىمنىڭ ەسكەرتكىشى – سەمەيدىڭ ورتالىق ساياجايىندا بوي كوتەردى. وبلىس ورتالىعىنا حاكىمنىڭ قويىلۋى وڭاي بولماعانى بارىمىزگە بەلگىلى. مۇنىڭ بارلىعى ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ساياساتىمەن جۇزەگە اسىرىلىپ وتىر. وسى يگى ءىس قاراۋىلدا جالعاستى. ەلىمىزدە وسىنداي مەرەكە مەن بەرەكە مول بولسىن! ۇلىلاردى ۇلىقتاپ جاتقان وبلىس, اۋدان باسشىلارىنا عۇلاما اقىننىڭ نەمەرەسى رەتىندە العىسىمدى بىلدىرەمىن, – دەدى مەرەكە زيات ۇلى.
مەتسەنات مەدعات قۇلجانوۆ ءار ازاماتتىڭ تۋعان ەلىنە قولۇشىن بەرۋى كەرەكتىگىن, وسى ورايدا ەكى جىل بۇرىن لوندوندا تانىمال سازگەر كارل دجەنكينسپەن كەزدەسىپ, شاكارىمنىڭ ولەڭدەرى مەن نوتالارىن تابىستاعانىن جەتكىزدى.
– ۇلىبريتانيا پاتشايىمى سارايىنىڭ وركەسترى مەن حورى شاكارىم ءنىڭ اندەرىن قازاق تىلىندە ورىنداعاندا ءۇش مىڭ حالىق ورىندارىنان تۇرىپ, زور قوشەمەت كورسەتتى. شاكارىمدى بىلمەيتىن كورەرمەن كونتسەرتتەن كەيىن اقىننىڭ اتىن اۋىزدارىنان تاستامايتىن بولدى. ەندى شاكارىم سيمفونياسىن ەلگە جەتكىزۋدى ويلاستىرىپ وتىرمىز. الداعى ۋاقىتتا وسكەمەن, سەمەي قالالارىندا تىڭدارمانعا جەتىپ قالۋى ىقتيمال. وعان اباي اندەرى دە ەنەدى. اباي-شاكارىم اندەرىنەن جازىلعان سيمفونيانى قاڭتار ايىندا نيۋ-يوركتە, كەلەسى جىلى ىستامبۇلدا قويامىز دەپ جوسپارلاپ وتىرمىز. ويتكەنى, اباي مەن شاكارىم فيلوسوفياسى – ادامزاتتىق فيلوسوفيا. ءبىز دۇنيە جۇزىنە ۇلى تۇلعالارىمىزدىڭ ءۇنىن جەتكىزۋىمىز كەرەك. بۇل – قازاق حالقىن دا الەمگە تانىتۋعا ۇلەس قوسادى, – دەدى مەدعات قۇلجانوۆ.
سونداي-اق, شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ 155 جىلدىعىنا ارنالعان جىر ءمۇشايراسىنا قاتىسۋعا 300-گە جۋىق جاس اقىندار ءوتىنىش ءبىلدىرىپتى. قازىلار القاسىنىڭ مۇشەسى, «اباي» جۋرنالىنىڭ رەداكتورى مۇراتبەك وسپانوۆتىڭ ايتۋىنشا, وبلىس كولەمىندە وتكەن ءمۇشايرانىڭ اقتىق سىنىنا 18 اقىن ىرىكتەلىپ الىندى. باس جۇلدەنى ەسىمى جىرسۇيەر قاۋىمعا جاقسى تانىس, جاس اقىن ازامات تاسقارا ەنشىلەدى.
سونىمەن قاتار, ماناربەك تاۋتانوۆ اتىنداعى قازاقشا كۇرەستەن رەسپۋبليكالىق تۋرنير دە اتالعان مەرەيتوي اياسىندا ءوتتى. دزيۋدودان ۇلتتىق قۇرامانىڭ باس باپكەرى بولعان بەلگىلى سپورت قايراتكەرى م. تاۋتانوۆتىڭ اناسى دامەتكەن ءسىلالقىزىنا قۇرمەت كورسەتىلىپ, وڭىردەگى سپورتتىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان ازاماتتار ماراپاتتالدى. قىرعىزستان مەن ەلىمىزدىڭ بارلىق وبلىستارىنان كەلگەن توقسانعا جۋىق بالۋان بەلدەسكەن سىندا ابايلىق مەرەكە تۇراشەۆ تۇيە بالۋان اتانىپ, تەمىر تۇلپاردى تىزگىندەدى. ال الامان بايگەدە كاتونقاراعايلىق مالىك ءمۋسيننىڭ تۇلپارى دارا شىعىپ, كورەرمەندى ءسۇيسىنتتى.
دۋمان اناش,
جۋرناليست.
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
اباي اۋدانى.