تىلسىم تابيعات قۇدىرەتىنە تابىندىرعىسى كەلە مە, الدە جاراتۋشىعا جالىندىرعىسى كەلە مە, ايتەۋىر, دۇلەي اپتاپ قۇم جيەگىندە وتىرعان ەلدى تاباعا سالعان بيدايداي قۋىرىپ كۇيدىرىپ بارادى. سول جىلعى الاپات ىستىق قارا جەردى دە ءتىلىم-ءتىلىم ەتىپ جارىپ جىبەرگەن. جايىق جاقتان كەشكى سامال ەمەس, ءورت شارپىعانداي, ءبىر ءتۇرلى كۇيىك ءيىسى شىعاتىن ءتارىزدى. سۇرقاي تىرلىككە اتويلاپ قىم-قۋىت قوسىلعان ورىس الدىلەرى جەر شۇرايىنان قازاقتاردى بىرتىندەپ ىعىستىرىپ, ءالدىنىڭ ءالسىزدى باسىنۋى, اجال قۇشتىرىپ تاسىنۋى بەلەڭ العان كەزى-ءتىن. اۋمەسەر توبىر قۇدىق سۋىنا بولا, جەر جاعدايىنا بولا, باس جارىپ, كوز شىعارۋ عانا ەمەس, قاندى قىرعىنداردى دا سالىپ ابدەن مەزى ەتكەن تۇس. انشەيىن جىپكە ءتىزىپ, وتباسىندا كۇڭكىلمەن تىناتىن الاكوزدىك ەمەس, حالىقتىڭ ەرتەڭىن زار قىلاتىنداي قاسىرەت بەلگى بەردى. ۇرەي ۇدەدى, ءولىم كوبەيدى. توبە-توبە مولالاردىڭ قاراسى ۇلعايدى.
تايتالاسقا بەلدى بەكەم بۋىپ, ەر قارۋى – بەس قارۋدى سايلاعان تۇستا تاڭ قىلاڭ بەرە, كۇن كوكجيەككە ورلەي ءتۇسىپ بۇلتقا سىڭگەن كەزدە اق بوز ۇيدە ءسابي دۇنيەگە كەلدى.
– قىز عوي, قىز, ىرىس الدى قىز دەگەن.
– مەيلى كىم بولسا دا, اناسىنىڭ جانى امان قالسىن.
– قىز دەپ كەمسىتپە, تالاي قىرعىن جورىقتا جيەمبەت باتىردىڭ دەم بەرۋشىسى بولعان ەسەنقىز انامىز كىمنەن كەم بولىپتى؟ – دەسكەن تۋىس-تۋعاندار كيىز ءۇيدىڭ ىرگەسىن ءتۇرىپ اق تاڭدى شاقىرىپ جاتقانداي ەدى. بۇل كەزدە قاتتى سوققان جەل باسىلايىن دەگەن.
* * *
– ازامات, ءسۇيىنشى!
– قالاعانىڭدى ال, – دەگەن اكەسى قۋانىشتى ەدى.
– قىزىڭ, «اكە, اتقا مىنەمىن», – دەپ جاتىر.
– «باتىر بولسىن, باتىل بولسىن, ىشتەن شىققان پەرزەنتىم عوي».
– باتىر بولسىن, – دەگەن ءسوزدى اكەسىنىڭ اۋزىنا قۇداي سالدى ما, الماجان تۋعان جەرىمدى, حالقىمدى ەرلەرشە قورعاسام ارمان بار ما, – دەپ وي تۇيەتىن ەدى.
راسىندا ازامات قىزىن ەر بالالارشا تاربيەلەدى, سىمباتتى كەلبەت-كورىك پەن ءومىر كەڭىستىگىندە جوعالعانىن تاباتىنداي كوزقاراس قالىپتاستىردى. اكەنىڭ ءبىر اۋىز ءسوزىن اناسىنان ەستىگەنى مە, ايتەۋىر, ەركە مىنەز, اقىندىق جۇرەكپەن:
تۋعان جەردىڭ قىزى ەدىم,
قادىرىم باستان كەتپەگەن.
تەپكىسىن كورىپ كاۋىردىڭ,
اتقا قوندىم سەرتپەنەن,
دەگەن جۇرەك شىمىرلاتار اسقاق ءۇن بىرتە-بىرتە قالىپتاسىپ, زامانداستار قاتارىنان العا شىعا بەردى. تۇسىندە شوشىسا اناسى قىلىشپەن ۇشىقتاپ ەمدەدى, باسىنا قانجار جاستادى, بوساعاداعى بولات تاعاعا سەرت ەتىپ, دۇعاسىن وقىدى. اۋىرسا تۋعان جەردىڭ جەتى ءتۇرلى ءشوبىنىڭ قوسپاسىنا شومىلدىردى. قىز عوي دەپ ۇستىنە قىزىل-جاسىلدى كيىم, اشەكەيلەردى جولاتا قويمادى, ءبىر ءتۇستى كيىمدى بويىنا جاراستىردى. پەندەنى تىمىسكىلەيتىن ءتىل-كوزدى جەبەنىڭ ۇشىمەن جاسقاپ ءجۇردى.
انا مەيىرى قاباعىنا كىربىڭ تۇسىرگەن جوق, ءومىر ەسىگىن وكىنىشسىز اشىپ, باقىتتى بولۋىن جاتسا دا, تۇرسا دا تىلەدى. اقىن قىزدىڭ بالاڭ كەزىنىڭ وزىندە جۇرەك ءۇنى قاراڭعىلىقتى جارىپ شىعىپ:
جاماندىقتى كۇتپەپ ەم,
جاستىقتىڭ البىرت شاعىندا.
اتقا قوندىم سەرتپەنەن,
ۇستەمدىككە باعىنباي.
بۇل دۇنيەدە ءتىرى ءولىم,
كىسىگە كىسى تابىنعان
ءىسى ءتۇسىپ نادانعا,
كوزىن ساتىپ جالىنعان,
دەگەن ولەڭ جولدارى بويىن بيلەپ, ويىن اسقاقتاتىپ, قيالىن كوككە كوتەرگەندەي بولدى ما ەكەن؟ ءورشىل اقىن ماحامبەتتىڭ قاسيەتىنە ەلىكتەدى مە؟
الماجان جاسىنان بايگەگە ءتۇستى, قىز قۋ, كوكپار تارتۋ سىندى ۇلتتىق ونەرلەردە دە ەرەكشە العىرلىعىمەن تانىلدى. ون بەسكە جەتپەي-اق ەل قورعانى بولار ەرلەرشە ءتاستۇيىن بولىپ, قىران كەلبەتتى تانىتا باستادى.
دامىل كورمەي, جان ۇشىرعان ەزىلگەندەر ەدىل, جايىق بويىنا ورىستاردىڭ جاپپاي قونىستانا باستاعانىنا ولىسپەي, بەرىسپەۋگە بەكىنۋلى. تاعاتى تاۋسىلعان قالىڭ توپتىڭ جۇرەك ءۇنى:
ۇستەمدىكتى تالقانداۋ,
حالىقتىڭ بولدى ارمانى.
قىپ-قىسقا مىنا جالعاندا,
ەركىندىك ەدى الماعى.
ءزىل-باتپانداي اۋىرلىق,
پاتشانىڭ ەزگى سالماعى.
كۇنكورىستەن ايىرىپ,
بايلىقتى تۇگەل جالمادى.
جوعالعانداي قۇندىلىق,
حان بيلىگى اۋمالى.
الاكوزدىك, جىندىلىق,
ءازازىل ويلى جاۋىزدار,
جىگەردى تۇردى قۇم قىلىپ.
اتقا قونعان قالىڭ قول,
كەك الۋدى ءۇن قىلىپ.
يساتاي باستاپ بارادى,
ەركىندىكتى جىر قىلىپ,
دەگەن الماس قىلىشتاي وتكىر سوزدەر حالىق كۇيىن شەرتتى. 1836-1837 جىلدارداعى يساتاي تايمانوۆ باسقارعان كازاق حالقىنىڭ ۇلان-بايتاق جەرى ءۇشىن ازاتتىق سوعىسىنا الماجاننىڭ اكەسى ازامات تا قىزىمەن بىرگە قاتىستى. الماجانىن ەرتىپ شيكى جاس ۇلى تورەجاننىڭ ماڭدايىنان ءسۇيىپ, اق تىلەكپەن اتتاندى. حاننىڭ جەكە قولشوقپارى بولعان بي مەن تورەلەرگە م ۇلىك ەسەبىنەن جەردى بولشەكتەپ ۇلەستىرگەنىنە قالاي كونسىن. حان سارايىنداعى بالقى سىقىلدى ۇلت ساتقىندارى ەدىل بويىنا ورىستاردىڭ قالا سالۋىن قۋانىشپەن قابىلداپ, قارا حالىقتى ورىستىڭ ارميالىق كۇشىمەن ەزىپ-جانشۋعا وت تۇتاتىپ, جاڭگىردىڭ كولتىعىنا سۋ بۇركىپ وتىردى. تاريحي ەسەپتە وتىز مىڭداي ءۇيدىڭ ءجۇز سەكسەن مىڭداي حالقى بولعانعا ۇقسايدى. سولاردىڭ كوبى – جەر-سۋىمەن عانا كۇنكورىس ەتكەن قاراتابان شارۋالار. يساتاي-ماحامبەت باستاعان كوتەرىلىسشىلەردىڭ قىلىشى قىنابىنان سۋىرىلعان ساتتە تاۋدىڭ تاسىنداي ءبىر مىڭ قولى بولىپتى. ال حان جاڭگىر مەن ورىس اسكەرىنىڭ سانى ءتورت مىڭنان اسىپ جىعىلىپتى. پاتشانىڭ كەرەگەسىن شايقالتقان كوتەرىلىس قىرعىنىندا توگىلگەن قانعا حاننىڭ اقىلى جەتپەدى مە, الدە سۇس كورسەتىپ ءتاج-تاقتىڭ بەدەلىن ارتتىرعىسى كەلدى مە, الدە قۇزعىن كومەيگە تۇسەتىن پايدا ما نەمەسە جانىنداعى جەكسۇرىنداردىڭ ايتاقتاۋى ما, وعان تورەلىك بەرۋ – ءبىزدىڭ شارۋامىز ەمەس. ايتەۋىر قان قاقساتىپ كەدەي-كەپشىكتىڭ جەرىن تارتىپ العاندار دا, قانعا قولىن مالعاندار دا قابىرىندە تەك جاتتى دەيمىسىڭ. «كورىڭدە وكىرگىر» دەگەن حالىق قارعىسى تۇقىم-تۇقيانىن وڭدىردى دەيمىسىڭ. جازىقسىزداردىڭ كيەلى قانى كوتەرىلمەي تۇرمايدى, زۇلىمدىقتى وڭدىرمايدى. پەندەنىڭ ادال جولمەن ءوسىپ-ونۋىنە قاستاندىقتى جاراتقان كەشىرمەيدى. كىنالىنى تامۇق وتىنا يتەرە سالادى. ونى شەل باسقان كوز تۇسىنە مە؟ ميىندا ءىبىلىستىڭ ايتاعى تۇرادى...
* * *
بايلىققا, قاناۋعا, تالاۋعا, قىرىپ-جويۋعا قىمسىنبايتىن, ايىلىن جىيمايتىن الباستى بيلەر يساتاي كوتەرىلىسىندە قازا تاپقان ازاماتتىڭ دا وتباسىن ويراندايدى. ەرىن جوقتاپ ەزىلگەن ازاماتتىڭ ايەلى وزەگىنە تۇسكەن قايعىدان كوز جۇمادى. جەتى جاسار تورەجان مەن ون بەس جاستاعى الماجاننىڭ مال-مۇلكىن بيلەر تالاپ الادى. ونى الماجان «جەتىم قىز» پوەماسىندا بىلايشا سۋرەتتەيدى: «بۇلب ۇلىم ۇشىپ كەتكەن سوڭ, جارىقتان شىعىپ تاپ بولدىم, قاراڭعى تۇمان تۇندەرگە, قاس اقىماق بولماساڭ, ولىمگە نەگە كۇلەسىڭ, قايدان ءبىلدىڭ, توعىز بي, بولارىن نەدەن قازاڭنىڭ؟ قادىرسىز قىزىڭ مەن بولسام, الدىنا كەلسىن بالاڭنىڭ. قىزىل ءتىلىم ساۋ بولسا, اسىقپاي ءجۇر, توعىز بي, باسىڭدى ءبىر تىعارمىن, ارتىنا ولگەن اناڭنىڭ», دەگەن ولەڭ جولدارى قاراڭعى ءتۇندى جارىپ وتكەن نايزاعايداي بولسا كەرەك. باتىرلىق, وجەتتىك, كەك, قاتىگەزدىكپەن كەشىرىمسىزدىككە بالايتىنى پوەمانىڭ ءون بويىندا جىبەكتىڭ تىنىندەي بەرىك قيۋلاسقان. ادۋىن كۇشكە مويىنسۇنباي, يساتايدىڭ جورىعىنان ءتالىم الىپ, ماحامبەتتىڭ الماس قىلىش جۇزىندەي ولەڭىنىڭ ءمان-ماعىناسىمەن سۋارىلىپ, بولاتتاي قايناپ پىسكەن جولدار «التىن زەر سالسام جاراسار, قارا ماۋىت جاعاعا, ارعىماق جەكسەم جاراسار, كۇيمەلى كۇمىس شاناعا, اكە, ءوزىڭ كەتكەن سوڭ, اتاڭا نالەت توعىز بي, قىزىلى سونبەي ساۋلەنىڭ, جەتىمگە كەلىپ قول سالىپ, دۇشپانعا قويدى تاباعا», دەپ توگىلىپ تۇرعان ىزا-كەك باتىرلىق تۋىن سونبەيتىن جارىق جۇلدىزداي كوتەرەر ەدى. كەيبىر جاسىق جانداي ساعى سىنىپ, بۇگەجەكتەپ تىرلىكتەن ءتۇڭىلۋ پوەمادا مۇلدەم جوق. اڭساعان اسقاق عاسىرلارعا كەتەتىن ارمان بار, ەل قورعانىنا ءالى جارارمىن دەگەن ۇشقىر قيال بار سارىلا ساعىنعان ەركىندىككە قول جەتكىزەمىن دەگەن بولاتتاي بەرىك ءۇمىت بار. «دەگەنىمە كەلگەنشە, مەكەن ەتىپ تۇرمادىم ادىرا قالعان نارىندا «مەن» دەگەن قازاق بالاسى, كەلەشەگى ارتىق دەۋشى ەدىم كەشەگى اكەم بارىندا», دەپ اق جاۋىنداي ەرلىك جولىن ولەڭمەن توگىپ-توگىپ وتسە, ون بەس جاسىنىڭ وزىندە تالانتتىڭ قازاق اسپانىندا تاعى ءبىر ايى تۋعانىن سيپاتتايدى.
* * *
قايعىمەن باسى دال بولعان الماجان سۋعا كەتكەننىڭ تال قارماعانىنداي, «ز ۇلىمدىقتى توقتاتار جاڭگىر حان», دەپ جەتى جاستاعى ءىنىسى تورەجاندى ەرتىپ جاياۋ-جالپى جولعا شىعادى. ازاپتى ساپار ءاربىر مينۋتى اۋىرلىقپەن ارپالىسىپ حان سارايىنا كەلسە, بيلەرى «حانعا كىرەم دەسەڭ, پارا بەر», دەپ جەتىمدى القىمىنان الادى. ونى اقىن تىلىمەن بىلايشا جەتكىزەدى. «كەلىپ ەدىم داڭقىمەن, جاڭگىر حاننىڭ قۇزىرىنا, كۇندىز-ءتۇنى بارساڭ دا, ەسىگىم بار كەڭ دەگەن. قالاي ەدى بيلەرى, ارىزعا كەلگەن جەتىمدى, جىبەرمەي جولدان توقتاتىپ «پاراڭ بولسا, بەر», قويا بەر, بيلەر, جونىمە, قالجىڭداسىپ تۇراتىن, ۇيىڭدەگى جەڭگە ەمەن», دەگەنى جۇرەگىڭدى تىرناپ وتەدى.
جەتىمدەرىن جۇباتۋدىڭ ورنىنا زار قاقساتقان حاندار مەن بيلەر قايبىر مۇراتىنا جەتتى دەيسىڭ. اجال جەتكەندە شىڭعىرعانىن ەستىگەندەر «جان داۋىسى شىقتى», دەگەن ءسوز قالدىرعان بولار.
«حانعا جاقىنداما قاراسى جۇعادى, بيگە جاقىنداما بالەسى جۇعادى», دەگەن اششى ءسوز سول سۇراپىل جىلدارداعى تۇڭىلۋدەن قالدى ما ەكەن؟ حاننان ادىلدىك كۇتەمىن دەگەن الماجاننىڭ ءبىر ز ۇلىمنان قۇتىلا الماي باسىنا قارا تونگەن كەزدە, حان سارايىنداعى بيلەردىڭ قارا جۇرەكتىگى تۇڭىلدىرمەي قايتەدى. اسكاق اقىن قىز: «قاراشا قۇس مەكەندەر, قاراعاي-قايىڭ تال باسىن, اكەكەم, ءوزىڭ كەتكەسىن, اتاڭا نالەت توعىز بي, ۇمىتىپ كەتتى-اۋ, اللاسىن», دەۋى ادام تاعدىرىن شىبىن قۇرلى كورمەيتىن قانىشەر جاۋىزدىقتى جاراتۋشىنىڭ جازاسىنا تاپسىرادى. تورىققان جۇرەكتىڭ جۇبانۋىنا دەمەۋشى بولايىق دەمەيدى, كەرىسىنشە قاسكوي, ز ۇلىمدىق يەلەرى ءالسىزدىڭ تاعدىرىن ويىنشىق ەتەدى. سونى تۇسىنگەن تورەجان قاراپ تۇرماي:
اپاتاي, انە, كۇن شىقتى,
ۇرەيمەن سونشا تۇنشىقتىم.
مىنا جەردە قانسورعىش,
پارا سۇرار جىن شىقتى,
تەز كەتەلىك, ەل قاراسىنا جەتەلىك,
دەپ تاقىلداپ ەدى. ونىسى الماجاننىڭ ولەڭدەرى كۇن سونگەنشە تۇرارىن مەڭزەپ اللا اۋزىنا سالعانى ما ەدى. ايتەۋىر قارا تۇنەكتى سەرپىپ كۇن شىعارىنا پەندەنىڭ ءۇمىتى ۇزىلمەيدى. ءۇمىت, سەنىم دەگەنىڭ اجالدان كەيىن ولسە كەرەك.
الماجان ازاماتقىزى يساتاي-ماحامبەت كوتەرىلىسىنىڭ جەڭىلىسكە ۇشىراپ, ودان ءتىرى قالعاندارىنىڭ ازاپتى ءومىرىن وسىلاي بايانداعان ەكەن.
– الماجاننىڭ «جەتىم قىز» پوەماسىنان باسقا دا كوپتەگەن شىعارمالارى بولىپتى. ەل اۋزىندا دا, جازباشا ساقتالعان ولەڭ-جىرلارى كۇنى كەشەگە دەيىن كەلىپتى دەسەدى. بىراق ورىنبور مۇراعاتتارىن اقتارىپ ەركىندىك اڭساعان كۇرەسكەر قىزدىڭ ەڭبەگىن ىزدەپ جارىققا شىعارىپ, جاناشىرلىق كورسەتۋ جاعى جوقتىڭ قاسى, – دەپ ورىنبور قالاسىنداعى «ايقاپ» گازەتىنىڭ رەداكتورى اقىن اياعان نۇرمان: «ويان, قازاق, ويلان قازاق, از ەمەس قوي كورگەن ازاپ, جان-جاعىڭنان جاۋلار قاماپ, تارتىس ءوتتى قانشاما ۇزاق», دەپ ولەڭدەتە جونەلگەن ەدى.
«قازاق پوەزياسىنىڭ قايتالانباس اق الماسى» دەلىنەتىن ماحامبەتتىڭ ءىزباسارلارىنىڭ ءبىرى – الماجان ازاماتقىزىنىڭ ون بەسىندە وت كەشىپ ءجۇرىپ ايتقان, جازعان مۇڭ-شەرى, توگىلگەن ولەڭ-جىرلارى بۇگىنگى ۇرپاققا قازاق ۇلتىم دەگىزەتىن, جۇرەككە جىگەر بەرەتىن, جانىڭدى ۇيىتاتىن وشپەس ونەگە. ەرلىكتىڭ قۇيما شىندىعى. ول شىندىق ءاليا, مانشۇكتەردىڭ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى ەرلىگىمەن جالعاسىپ, 1986 جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسىندە دە قازاق قىزدارى ەركىندىك جولىندا ءومىرىن قيدى.
تابىل ق ۇلىياس,
ساتيريك جازۋشى