ۇلت باسىلىمدارىنىڭ ابىزى بولىپ ەسەپتەلەتىن “سوتسياليستىك قازاقستان” (بۇگىنگى “ەگەمەن قازاقستان”) گازەتىنىڭ ۇلى وتان سوعىسىنان كەيىنگى وقىرماندارى سەيدىلدا تولەشەۆتىڭ ەسىمىن جاقسى ءبىلەدى. كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ كۇندەلىكتى باسىلىمداردى شولىپ شىقپاي اس باتپايتىن قاۋىم اتالعان گازەت بەتىنەن الگى ازاماتتىڭ ماقالاسىن كورسە, وقىپ شىققانشا اسىعاتىن بولعان. گازەتتىڭ ول سانى قولدان-قولعا كوشىپ, ءاپ-ساتتە گۋ-گۋ اڭگىمەگە ارقاۋ بولىپ كەتە بارادى ەكەن.
وسى ورايدا, بۇگىنگى وقىرمان “سوندا ول كىسىنىڭ جازعاندارى نەسىمەن قىمبات, قانداي ەرەكشەلىگى بولعان؟” دەۋى ابدەن مۇمكىن. سەيدىلدا تولەشەۆ كوبىنە ساتيرالىق سىني ماقالالار جازعان. ءتىلى اسا شۇرايلى, ءار ءسوزى مەن سويلەمدەرى, وبرازدى كەسكىندەۋ ءادىسى ءاجۋالى ساركازمگە تولى, ويلى دا وتكىر, ماقتامەن باۋىزدايتىن جەڭىل ءازىلمەن كەيىپكەرىن الدىمەن ەركەلەتىپ, سوسىن ناقتىلى دالەل-ءدايەكپەن جەلكەلەپ جازاتىن بولعان. ساتيريك (فەلەتونيست) – وسى جانردىڭ الەمدىك ايتۋلى وكىلى ەزوپتىڭ ايتۋىنشا, ءوز زامانىنداعى كەلەڭسىز قىرسىق اتاۋلىنى سىلىپ تاستايتىن الماس پىشاق. بۇل مازمۇنداس پىكىردى ورىس ساتيريگى ن.كرىلوۆ تا ايتىپ كەتكەن.
سەيدىلدا راحات ۇلى تولەشەۆ – وز ءداۋىرىنىڭ كورىكسىز كورىنىستەرىن اشكەرەلەيتىن, ۇلتتىق ءباسپاسوزدىڭ اق سەمسەرى بولعان ادام. قازاق كەڭەس ەنتسيكلوپەدياسىندا اتاپ كورسەتكەندەي, ول سىني ماقالالار مەن فەلەتوننىڭ شەبەرى, سۋ توگىلمەس جورعاسى.
سەيدىلدا سىر بويىنداعى ء“توڭكەرىس” اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. جەتىجىلدىق مەكتەپتەن كەيىن اۋەلى پاروۆوز دەپوسىندا جۇمىس ىستەيدى. سوندا جۇرگەن كەزىندە اۋداندىق, وبلىستىق جانە رەسپۋبليكالىق گازەتتەرگە حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ كۇرە تامىرى سانالاتىن سالادان پروبلەمالىق تولعامدى پۋبليتسيستيكالىق وچەركتەر, سىن ماقالالار مەن بۇلتارتپاس ايعاقتارمەن ادىپتەلگەن فەلەتوندار جازىپ كەڭىنەن تانىلا تۇسەدى. ول ءوزىنىڭ كەلەشەكتە داۋ-دامايى كوپ جانرعا بەس قارۋىن ابدەن سايلاپ كىرۋ ءۇشىن ءوزىنىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋدى كوزدەيدى. ءسويتىپ, ەكىنشى وقۋ ورنىنا – زاڭ تەحنيكۋمىنا ءتۇسەدى. ونى ۇزدىك بىتىرگەن سەيدىلدا ءبىراز جىل سوت تەرگەۋ ورىندارىندا تەرگەۋشى بولىپ, بۇل سالاداعى ءبىلىكتىلىگىن دە جەتىلدىرەدى. ءسويتىپ, پارتيا قاتارىنا (شيەلى توپىراعىنان شىققان تۇڭعىش رسدرپ مۇشەسى) وتەدى. ونداعى ماقساتى كوممۋنيستىك جۋرناليستيكا ينستيتۋتىنا ءتۇسىپ, جوعارى ءبىلىم الۋ ەدى. باسپاسوزگە بەلسەنە قاتىسىپ, قالامى توسەلە باستاعان س.تولەشەۆ پارتيا ورگاندارى جولداماسىمەن اتالعان جوعارى وقۋ ورنىنا ءتۇسىپ, ونى دا ويداعىداي ءبىتىرىپ شىعادى. ساكەڭ اتالعان وقۋ ورنىنىڭ قازاقستان بويىنشا تۇڭعىش تۇلەگى.
كاسىبي جۋرناليست دەگەن جوعارى ءبىلىم العاننان كەيىن جوعارى پارتيا ورگاندارى س.تولەشەۆتى 1931 جىلى ءباسپاسوز سالاسىنا ءجىبەرەدى. ءبىراز جىل “ەڭبەكشى قازاق” (قازىرگى “ەگەمەن قازاقستان”) گازەتى رەداكتسياسىندا باسپاسوزگە شولۋ, پارتيا تۇرمىسى, ناسيحات, ادەبيەت جانە سىن بولىمدەرىندە مەڭگەرۋشى بولىپ, ءوزىنىڭ ءبىلىمى مەن تالانتىنىڭ, تاجىريبەسى مەن تاباندىلىعىنىڭ ارقاسىندا گازەت جۇمىسىنىڭ جاندانۋىنا, قازاقستانداعى جۋرناليستيكا سالاسىنىڭ قالىپتاسىپ, كەڭ قانات جايۋىنا مول ۇلەس قوسادى. وسىنداي قابىلەت-قارىمىمەن تانىلعان س.ءتولەشەۆتى جوعارى ورىندار “كوممۋنيست” جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى ەتىپ تاعايىندايدى.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسىپ, جەڭىسپەن ورالعان سوڭ, ءتولەشەۆ ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن “سوتسياليستىك قازاقستان” گازەتىندەگى قىزمەتىن جالعاستىرادى. گازەت جانرلارىنىڭ بارىنە قالام تارتادى. العان تاقىرىبىن شۇرايلى تىلمەن كوركەمدەپ, ءار ءسوزى مەن سويلەمىن سۇلۋ قۇرىپ, وقىرماندى قىزىقتىرىپ, ىنتىقتىرا تۇسەدى.
جوعارىدا ءبىز ونىڭ امبەباپ جورنالشى ەكەنىن ايتتىق. دەسەك تە وسىلاردىڭ ىشىندە ونىڭ ەسىمىن ەلگە كەڭىنەن ءمالىم ەتكەن, ارتىندا ولمەس ءىز قالدىرعان ونەرى – ونىڭ فەلەتونيستىگى. س.تولەشەۆ – قازاق باسپاسوزىندەگى دەرەكتى فەلەتوننىڭ كانىگى شەبەرى ءارى وسى سالادا تەوريالىق عىلىمنىڭ نەگىزىن سالۋشى كوشباسشىلارىنىڭ ءبىرى بولدى.
ەگەر “سوتسياليستىك قازاقستان” گازەتىنىڭ 1945-1955 جىلدار بەدەرىندەگى تىگىندىلەرىنە كوز جۇگىرتسەڭىز, س.تولەشەۆتىڭ فەلەتوندارىن اپتا سايىنعى ساندارىنان قىزىعا وقيسىز. ول كوبىنە ماتەريالدارىنا گازەت پراكتيكاسىندا بار ءتاجىريبەگە وراي, باسىلىم قۇپياسىن جانە ەتيكا ساقتاپ س.شىناروۆ, س.ايتۋاروۆ جانە ت.كۇرەڭشە دەپ ءبۇركەنشىك اتپەن قول قويىپ وتىرعان.
سوعىستان كەيىنگى ون جىل قالامگەرلىك ومىرىندە جانرىن تاپقان جورعا جورنالشى رەتىندە ءباسپاسوز تاريحىنان ويىپ ورىن العان. سەكەڭنىڭ ءار فەلەتونىنىڭ اتى وقىرماندى ەلەڭ ەتكىزىپ وتىرعان. ماسەلەن, “قوپاڭ-قوپاڭ ەتەدى”, “باستىقتىڭ ءانى, كەڭسەنىڭ ءسانى”, “تىلىڭە تىيىم سال”, “ال, كەتتىم”, “كۇيەۋ باس جەمەيدى”, ت.ب. فەلەتوندارى ءالى كۇنگە دەيىن ەل اۋزىندا ءجۇر. ول فەلەتوندارىن بولعان وقيعالارعا قۇرعانمەن سول ناقتى دەرەكتەرگە شىرمالىپ, قۇر فاكتىلەردى بايانداپ, ەسكى سۇرلەۋگە ءتۇسىپ كەتۋدەن ءوزىن اۋلاق ۇستاعان. ءار ماقالاسىن سونى دا قىزىقتى وقيعالارعا قۇرىپ, كەيىپكەرىنە, كاسىبىنە ساي كەسكىن-ءتۇر بەرىپ, سوسىن مىنەز-قۇلقى مەن ادەت-داعدىسىن دا ەرەكشەلەندىرىپ وتىرعان. ءار كورىنىس پەن وقيعاعا ءاجۋا, مىسقىل, شىمشىمالى, شانشىمالى ءتىل قولدانىپ, كەيىپكەرىنەن وقىرماندى ەرىكسىز جيرەندىرگەن. وقيعاسى مەن ءتىلى ءۇيىرىپ اكەتەتىن دەرەكتى فەلەتوندارى ءتىپتى كوركەم شىعارما دارەجەسىنە كوتەرىلىپ, قازاق توپىراعىنداعى بەيىمبەت مايليننەن كەيىنگى ساتيرالىق پروزانىڭ شىن شەبەرى ەكەنىن دالەلدەپ كەتكەن قالامگەر دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. كۇندەلىكتى تاقىرىپتارعا ارنالعان پامفلەتتەرى بەيبىتشىلىكتىڭ شىرقىن بۇزۋشى ب ۇلىكشىلدەرگە وق بوپ اتىلدى. سول ءداۋىردىڭ جەگى قۇرتىنا اينالعان جاتىپ ىشەر جالقاۋلار, داۋرىقپاشىل داڭعويلار, جىمقىرما جەمقورلار, الاجىپ اتتاعان, اقپارشىل كوزبوياۋشىلار, وسەكتىڭ ءورتىن تۇتاتقان جەلاۋىزدار, نەكەبۇزار ءناپسى قۇلدارى ونىڭ نىساناسىنا دەر كەزىندە ءىلىنىپ, سىباعاسىن الىپ وتىرعان.
تولەشەۆ العان تاقىرىبىن ويناتىپ تۇرلەندىرۋدىڭ, قىزىقتى سيۋجەت قۇرۋدىڭ دا شەبەرى بولعان. كەيىپكەرىن باس سالىپ سىن قامشىسىنىڭ استىنا الماي, تۇسپالداپ بارىپ, ءمىنىن بەتىنە باسىپ وتىرعان. بىرەر مىسال: بىردە ول الماتى قالاسى ۆينوگرادوۆ شاعىن اۋدانىنداعى بازارعا بارادى. بازار ماڭىندا كوپتەن تارتىلماي جاتقان شالشىق كولشىك بار ەكەن. اۆتور, تاعى بىرنەشە ادام الگى بالشىققا “باتىپ”, شىعا الماي قالادى. امالى تاۋسىلعان سوڭ باتپاققا باتقان پاقىرلار ءبىزدى ۇيىقتان شىعارىپ الا گور دەپ قالالىق كەڭسە باستىعىنا وتكەن-كەتكەننەن جالىنىشتى حات جولدايدى. (“سامسونوۆقا سالەمدەمە”). مىنە, وقيعا قانداي قىزىقتى. فەلەتونشى شالشىقتى تازالامادىڭ دەپ قالا باستىعىن ءتىلدەمەيدى. قايتا “بىزگە مەيىرىمىڭىزدى ءتۇسىرىپ, بالشىقتان شىعارا گور” دەپ مۇڭ شاعۋ ارقىلى كورىنىسكە كىنالىلەردىڭ بۋىنىنا تۇسەدى. ايىبىن اشىپ ايتپاي-اق, بەتىنە باسادى. قانداي تاپقىرلىق! تاپقىرلىعىنا تاعى ءبىر مىسال: ن. اۋدانىنا ءبىرىنشى حاتشى بولىپ ت. جولداس كەلەدى. كەلىسىمەن اۋداندا مال باسى كەمىپ كەتكەن. ەندى قوناققا مال سويىلمايتىن بولسىن, باس تارتىلمايتىن بولسىن دەپ ءپارمەن بەرەدى. جۇرت ونىڭ دا امالىن تاۋىپ, حاتشىعا مال باسىن كورسەتپەي قۇر ەت تارتادى. حاتشى ۇنەمى وسى دۇرىس دەپ ەتكە تويىپ, تايىپ تۇراتىن بولعان. ءسويتكەن حاتشىعا اۋدان اۋىلدارىندا ءبىر جىل ءىشىندە 160-تاي قوي سويىلادى. ءبىراق, باسى تارتىلمايدى. وسى سوراقىلىقتى س.تولەشەۆ ادەمى ءازىل-سيۋجەت قۇرا وتىرىپ, “حاتشى وسى اۋدانعا كۇيەۋ ەكەن, سوندىقتان وعان باس تارتپاي-اق قويىڭدار” (“كۇيەۋ باس جەمەيدى”) دەپ ءاجۋالايدى.
سەيدىلدا تولەشەۆ – جالىقپاي ۇستازدىق ەتكەن جان. ۇزاق جىل ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتە (قازىرگى ءال-فارابي اتىنداعى) بولاشاق جورنالشىلار مەن ادەبيەتشىلەرگە ساتيرادان ءدارىس وقىدى. ونىڭ الدىنان تالاي كورنەكتى گازەت قىزمەتكەرلەرى ءتالىم الىپ شىقتى. سەيدىلدانىڭ فەلەتوندارى تالاي عىلىمي ەڭبەكتەرگە, ديپلومدىق جۇمىستارعا نەگىز, تالاپكەرلەرگە ازىق بولدى. وسى سالانىڭ بىلگىرى, بەلگىلى عالىم, پروفەسسور ت.قوجەكەەۆ, كەزىندە “ارا-شمەل” جۋرنالىن باسقارعان جۋرناليست-ساتيريك س.الجىكوۆ تە تولەشەۆتىڭ “شەكپەنىنەن” شىققان, ءۇمىت ارتقان شاكىرتى ەدى. ءبىز كوپتىڭ ءبىرىن عانا اتادىق. ايتپەسە, ەلۋىنشى جىلداردىڭ ورتا شەنىنە دەيىن قازاقستاندا دايارلانعان جۋرناليستەردىڭ بۇل كىسىنىڭ الدىن كورمەگەنى كەمدە-كەم.
ول وتە تالاپشىل, تۋرا جولدان اۋىتقىمايتىن جانى دا, ءتانى دە تازا ەدى. كەمشىلىكتى سىناعاندا ىمىراسىز, ال شىندىق دەسە, باسىن بايگەگە تىگەتىن ادالدىقتىڭ ايبىنى ەدى دەيدى قىزمەتتەس بولعاندار مەن كوزىن كورگەندەر.
قاي عاسىردا, قاي ساياسي قوعامدا بولماسىن سىن ايتقان ادامنىڭ ايدارىنان جەل ەسكەنىن ەستىگەن ەمەسپىز. ىشەر اس, كيەر كيىمگە جارىماي كوز تۇرتكى بولىپ ەزوپ ءوتكەن دۇنيەدەن. پۋشكين مەن گوگول ارۋاعىن توبەلەرىنە كوتەرگەنشە ورىس اقسۇيەكتەرى ۇلى ي.كرىلوۆتى موناح ساناپ, شىعارمالارىن اياق استى ەتىپ كەلگەن. قىسقاسى, ونىڭ مىسالدارىن وتىرىك تۇسىنبەيتىن اعىم قالىپتاسىپتى رەسەيدە. مۇنداي پيعىل بۇگىن دە بار, بولا بەرەدى دە. ماسەلەن, ءوزىمىزدىڭ اسەكەڭ دە (توقماعامبەتوۆ) كەشەگى سوتسياليستىك رەاليزم كەزىندە كوپ نارسەنى ايتا الماي, جازعانىن بۇگەجەكتەپ باستىرا الماي بارماعىن شايناپ ءوتتى. بۇگىنگى دۇنيەلىك داڭقى بار تۇرىكتىڭ ۇلى جازۋشىسى ءازيز نەسين دە ءوز ەلى مەن بۇكىل كاپيتاليستىك قوعامنان ءبىر جىلى ءسوز ەستىمەي-اق ءجۇر. مۇنداي كۇيكى تۇرمىس پەن راقاتسىز ءومىر س.تولەشەۆتىڭ باسىندا دا بولدى. جازعانىن كەزىندە ۇجىمى مەن ارىپتەستەرى عانا سۇيسىنە وقىپ, الاقاندارىندا ايالادى. ال ءىس باسىندا جۇرگەن ازاماتتار وعان كۇدىكپەن ودىرايا قاراعان كەزدەرى از بولماعان. وسىنداي كوزقاراسپەن قولايلى باسپاناعا جارىماعان توقال تۇرمىس ونىڭ ءومىرىنىڭ ەرتە ۇزىلۋىنە (49 جاسىندا) سەبەپتى بولعان.
جايباسارلىق مىنەزىمىزبەن قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ ابىز ارداگەرى س.تولەشەۆتىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولعاندا دا ءشوپ باسىن قيمىلداتپاي ءۇنسىز قالدىق. جۋرناليستەر وداعى, ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەت تە ءۇن قاتا قويمادى. تۋعان جەرىندەگى (شيەلى, توڭكەرىس اۋىلى) ەل باسقارىپ وتىرعان ازاماتتار دا ءارۋاقتى ازاماتتى ارداقتاۋدى ۇمىت قالدىردى, مۇندايدا ەشتەن كەش جاقسى دەمەسكە شاراڭ جوق.
وتەگەن جاپپارحان, قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى. قىزىلوردا.