اسىلىندا, ابايدى تانۋ:
«جۇرەگىمنىڭ تۇبىنە تەرەڭ بويلا,
مەن ءبىر جۇمباق اداممىن ونى دا ويلا.
سوقتىقپالى-سوقپاقسىز جەردە وستىم,
مىڭمەن جالعىز الىستىم, كىنا قويما!», – دەگەن ءتورت جول ولەڭنىڭ ءمان-ماعىناسىن تانىپ-تۇسىنۋدەن باستالاتىن سياقتى.
بۇل دا ايتارعا بولماسا, اركىم ءتۇسىنىپ, رۋحاني ازىق ەتەرگە ازدىق ەتەتىنىنە كوزىم جەتتى.
وتكەن ومىرىمە شەگىنىس جاساپ, وي جۇگىرتىپ كورسەم, مەنىڭ اباي ەسىمىن ەستىپ, ولەڭدەرىمەن تانىس بولا باستاعانىما تۇپ-تۋرا 67 جىل بولعان ەكەن. وسىناۋ ۋاقىت ىشىندە اباي تاعىلىمىن, اباي پوەزياسىنىڭ شاراپاتىن سەزىنىپ, رۋحاني ازىق ەتپەگەن ساتتەرىم بولعان جوق دەسەم ورىنسىز ماقتانعانداي بولماسىما كامىل سەنەمىن. سولاي بولا تۇرا كۇنى كەشەگە دەيىن ۇلى ابايدىڭ جۇمباقتارىن شەشۋدىڭ نە ەكەنىن تولىق تۇسىنبەگەنىمە قايران قالدىم. وعان سەبەپ بولعان ءبىر كەزدەيسوق جاعدايدى ايتپاس بۇرىن ءوزىمنىڭ ۇلى ادامنىڭ رۋحاني مۇراسىمەن قاشان, قالاي تانىسقانىم جونىندە ايتقىم كەلەدى.
مەنىڭ اكەم داۋلەتحان شىلبى ءالىماحۇن ۇلى شىعىس تۇركىستان جۇمھۇرياتى (1945-1949) تۇسىندا استانا بولعان قۇلجا قالاسىندا حاديمشە ءارى جاديتشە ءبىلىم العان مۇعالىم ەدى. اكەسى شىلبى ءالىماحۇن كوبەك ۇلى ىلە ءوڭىرىن مەكەندەگەن ماتايدىڭ ء«تورت قىزاي, ءتورت ساماسىنىڭ» مۇفتياتى تاعايىنداعان (1898 جىلدان) اعلاماھۇن ەدى. مەشىت, مەدرەسە سالۋ جولىندا ايانباي تەر توگىپ, ەل قۇرمەتىنە بولەنگەن ءدىني عۇلاما, اقىن, سازگەر ءارى زەرگەر-ۇستا بولعان ادام. قازان توڭكەرىسىنە دەيىن قازاق ەلىنە كەڭ تارالعان «ايقاپ», «قازاق», «شورا» باسىلىمدارىن الىپ تۇرعان.
احمەت بايتۇرسىنوۆ الىپبيىمەن شىققان قيسسا-داستانداردى, وقۋ قۇرالدارىن الىپ تۇرعاندىقتان اكەم دە ولارمەن جاسىنان تانىس بولعان. اكەمنىڭ قوبديشاسىندا ساقتالعان ول باسىلىمداردى مەن ساۋات اشقاننان باستاپ تۇرتىنەكتەپ وقي باستاعام. بىراق ولاردىڭ اراسىندا حاكىم ابايعا قاتىستى ءبىر نارسەلەر بولعان-بولماعانى ەسىمدە جوق. بىراق 1953 جىلدىڭ قىسقى ايلارىنىڭ بىرىندە ءبىزدىڭ شاڭىراققا جەتكەن مۇباراك كۇن بۇگىنگىدەي كوز الدىمدا.
اكەم ىرىمبايدىڭ مۇقانى دەگەن قۇلجاداعى ۇيعىرلاردىڭ كوتەرمە ساۋداسىن جاسايتىن قۇداندالى ادامنان ءبىر توقتىعا العان سىرتى قاپ-قاتتى مۇقابالى ءبىر كىتاپتى اكەلىپ كۇنى-ءتۇنى باس الماي وقۋعا كىرىستى. توتە جازۋمەن باسىلعان كىتاپتىڭ ىشكى بەتىندە وڭ قولىن كەۋدەسىنە قويعان كەلىستى ادام – اباي قۇنانباي ۇلى دەگەن اقىن ەكەن. الماتى. «جاڭا ءومىر» باسپاسى. 1951 جىلى دەپ جازىلىپتى. مەن 1952 جىلى ۇيدەن ساۋات اشىپ العاندىقتان 1-سىنىپتا وقىماي, 2-سىنىپقا اتتاپ ءوتىپ وقىپ جۇرگەن ەدىم.
اكەم مەكتەپتە مۇعالىم بولىپ ىستەيدى. قايدا بارسا ابايدى وزىمەن بىرگە الىپ ءجۇرىپ, ءوزى عانا وقىماي ماڭايىنداعىلارعا دا وقىپ بەرەتىن. ولەڭدەردى وقىپ وتىرىپ: «مىنا ولەڭ پالەنشەگە, انا ولەڭ تۇگەنشەگە ارنالعانداي ەكەن» دەپ ايتىپ, كۇلە وتىرىپ تالداپ تا بەرەتىن. ءسويتىپ قاسيەتتى قۇران كارىمدى جاتقا بىلەتىن داۋكەڭ, ەندى ۇلى ابايدى جاتقا ايتاتىن ابايشىل ادامعا اينالدى. ءسويتىپ ءجۇرىپ مەنەن ۇلكەن اپايىم داريعا ەكەۋمىزگە ابايدىڭ قىسقا ولەڭدەرىن جاتتاتقىزا باستادى. اكەمىزدىڭ ءۇيى ەكى-اق بولمەلى قورجىن تام. ەرەسەكتەۋ تورتەۋمىز ءتور الدىندا ءبىر كورپە استىندا جاتۋشى ەدىك. اكەم ۇيىقتار الدىندا الدىمەن قۇراننىڭ قىسقا اياتتارىن جاتتاتقىزاتىن, قاشان ءبىر اياتتى ماقامىمەن جاتتاپ بولعانشا ۇيىقتاتپايتىن. اراسىندا قالعىپ كەتسەك كورپەنىڭ سىرتىنان قامشىمەن تارتىپ جىبەرىپ وياتاتىن. سول اۋىرتپالىقتى كوتەرە الماي ءابىرجىپ جۇرگەندە, ەندى اباي ولەڭدەرىن جاتقا ايتۋ تاپسىرماسى قوسىلدى. كەزىندە قانشا اۋىر ازاپتاي كورىنگەن سول جاتتاۋلار, مەنىڭ كەيىنگى ومىرىمە قىمبات ازىق بولارىن قايدان بىلەيىن. العاشىندا زورلانىپ, اكەمىزدەن قورىققاننان وقىعان اباي جىرلارىن 70 جىلدىق مىنا ومىرىمدە سان مارتە قايتالاپ وقىعان شىعارمىن. ال جاتقا بىلەتىن اباي ولەڭدەرىنىڭ 90 پايىزىن 1955 جىلى اۋدان ورتالىعى بەستوبەدەگى ورتا مەكتەپكە بارعانشا جاتتاپ العانىم انىق. قىتايدىڭ قۇدايسىز كومپارتياسى مەن كەڭەستىك قۇدايسىزدار قوعامىندا ءومىر سۇرگەن جىلداردا قۇراننان دا, ابايدان دا الىستاپ قالسام دا, باستاۋىش مەكتەپ جاسىندا اكەم ۇيرەتكەن ءىلىم-بىلىمدەرگە نەگىز بولعان قاسيەتتى يمان مەن تاعىلىمدىق اباي ونەگەسىنەن قول ۇزبەدىم.
ابايدى ءبىر كىسىدەي بىلەم دەپ كوڭىلىمدە توق ساناپ جۇرسەم دە, حاكىمنىڭ ءالى دە شەشىلمەگەن جۇمباقتارى كوپ ەكەنىنە كوزىم جەتكەن ءبىر مىسالدى ايتا وتىرىپ, اباي جىلىن وتكىزگەلى جاتقان وتانداستارىممەن ءوز وي-تولعانىسىمدى بولىسسەم دەپ وتىرمىن.
مەنىڭ وسى جىلدارداعى (2007 جىلعى اۋىر ونكولوگيالىق وتادان شىققاننان بەرگى) بار ۋايىمىم دا, بار وي-قيالىم دا دەنساۋلىعىما بايلانىستى بولىپ قالعان ەدى. كوپتەن كۇتكەن وسكەمەن – كاتونقاراعاي ساپارىنىڭ ءساتى تۇسە قالدى. اقىن باۋىرىم قاسىمحان بەگمانوۆتىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن بۇعان دەيىن دە ەكى رەت ەمدەلىپ قايتقان بولاتىنمىن. قازاق قالامگەرلەرى مەن عالىمدارىنا قامقورلىق جاساۋدى ازاماتتىق پارىزىنا بالاعان سول كەزدەگى وبلىس باسشىلارىنىڭ قولداۋىمەن 15-20 بەلگىلى قازاق اقىن-جازۋشىلارى مەن عالىمداردى بۇعىنىڭ ءمۇيىزى كەسىلەتىن شىلدە ايىندا ارنايى ۇشاقپەن وسكەمەنگە اپارىپ, ون كۇن دەمالدىرىپ, ساۋىقتىرىپ قايتارۋشى ەدى. بۇل رەتتە جۇبايىم ءماريام ەكەۋمىز عانا جولعا شىققانبىز. 21 شىلدەدە وسكەمەننەن 360 شاقىرىم شالعايداعى كاتونقاراعايعا باسشىلارىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا مۇحامەتكارىم دەگەن ازامات ءوز ماشيناسىمەن الىپ ءجۇردى. «جانات» اتتى دەمالىس ورنىنا بارعانشا قاسيەتتى التايدىڭ بار سۇلۋلىعى مەن اسەمدىگىنە كوزىمىزدى سۋارىپ, جەر-سۋ اتتارىمەن تانىسىپ, ەرتىس, بۇقتىرما, نارىن وزەندەرىن ءورلى-قىرلى جاعالاپ, كوك-جاسىل الەمدى كوزبەن دە, كوڭىلمەن دە تاماشالاپ كەلەمىز. ءوزىم ەرەكشە سىيلاپ, قۇرمەتتەيتىن اياۋلى قالامگەرلەر ورالحان بوكەي, قاليحان ىسقاق, ديداحمەت ءاشىمحان, الىبەك اسقاردىڭ تۋعان ولكەسى, ايگىلى اتبەگى بوشاي كىتاپبايدىڭ ەل-جۇرتى, ايگىلى ابدىكەرىم بولىس پەن سۇلتانماحمۇتتىڭ ءىزى قالعان قاراتاي ەلىنىڭ قۇت مەكەنى جايلى بىلەتىن ەستەلىكتەرىم كوز الدىمنان كولبەي ءوتىپ جاتتى.
جول بويىنداعى ۇلكەندى-كىشىلى ەلدى مەكەندەردىڭ سىرت جاعىنداعى بەيىتتەردىڭ تۇسىنان وتەردە كولىكتىڭ ءجۇرىسىن باياۋلاتىپ, ارۋاقتارعا قۇران وقىپ وتىردىق. قاراتاي ەلىنىڭ بەيىت-مازارلارىنىڭ كولەمى شاعىن ءارى تۇگەل دەرلىك اعاش شارباقتارمەن عانا قورشالادى ەكەن. بىرىنەن-ءبىرى اسقاقتاعان كۇمبەزدى بەيىت مۇندا مۇلدە جوق. ول ارينە جەر جاعدايىنا, قۇرىلىس ماتەريالدارىنا دا بايلانىستى بولار. مەنىڭ نازارىمدى ەرەكشە اۋدارعان ءبىر كورىنىس بولدى. كوپشىلىك قورىمداردان كەمىندە بىرەر ءجۇز مەتر شەتتە – كوبىنشە بەيىتتەردىڭ شىعىس جاعىندا ءبىر, كەيدە ەكى اعاش قورشاۋلى بەيىتتەر كوزگە وعاش كورىنەدى ەكەن.
– مىناۋ, وقشاۋ قورشاۋدا ادام جەرلەنگەن بە, الدە باسقاشا ءبىر جاعدايلارعا قاتىستى نارسەلەر مە؟ – دەپ سۇرادىم جولسەرىگىمنەن.
ول ماعان تاڭدانعانداي جىميىپ ءبىر قارادى دا:
– وي, اعاسى-اۋ, ول باقسىلاردىڭ بەيىتى عوي. سىزدەر جاقتا مۇنداي بەيىتتەر بولماي ما؟ – دەپ وزىمە سۇراۋ سالدى.
مەن, ارينە, وندايدى وسى جاقتان عانا كورگەنىمدى ايتىپ:
– سوندا باقسىلاردى نەگە وقشاۋلاپ تاستاعان, ولار مۇسىلمان ەمەس پە؟ – دەدىم.
– «باقسىلار جىنمەن, پەرى قىزدارىمەن تىلدەسىپ, سولارمەن بىرگە ءومىر سۇرەدى, قۇدايعا سەرىك قوسادى» دەپ مولدالار باياعىدان وسىلاي جەرلەۋ ءراسىمىن ۇستانادى. بىزدە سولاي, – دەدى.
سول ساتتە مەنىڭ قۇلاعىما ۇلى ابايدىڭ «سەگىز اياعى», ونداعى: «اعايىن بەك كوپ, ايتامىن ەپتەپ, ءسوزىمدى ۇعار ەلىم جوق. مولاسىنداي باقسىنىڭ, جالعىز قالدىم تاپ شىنىم», - دەگەن زارلى داۋسى جاڭعىرىپ جەتكەندەي بولدى.
مەنىڭ كوز الدىمدا دۇنيە شىر اينالعانداي, ۋاقىت شىركىن الگى وقشاۋ بەيىتتەر ماڭىندا ءبىرجولا توقتاپ قالعانداي, قاسىرەت قۇرساۋىنان قۇتىلۋ ءۇشىن «بەتتى باستىم, تۇرا قاشتىم جالما-جان» دەپ جانتالاسقان ۇلى تۇلعانىڭ سۇلباسىن كورگەندەي بولدىم.
قۇداي-اۋ, ابايدى 70 جىلعا تاياۋ ۋاقىتتان بەرى بىلەمىن, «سەگىز اياقتى» سەكسەن رەت وقىپ تا, اندەتىپ تە جۇرگەن مەن پاقىر ۇلى ابايدىڭ ولەڭدەرىن 10 جاسىمنان جاتقا بىلەمىن دەپ قالاي ايتقانمىن؟!
ۇيات-اي, تىرلىگىندە تۇگىل, ولگەننەن كەيىن دە تۋعان حالقىمەن تابىسىپ-قابىسا الماي الاستالعان باقسىلارعا ءوزىن تەڭەگەن شەرلى اباي ارۋاعىنان ۇيالدىم. سودان بەرى ابايدان قالعان ولەڭ, داستاندار مەن قارا سوزدەرىن زەرتتەگەن ۇلكەندى-كىشىلى ابايتانۋشىلاردىڭ ەڭبەكتەرىن شولا قاراستىرعانىمدا, حاكىم ابايدىڭ نەگە «مولاسىنداي باقسىنىڭ» دەگەنىنە انىقتامانى كەزدەستىرە المادىم. سوندا عانا ابايدىڭ ءبىز ءالى شەشە الماعان نەمەسە شەشۋىن ىزدەۋگە تالپىنباعان بەيعامدىعىمىزدىڭ از ەمەس ەكەندىگىنە نازار اۋداردىم.
سوناۋ ءىح عاسىردا ءومىر ءسۇردى دەلىنەتىن ۇلى ويشىل, قوبىزشى-سازگەر ءھام باقسى-بالگەر قورقىتتىڭ ولىمنەن قاشسا دا قۇتىلا الماي قازا بولعان سىرداريا جاعاسىنداعى جالعىز مولاسى ون عاسىردان بەرى قالقايىپ تۇرعانى ەسىمە ءتۇستى. قاڭلى, كەردەرى, وعىز تايپالارىمەن قىپشاقتارعا قۇت مەكەن بولعان سىر بويىندا قاسيەتتى قورقىت بابا نەگە جاپادان-جالعىز جاتىر؟ ونىڭ باستى سەبەبى – ماۋرەنناھرعا كەڭ تارالا باستاعان يسلام ءدىنى بۇرىنعى شاماندىق-تاڭىرلىك نانىم-سەنىمدەر مەن سالت-داستۇرلەردى ىعىستىرىپ, مۇسىلماندىق شاريعات زاڭدارى بويىنشا ءومىر سالتىن ورنىقتىرا باستاعان تۇستا قايتىس بولعاندىقتان تاعدىرعا – ھاق ولىمگە مويىنسال بولماي, قوبىزىن سارناتىپ, جىن-پەرىلەردەن مەدەت-قولداۋ سۇراعان شاماندى كوپشىلىكتەن الاستاپ, بەيىتىن وڭاشالاپ تاستاعانى وتكەن تاريحتىڭ ءبىر ەستەلىگى بولىپ قالسا كەرەك.
يسلام وڭتۇستىكتەن سولتۇستىككە, شىعىستان باتىسقا قاراي تارالا كەلە, جوشى, شاعاتاي ۇلىستارى اۋماعىندا مۇسىلماندىقتى جاپپاي قابىلداعان اتا-بابالارىمىز ادام جەرلەۋدى يسلامدىق راسىمدەر بويىنشا اتقارا باستادى. ءسويتىپ كەڭ-بايتاق قازاق دالاسىنداعى مازار-قورىمداردان وقشاۋلاپ جەرلەنۋگە تۇرارلىق اتاقتى باقسى-بالگەرلەر مۇلدە قالمادى دەۋگە بولادى. ال يسلام ءدىنى, ەڭ كەش جەتكەن شالعايداعى التاي, بوعدا, قالقانى مەكەندەگەن سوڭعى تۇرىك تايپالارى, ونىڭ ىشىندە كەرەي, نايمانداردىڭ ءبىر بولىگىندە حح عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىنا دەيىن تاڭىرلىك-شاماندىقتىڭ سارقىنشاعىنداي بولعان جىن-پەرىلەردىڭ يەسى – باقسىلاردىڭ ەل ىشىندەگى بەدەلى مەن قىزمەتى جالعاسىپ كەلگەنى بەلگىلى.
تاۋلى التاي, بوعدا وڭىرىنە يسلام ءدىنى تارالىپ, ادام جەرلەۋدىڭ جاڭا تالاپتارى ورنىعا باستاعان زاماندا باقسىلاردى مۇسىلمان قورىمدارىنان وقشاۋلاپ جەرلەۋ سالتى پايدا بولادى. ول باقسىلاردىڭ مۇسىلمان ەكەنى, وزدەرىنىڭ تۋعان-تۋىسقاندارى ەكەنى ەسكەرىلىپ بارىپ ويلاپ تاپقان قازاقيلىق بولسا كەرەك.
قالاي بولعاندا دا قازاق رۋحانياتىندا, دىندىك نانىم-سەنىمدەرى اياسىندا الاستالعان, وقشاۋلانعان, جالعىزدىقتىڭ, باقىتسىزدىقتىڭ بەينەسى بولىپ قالعانى انىق.
ۇلى ابايدىڭ جالعىزدىعى مەن قاسىرەتتى كوڭىل كۇيىنە ەتەنە جاقىندىعىنا بۇدان ارتىق تەڭەۋ, «تاپ شىنى» تابىلا قويماس.
«سەگىز اياق» حالقىمىزدىڭ ءداستۇرلى تولعاۋ جىرى ۇلگىسىندە جازىلعان. ابايداي دانىشپان سىنشىل اقىننىڭ, ويشىل اعارتۋشىنىڭ, مىڭمەن جالعىز الىسقان كۇرەسكەر قايراتكەردىڭ بۇكىل شىعارماشىلىق عۇمىرىنىڭ وزەگى – باعدارلامالىق قاعيدالارىنىڭ كوركەمدىك جيىنتىعى دەسەك بولعانداي.
ءيا, «سەگىز اياقتى» بۇگىنگى جاپپاي ساۋاتتانعان قازاقتىڭ ءبارى دە بىلەدى, اندەتىپ جاتادى, اسىرەسە 175 جىلدىعى اتالىپ جاتقان تۇستا بۇكىل قازاقتىڭ بالاباقشادان باستاپ, جاس-كارىسى جاپپاي جارىسقا ءتۇسىپ, ەلەۋرەپ-ەرەۋىلدەپ تۇرعانداي. ۇلتتىق, مەملەكەتتىك ءمانى بار وسىناۋ كەلەلى ناۋقانعا مەن جاڭاشىرلىقپەن قارايتىنداردىڭ ءبىرىمىن. «سەگىز اياقتى» وقىپ, ونىڭ ىشىنە بويلاعان سايىن وسىدان شيرەك عاسىر بۇرىن جازىپ, «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ 1994 جىلعى №5-6 سانىندا جاريالاعان «ماعجان جانە قازاق پوەزياسى» اتتى كولەمدى زەرتتەۋ ماقالامىزدا ايتىلعان ويلارىمىزدىڭ دۇرىستىعىنا كوزىم جەتە ءتۇستى.
ۇلى ابايدىڭ جۇمباقتارىن شەشۋدى ومىرلىك ماقسات ەتكەن ساناۋلى ابايتانۋشى اعا بۋىن وكىلدەرى قۇلمات ومىراليەۆ پەن مەكەمتاس مىرزاحمەتتەردىڭ بىرلىكتە جازعان «ابايتانۋدىڭ جايى مەن مىندەتتەرى» اتتى ماقالاسىندا: «...وسىناۋ ءارى قات-قابات جاتقان تەگى بار, ءارى ءتىل استى مازمۇنعا, تەرەڭ دە استارلى ويعا قۇرىلعان, ءارى شەشۋ بەرمەس جۇمباعى, سىرلى سىرى مول جانە دە بۇلاردىڭ بارشاسى سونشالىقتى كوركەم ءتۇرى شەبەر ءتىل تاپقان شىعارمالاردىڭ كىلتىن تابا قويۋ دا, ىشىنە بويلاي كىرە قويۋ دا قيىن. ول ءۇشىن ابايدىڭ قولى جەتىپ, اقىلى تابىسقان, سىرلاس بولعان ارعى-بەرگى ءداۋىردىڭ بارشا وي يەلەرىنىڭ دۇنيەلەرىمەن تانىسىپ بارىپ, سودان سوڭ اقىننىڭ وزىنە كەلۋ كەرەك بولادى جانە سول ابايدان سول وي يەلەرىنە قايتا جول سالۋ تالاپ ەتىلەدى. بۇلارسىز اباي بىزگە ءوزى ايتقانداي «مەن ءبىر جۇمباق اداممىن, ونى دا ويلا» دەگەن كۇيىندە قالا بەرمەك», دەپ جاۋاپكەرشىلىگى اسا زور ءىستى مىندەتتەگەن بولاتىن.
بۇل كۇندەرى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بارشا قازاق ازاماتىنا تاپسىرعان ابايتانۋ دەگەنىمىزدى وسىلاي ءتۇسىنىپ, وسىلاي زەردەلەۋ دەپ قابىلدادىق.
اباي جۇمباعىنىڭ ءبىر كىلتى 200 جول, 25 شۋماقتان تۇراتىن «سەگىز اياق» تولعاۋ جىرىندا جاتىر. بۇگىنگى قوعامدىق سانامىزعا قوزعاۋ سالار ماڭگىلىك قۇبىلىستىڭ كىلتى دە سوندا دەپ بىلەمىن.
الىمعازى داۋلەتحان,
ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى
تاريح جانە ەتنولوگيا
ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى