نەمەسە ساتيريك كوپەن امىربەك حاقىندا سىردۇنيەدە نە قيىن دەپ جۇرسەم, ءوزىن كورمەستەن-اق, جاي “كوپەن كەلە جاتىر” دەسە بولدى, ەلدىڭ ەزۋىنە كۇلكى جيىلا باستايتىن ايگىلى سىقاقشىمىز امىربەكتىڭ كوپەنى تۋرالى ماقالاعا ات قويۋ قيىن ەكەن. “كۇلكى” مەن “كوپەننىڭ” قىل وتكىزبەيتىن اراسىنان قيالاپ قالاي امالداسام دا بولار ەمەس. قيا باستىرمايدى. اقىرى امالىم قۇرىپ كوپەننىڭ ءوزىن شاقىردىم كومەككە. ءوزىن بولعاندا, باسىنان وتكەن قىزىق-قىزىق حيكماتتارىن. قۇداي بەرگەندە, سولاردىڭ ءبىرى سارت ەتىپ ەسىمە تۇسە قالسىن. ول بىلاي. اۋەلى مىنا كوپەننىڭ ءوزى دە سارى ۋىز بالاپان كەزىندە اتىشۋلى “ارا” جۋرنالىنىڭ قۋىقتاي كابينەتىندە العاشقى كىتابىنا ات تابا الماي قينالعان. سودان كاللاسى قاڭعىرىپ, ميشىعى ماڭگىرىپ وتىرسا, قىزمەتتەس اعاسى, ساتيرانىڭ ساردارى وسپانحان اۋباكىروۆ كەلىپ, ءبىر جاققا ىلەستىرىپ اكەتپەكشى بولىپتى. “اعا, مەن كىتابىمدى بۇگىن تاپسىرماسام, كەلەسى جىلدىڭ جوسپارىنان قالىپ قويام. سوعان ات تابا الماي قينالىپ وتىرمىن”, دەيدى كوپەن كوزى تۇزداي, جۇرەگى مۇزداي بوپ قالتىراپ. جارىقتىق وسەكەڭ سول ارادا: “ە, سول دا ءسوز بوپ پا؟ ات تابا الماساڭ “اتى جوق كىتاپ” دەپ قويا سالمايسىڭ با؟!” دەپ قاپيادا جول تاۋىپ كەتىپتى. كوپەننىڭ دە كوكتەن ىزدەگەنى جەردەن تابىلىپ جەتىسىپ قالادى. سويتسە, باسپانىڭ جوسپارىن بەكىتىپ, قول قوياتىن ءدوي اعاسى: “كنيگا بەز نازۆانيا” دەگەندى باتتيتا سىزىپ تاستاپ: ء“اي, مىنانىڭ اتىن نەگە قويماعان؟ اتىن قويسىن” دەپتى. سودان تۇڭعىش كىتابى ءبارىبىر ءبىر جىل كەشىگىپ شىعىپتى. بىراق “اتى جوق كىتاپ” بولسا دا, اتى بار كىتاپتاردىڭ تالايىنان موينى وزىق تۇردى. سول جاعداي ەسىمە ءتۇسىپ, مەن دە كوپەن دوسقا ارناعان اۋەزەمە تاقىرىپتى “اتى جوق ماقالا” دەپ قويدىم. الپىسىندا ارقىراپ تۇرعان كوپەننىڭ كەلەشەگى ءالى الدا. بۇيىرتسا جاسىنا جاس قوسىلىپ, اقىلى تولىعىپ, ميى مولىعا تۇسكەن كەزدەرىندە اتى بار ماقالا دا جازىلا جاتار.ءوزى دە العاشقى كىتابىن اتسىز شىعاردى عوي. اتاققا جەتكىزگەن دە اتسىز كىتابى. ەندەشە, ازىرگە وسى ءۇشبۋ اتسىز اۋەزەنى مىسە تۇتا تۇرسىن.
القيسسا, كوپەن كۇلكىمەن ەگىز تۋعان, قالجىڭمەن قۇرداس, ازىلمەن ءامپاي, ساتيرامەن سىرلاس. كوپەن دەگەن اتىنىڭ ءوزى كۇلكىنىڭ قان بازارىنا شاقىرىپ تۇرعانداي ەستىلەدى. ال ەندى “كوپەننىڭ كوزى نەگە شەگىر؟” دەگەن سۇراقتىڭ ءوزى ديسسەرتاتسياعا قازىق, عالىمدارعا ازىق بولعانداي. سول كوپەننىڭ ادەبيەتتىڭ ماڭىنان, سىقاقتىڭ ساياسىنان تابىلعانىنا راحمەت. ويتكەنى, ىشتەن وقىپ تۋعان, تۇلا بويى تۇنعان تالانت كوپەن باسقا ءبىر سۇبەلى سالاعا جالت بۇرىلىپ كەتسە قايتەر ەدىك. اسىرەسە كىشكەنتاي كەزىندە ونداي ىقتيمالدىقتار بولعان. ىم-باپ. ءىشىڭىز ءبىلسىن. سول جايلاردى سۋىرتپاقتايىق.
بالا كەزدەگى ءبىر ارمانى سۋرەتشى بولۋ ەدى. جاتا قالىپ سۋرەت سالادى دا جاتادى. ولارىن “بالدىرعان” جۋرنالى مەن “قازاقستان پيونەرى” گازەتىنە جولدايدى. “سۋرەتىڭنىڭ كوركەمدىگى تومەن ەكەن” دەگەن كەۋدەدەن يتەرگەن حاتتارعا توقتاي قويار كوپەن بە؟! سۋرەتتى ودان سايىن قۇلشىنىپ سالىپ توپەلەيدى. ءبىر كۇنى “قۇراما ۆەلوسيپەد” دەگەن سۋرەت سالادى دا, شىقسىن دەگەن قۋلىقپەن قاسىنا ەكى شۋماق تۇسىندىرمە ولەڭ جازادى.
سپورتشىمىز ارنابەك
ۆەلوسيپەد قۇراپ ءجۇر.
“سەندە راما بار ما؟” دەپ
كورىنگەننەن سۇراپ ءجۇر.
جيناي-جيناي ءار تۇستان
ۆەلوسيپەد قۇرادى.
شىقسا بىراق جارىسقا
ورتا جولدا تۇرادى.
وسى ولەڭ “بالدىرعاندا” جاريالاندى. سۋرەت جوق. سوعان قاراعاندا, سالعان سۋرەتىنەن جازعان ولەڭى وتىمدىرەك بوپ شىققانىن اڭعارعان كوپەن سول كۇننەن باستاپ نەگىزگى كۇشتى ولەڭگە بۇردى. ەگەر سول جولى ولەڭى باسىلماي, سۋرەتى شىعىپ كەتكەندە, بالكىم, سۋرەتشى بولىپ كەتۋى دە كادىك-ءتىن. ولاي بولسا, سايدىڭ تاسىنداي سىقاقشىمىزدى بەسىكتەن بەلى شىقپاي جاتىپ ورەم قاپتىرماي ساقتاپ قالعان “بالدىرعانعا” راحمەت.
سۋرەتشىلىگىنە قوسا كوپەن جاسىندا اعاش ۇستاسى بولۋدى جانە ارماندادى. جاساعان كەبەجە, تاعى باسقا زاتتارى اۋىلدا ءالى تۇر. قازىرگى نارىقتىڭ قيتۇرقىسىن سول كەزدە مەڭگەرگەن ول قازاننىڭ قاقپاعىن جاساپ, بازاردا ساتتى. مۇنىڭ ءمانىسى سول: اراقتىڭ جاشىگى 30 تيىن تۇرادى, ءبىر جاشىكتەن ەكى قازان قاقپاعى شىعادى, ال ءار قاقپاق 1 سوم 50 تيىننان ساتىلادى. تازا پايدا 2 سوم 70 تيىن. كوپەن ءسويتىپ كومپارتيا كەكىرىك اتقان كەڭەس زامانىندا قىپ-قىزىل كاپيتاليست بولىپ شىعا كەلەدى. ۇستازى ءابۋ دەگەن كورشى شال. شەگەسىن جيدە اعاشىنان جاساپ قاعادى, بەتىن بىلدىرتپەي تەگىستەپ جىبەرەدى. بۇل ادىستەرىن شالدىڭ اقىلىمەن ەشكىمگە ايتپاي, باسەكەنىڭ جولىن الدىن-الا كەسىپ قۇپيا ۇستايدى. ءسويتىپ جۇرگەندە كوپەن اتى ۇمىتىلىپ, بۇكىل شاۋىلدىردە “قازاننىڭ قاقپاعىن جاسايتىن بالا” اتانىپ كەتەدى. ءشاۋىلدىر ۇلكەن. حالىق كوپ. كەلە-كەلە بازارعا دا بارماي, قاقپاقتى جۇرت ۇيدەن اكەتىپ, تاسى ورگە دومالاپ تۇردى. ءبىر جاعى سونىڭ بۋىمەن بە, كوڭىلگە جەلىك كىرىپ, ماحاببات سەزىمى ەلىكتىرىپ ءوزى 10-شى سىنىپتا جۇرگەندە ءبىر سىنىپ تومەن وقيتىن قىزعا عاشىقتىق حاتىن جازدى. الگى قىز دا جاي ولە مە: “بۇل كوپەن دەگەن كىم؟” دەپ قۇربىلارىنان سۇراستىرىپ ءبىلىپتى. بىلگەسىن, ء“اي, انا قازان قاقپاعىن جاسايتىن بالا ما, قويشى سونى” دەپ قولىن ءبىر-اق سەرمەپتى. شوڭقيتقان سول سالەم جەتكەن كۇننەن باستاپ كوپەن ۇستالىقتى تاستاپ, تازا ولەڭىمەن قالدى.
1999 جىلى ءماجىلىس دەپۋتاتتىعىنا ۇمىتكەر بوپ ارىس قالاسىندا سايلاۋشىلارمەن كەزدەسىپ جۇرسە, باياعى قول سەرمەگەن كەسىر قىز الدىنان شىقتى. جىلى ۇشىراپ, ءىشى-باۋىرىنا كىرىپ بارادى. 5-6 بالانىڭ اناسى ەكەن. جاستىق شاقتى ەسكە الىپ: “سەنىڭ وسىنداي اتاقتى ادام بولاتىنىڭدى ءبىلگەندە مەن سونداعى حاتىڭا باسقاشا جاۋاپ بەرەتىن ەدىم عوي” دەپ ك ۇلىپ جاتىر. كوپەن دە ىلە-شالا: “جو-جوق, قايتا ماقۇل دەمەگەنىڭە مىڭ راحمەت. مەنى وسىنداي دارەجەگە جەتكىزگەن اۋەلى قۇداي, سوسىن سەنىڭ “وتكازىڭ” بولدى. ساعان ۇيلەنسەم, وسى كۇنگە دەيىن قازاننىڭ قاقپاقشىسى بولىپ جۇرەر ەدىم عوي” دەپ اعىنان جارىلدى. ءيا, ءسويتىپ قازاق قالجىڭىنىڭ باعىنا كوپەندى قۇداي تاعى ساقتاعان ەكەن.
قايتسىن, كوپەن دە پەندە عوي. سول جولى ساتيراعا سىرتىن بەرىڭكىرەپ, دەپۋتاتتىڭ جايلى ورىنتاعىنا قىزىققانى راس ەدى. قازاقتىڭ ىرىمىن قۇيتتايىنان قۇلاعىنا قۇيىپ وسكەندىكتەن ۇستازى شەرحان مۇرتازادان باتا سۇراعان. ول كىسى مۇرتى ورگە شانشىلا الاقانىن جايىپ: “ەن دالادا ەكى تۇلكى ەمەنجارقىن شۇيىركەلەسىپ تۇرسا, ەكى-ءۇش اڭشى قيقۋلاپ كەپ قاپتى. تۇلكىلەر قاشىپ بارا جاتىپ ءبىر-بىرىنەن: “ەندى قاشان كورىسەمىز؟” دەپ سۇراپتى, دەيدى. ءبىر تۇلكى سوندا: “مىنا اڭشىلاردىڭ قيقۋى جامان, شاماسى ءبىز ەندى تۇماق بازارىندا كەزدەسەتىن شىعارمىز” دەگەن ەكەن. كوپەن مىرزا, سول ايتقانداي, ەندى ءبىز ەكەۋمىز پارلامەنتتىڭ قان بازارىندا قاۋىشايىق. جورتقاندا جولىڭ بولسىن جولبارىستاي, جۇرە بەر جولبارىستاي, جولدى باستاي! ءاۋمين!” دەپ شۋماقتى اياعىنا جەتكىزبەي, جارتى باتا بەرگەسىن بە, ايتەۋىر كوپەن سوندا دەپۋتاتتىققا وتپەي, جارىم جولدا قالعان. جولى بولعاندا ساياساتپەن اينالىسىپ كەتىپ, ساتيراسى جەتىمسىرەپ قالار ما ەدى؟ پەرىشتەلەرى بۇل جولى دا قاعىپ, ساتيرانىڭ سارا جولىنان اينىتپاي الىپ كەلە جاتقانىنا ءشۇكىرشىلىك. ءاي, بىراق مەكتەپ بىتىرەردە جازعان شىعارماسىندا “ماركس” دەگەن ءسوزدى تاسىمالداپ ەكى جولعا جازعان سابازدان قاي ءبىر جوندەم ساياساتكەر شىقسىن.
مەكتەپ بىتىرگەن جىلى وقۋعا تۇسە الماي قالدى دا, سوعان بولا سالىن سۋعا كەتىرەر كوپەن بە, اۋىلعا قايتىپ كەلىپ, وتىرارداعى حالىق تەاترىندا ءارتىس بولىپ الشاڭ باستى. بەيىمبەت ءمايليننىڭ “جالبىر” دراماسىندا سايىم بولىستىڭ, قالتاي مۇحامەدجانوۆتىڭ “قۋىرداق دايىن” كومەدياسىنداعى باس كەيىپكەر ەرەجەپتىڭ, قانابەك بايسەيىتوۆ پەن قۋاندىق شاڭعىتباەۆتىڭ “بەۋ, قىزدار-اي” سازدى كومەدياسىنداعى اۋباكىر اقىننىڭ ءرولدەرىندە وتتاي جانىپ وينادى. ونىمەن قويماي, گاسترولگە شىققاندا كونتسەرت جۇرگىزۋشى كونفەرەنسەنىڭ قىزمەتىن دە قوسا اتقاردى. سايىپ كەلگەندە, بۇل دا كوپەننىڭ پايداسىنا شىقتى. سول كەزدەگى ازۋلى سىقاقشى اعالارى اسقار توقماعامبەتوۆ, شونا سماحان ۇلى, وسپانحان اۋباكىروۆتەردىڭ ەزۋ جيعىزباس سىقاقتارىن ساحنادا ورىنداپ ءجۇرىپ ءوزى دە اسىعىن ىلعي الشىسىنان تۇسىرەر ازىلكەشكە اينالا باستادى. ءبىر كۇنى كورشى شايان اۋىلىنىڭ تەاترىندا اسەكەڭنىڭ “مايمۇرىنعا مايشەلپەك” دەگەن سىقاعىن وزىنشە ناشىنە كەلتىرىپ ايتىپ تۇرسا, ەشكىم كۇلمەيدى. ءبىر سۇمدىقتى سەزگەندەي, جۇرەگى سۋ ەتە ءتۇستى. الدىڭعى قاتاردا وتىرعان ءبىر اجە: ء“اي, ادىرەم قالعىر, وسىدان باسقا سىقاق جوق پا؟ وتكەن جولعى ارتىستەر دە وسىنى ايتىپ كەتىپ ەدى” دەپ سامبىرلاپ وتىر. بۇل ءبىر كوپەننىڭ كوزىن اشقان اينالايىن ايقاي بولدى. سامبىردان ساندالىپ قالعان ساناسىندا: “وسى مەن ەشكىم ەستىمەگەن سىقاقتى نەگە ءوزىم جازىپ, ءوزىم نەگە ورىندامايمىن!” دەگەن لەپ بەلگىلى ءجالاڭتوس وي ساپ ەتە قالدى. امىربەكتىڭ كوپەنىن ازىلگە الىپ كەلگەن جاعدايلاردىڭ ىشىندە شايانداعى سو ءبىر اۋليە اجەنىڭ ادىرەمقالعىرىنىڭ دا ورنى بولەك.
حوش دەلىك. ءوزى كوپەن بولسا, ونىڭ ءبىر باسىنىڭ قىزىعى بارىمىزگە جەتەدى. قازمۋ-دە بىزدەن ەكى ساتى ىلگەرى, ءتورتىنشى كۋرستا وقىپ جۇرگەندە “قازاق ادەبيەتى” گازەتىنىڭ ۇجىمى ستۋدەنتتەرمەن كەزدەستى. جاس اقىندار مىنبەگە ءبىرىنەن سوڭ ءبىرى كوتەرىلىپ ليريكالارىن وقىپ جاتىر. كوپەننىڭ دە دەلەبەسى قوزىپ, تىلدەي قاعازعا “سارتايان سۋناقين ولەڭ وقىعىسى كەلەدى” دەپ جازىپ جىبەردى. پوەزيا كەشىن باسقارۋشى سۇلتانعالي سادىرباەۆ اعامىز قاعازعا ءبىر, زالعا ءبىر قاراپ: “مىنانىڭ اتى قايسى, فاميلياسى قايسى؟ ءوزى ارميان با, نەمەنە؟ كىم دە بولساڭ شىق مىنبەگە” دەپ حابارلادى. مىنبەگە شىعۋىنىڭ ءوزىن ازىلگە سوقتىرىپ, وتىرىك اتى-جونمەن شاقىرىلعان كوپەن ولەڭ وقىماي جاتىپ جۇرت دۋ كۇلدى. “كوپەنگە داۋا جوق” دەگەن ءسوز وسىدان قالعان.
كوپەن سودان باياعى حالىق تەاترىندا ورىنداعان قالتاي اعانىڭ كومەدياسىنان ءۇزىندى, سوسىن ءوزىنىڭ ەكى سىقاعىن وقىپ بەردى. اقىنداردىڭ اراسىندا وقىلعان ساتيرانىڭ ءدامى كىرىپ تۇرادى-اۋ, شىركىن. سول ارادا قالتاي اعاسى: “وسى وقىعان سىقاقتارىڭدى ەرتەڭ ماعان اكەپ بەرە قويشى, اينالايىن”, دەيدى. سونىمەن, كەلەسى اپتادا “قازاق ادەبيەتىنىڭ” ساتيرالىق “بۇيەنباي پۇشپاعىندا” كوپەننىڭ ءبىر توپ سارى ۋىز سىقاقتارى جارق ەتە قالسىن. ءسويتىپ, ونىڭ ساتيراسىنىڭ كىندىگىن بۇدان ءسال بۇرىنىراق “لەنينشىل جاستىڭ” “سۇزەگەن سوزىنە” شىعارىپ وسپانحان اعاسى كەسسە, ەندى تۇساۋىن قالەكەڭنىڭ ءوزى كەستى. بۇل 1972 جىل بولاتىن.
كوپەننىڭ الماتى مەن ادەبيەتتى “جاۋلاۋى” وسىلاي باستالدى. وسپانحاننىڭ ءوزى باتا بەرىپ, اۋزىنا تۇكىردى. ءتىپتى, وسپاقتىڭ قۇدايى وسەكەڭ “كوپەندى وسپانحاننان بوتەن دەگەنىڭ وڭبايسىڭ” دەپ سالدى. مىنە, قۇرمەت كوپەنگە! قاتارلارىنا شەگىر كوز كوپەن قوسىلعانىنا باسقا سىقاقشىلار دا ءماز-ءدۇر. جاس قىراندى جاراسقان, ءشومىشباي اقىندار دا مويىنداۋعا ءماجبۇر. ويتكەنى, كوپەننىڭ كوزى شەگىر بولسا دا, قۇداي سالماسىن, جۇرگەن جەرى دۋ-دۋ كۇلكى, گۇل-گۇل ءومىر.
ساتيرانى اركىم جازادى-اۋ. بىراق كوپەن ءاسىرەسە پاروديامەن ەرەكشەلەندى, قان شىعارماي باۋىزدايتىن بيپاز ەپيگراممالارىمەن بولەكشەلەندى. قازاق ساتيراسىنا جاڭا تىنىس, وزگەشە ورنەكتى مىنەز كەلدى, ساتيرانىڭ سىڭعىرلاعان سۇلۋ دا سىپايى, استارى قات-قابات ءنارلى مادەنيەتى كەلدى. سىقاقتى كوپەنشە جازۋدىڭ توتەنشە ارتىقشىلىقتارىن وقىرمان قاۋىم دا بىردەن بايقادى. جاس ەمەس پە, جىگەرى دە مول. كەلە “ساتيرا ستاديونىنداعى” جاعدايعا ساراپتاما جاسادى, “ساتيرا” كومانداسىنىڭ نەگىزگى قۇرامىن انىقتادى. ساتيرا فەدەراتسياسىنىڭ توراعالىعىنا اسقار توقماعامبەتوۆتى قويدى. اعا جاتتىقتىرۋشى تەمىربەك قوجەكەەۆ. قاقپاشى سادىقبەك ادامبەكوۆ. قورعاۋشىلار: بالعابەك قىدىربەك ۇلى, ساقتاپبەرگەن ءالجىكوۆ, ءجۇسىپ التايباەۆ (كاپيتان), سەيىت كەنجەاحمەتوۆ, جارتىلاي قورعاۋشىلار: عابباس قابىشەۆ, ەسەنجول دومباەۆ, ءوسپانالى يماناليەۆ, ورتالىق شابۋىلشىلار: شونا سماحان ۇلى, ۇمبەتباي ۋايدين, وسپانحان اۋباكىروۆ. ۇلگى-ءپىشىمى وڭتايلى تابىلعان وسى ەپيگرامماسى فاميليادان تۇرعانىمەن, قازاق ادەبيەتىندەگى ساتيرا-سىقاق سالاسىنىڭ جاي-كۇيىن ساراپتاپ بەرگەندەي اسەردە قالدىراتىن. ويپىرماي دەيمىن, سول كەزدە كوپەننىڭ ءوزى بۇل مايتالمان كوماندانىڭ “زاپاستاعى” ويىنشىلار ساپىنا دا كىرمەپتى. ال قازىر ساتيرا “فەدەراتسياسىنىڭ توراعالىعىنا دا, كاپيتاندىققا دا, سۇرمەرگەن ورتالىق شابۋىلشىلىعىنا دا – قايسىنا قويساڭىز دا قاراعايداي قاسقايىپ جاراپ-اق تۇر.
كوپەننىڭ 1977 جىلى “جۇلدىز” جۋرنالىنا شىققان, اقىن مۇزافار الىمباەۆقا ارناعان ەپيگرامماسى ءالى كۇنگە ەسىمىزدە. “مينەرال سۋ قۇرامى مىنالاردان تۇرادى. مۇزاعاڭنىڭ قۇرامى مىنالاردان تۇرادى” وسىنداعى كوپەن كۇلكىسىنىڭ قۇدىرەتى سوندا, ناتري, كالتسي, حلور, گرامم, پروتسەنت دەگەن سوزدەردى دە شۋاقتى ازىلگە, ادەبي جانردىڭ ابزەلدى ءسوز, ادەمى بۇيىمىنا اينالدىرىپ جىبەرەدى. كوپەننىڭ بولماسا, ادامنىڭ ميىنا كەلمەيتىن نارسە. مۇزاعاڭدى بۇتارلاپ, جىلىكتەپ, شىعارماشىلىعىنداعى ليريكا, ماقال-ماتەل, جۇمباق پەن جاڭىلتپاش مولشەرىن پايىزعا شاعىپ, ساۋدىراتىپ الدىڭىزعا جايىپ تاستايدى. سونداعى ەڭ ءبىر عاجابى, مۇزاعاڭنىڭ وبرازى, ادەبيەتتەگى ءبىتىم-بولمىسى كوز الدىڭىزدا قولمەن قويعانداي قازديىپ تۇرا قالادى. وڭشەڭ ىعاي مەن سىعاي كوپەننىڭ پاروديا-ەپيگراممالارىنىڭ ازىعىنا, ارقاۋىنا, كەيىپكەرىنە اينالدى. قالتاي مۇحامەدجانوۆ, شەرحان مۇرتازا, تۇمانباي مولداعاليەۆ, عافۋ قايىربەكوۆ, قادىر مىرزاليەۆ, مۇقاعالي ماقاتاەۆ, ولجاس سۇلەيمەنوۆ, مۇحتار شاحانوۆ. ايتىپ تاۋىسا الماسسىڭ. پاروديادان سوڭ پاروديا, ەپيگراممادان سوڭ ەپيگرامما, سىقاقتان سىقاق, كىتاپتان كىتاپ تۋىنداپ جاتتى. “اتى جوق كىتاپ”, “الىپ”, ء“تىلىم قىشىپ بارادى”, “قىسىر اڭگىمە”, “اۋىزباستىرىق”, “مىڭ ءبىر مىسال”, “نەمەنەڭە جەتىسىپ كۇلەسىڭ؟”, ء“وزىڭدى تانيسىڭ با؟”, ء“ىز”, “كوكەمنىڭ كوزى”, “كوپەن كەلە جاتىر!..”, “پا, شىركىن, پاروديا!..”, ت.ب. ساتيرالىق جيناقتارى قازاقتىڭ كۇلكى سۇيگىش قاۋىمىمەن, اباي اتامىز ايتپاقشى, قىتىقسىز ارالاسىپ كەتتى.
ال ەندى بۇ جالعاندا قىتىقسىز ارالاسۋدىڭ حاس شەبەرى كوپەن ەكەن. ولاي دەيتىنىمىز, باياعىدا “قازاقستان” تەلەارناسىندا “قىمىزحانا” ءازىل-سىقاق باعدارلاماسى شىققاندا, ودان سوڭ “تاماشا” ويىن-ساۋىق وتاۋى بوي كوتەرگەندە سولارمەن كوپەن ءبىر ءۇيدىڭ بالاسىنداي بىتە قايناسىپ, ءبىر بۇتىندەي بىرلەسە قالىپتاستى. اۆتورلارىنىڭ ىشىندەگى بەلدىسى دە, بەلگىلىسى دە ءوزى بولدى. جاس ساتيريكتەردىڭ ماسكەۋدە وتكەن بۇكىلوداقتىق كەڭەسىندە جۇلدەلى بولعان تاعى ءبىزدىڭ كوپەن. 1980 جىلى “ارا” جۋرنالىندا قازاقستاندا 1929 جىلى 1 ميلليون 600 مىڭ بولعان تۇيە ت ۇلىگىنىڭ مۇڭىن مۇڭداپ “تۇيەنىڭ قاي جەرى ءتۇزۋ؟” دەپ جازعان ماقالاسى ءۇشىن مينيستر موتوريكودان العىس ەستىپ, جۋرناليستيكا سالاسىنان تاعى لاۋرەات اتانعان دا كوپەن ەدى. “ەگەمەندە” دە ءبىراز ەكپىندەگەن. ويپىرماي, تازا جۋرناليستيكامەن كەتسە, بىزگە نان جەگىزبەيتىننىڭ ناعىز ءوزى ەكەن. ايتەۋىر, “قازاق ادەبيەتى” گازەتىندەگى سىرلى سۇحباتتارى, تۇشىمدى تولعانىستارى, “ارا” جۋرنالىن قايتا جانداندىرعان قايراتكەرلىگى ءۇشىن پرەزيدەنت گرانتىن العان سوڭ سايابىرلاپ توقتادى عوي قايتا...
بۇل كوپەننىڭ 50-گە تولىپ, ەلىنە بارعانى دا ءبىر قىزىق. سول كەزدە ەش جەردە جۇمىس ىستەمەيتىن ەركەتوتاي-تىن. “كوپەن كەلە جاتىر!..” دەگەن ءوزىنىڭ تەاترعا بەرگىسىز ءازىل-سىقاق توبىن قۇرىپ, رەسپۋبليكانىڭ و شەتى مەن بۇ شەتىن شيىرلاپ جۇرگەن شاعى بولاتىن. توبىڭىز نە, بۇرىنعى ءبىرجان سالدار مەن اقان سەرىلەرگە عانا ايتىلار ء“بىر ءوزى – ءبىر تەاتر” دەگەن ورايلى باعانى مارحاماتتى مينيستر مۇحتار قۇل-مۇحاممەدتىڭ كوپەننىڭ قارا باسىنا قۇندىز بورىكتەي كيگىزىپ بەرىپ سالعان شاعى بولاتىن. بىراق بۇل اتاق رەسمي بولماعاندىقتان, ۆيزيتكاعا جازۋعا جارامايدى. قايران كوپەن بۇل تىعىرىقتان دا جول تاپتى-اۋ. سوندا شىمكەنت, شاردارا, سارىاعاش, وتىرار, بايدىبەك, تۇركىستاندا ءسۇرىنىپ-قابىنعان قالىڭ ەلگە تاراتقان ۆيزيتكاسىنا “كوپەن امىربەكوۆ اتىنداعى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى كوپەن امىربەكوۆ” دەپ جازدى. “كوپەننىڭ تاپپايتىنى جوق” دەگەن ءسوز سودان قالعان. تاپقانى راس. ە, بۇل پاقىردا ءوزى اتاقتى ساتيريك بولا تۇرا ءوز اتىنداعى سىيلىقتان باسقا دانەڭە جوق ەكەن عوي دەپ, كوپ ۇزاماي كوپەن توسىنە “پاراسات” وردەنىن قادادى, حالىقارالىق “الاش” ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتاندى.
شىنىمەن دە, قازىرگى تاپقىربەكتەر مەن ايتقىشبەكتەردىڭ اتاسى قادىر بولسا, ەندىگى اكەسى كوپەن بوپ بارا جاتقانى دا راس. ءابدىراشتىڭ جاراسقانى 50 جىلدىق مەرەيتويىن رەسپۋبليكا سارايىندا وتكىزىپ جاتقان. اتتەگەنە, ءوزىمنىڭ ساتيريك ەكەنىمدى ۇمىتىپ كەتىپپىن-اۋ دەپ, قۇتتىقتاۋشىلار تىزىمىنە اياق استىنان كوپەن دوسىن كىرگىزدى. ول بولسا كوپ كورەرمەنىڭ ءبىرى عانا بوپ دايىندىقسىز كەلگەن. توي جاقسى باستالىپ ءوتىپ جاتىر. جاراسقان اقىننىڭ سوزىنە جازىلعان ايگىلى اندەر, تەڭىزدەي تولقىعان پوەزيا. بىرەۋ تەلەۆيزور, بىرەۋ كارتينا, بىرەۋ كىلەم سىيلاپ, شاپان جابىلۋدا. ءاسانالى ءاشىموۆ “قىز جىبەك” فيلمىندە قولدانىلعان قاستەرلى جادىگەر – بەكەجاننىڭ ساداعىن سىيلادى. سولاردى كورىپ جۇرەگى شايلىققان كوپەن: “اياۋلى دوسقا مەنىڭ تارتۋىم نە بولماق؟” دەپ قوبالجىدى. اقىرى, تاپتى! سول ارادا, باس-اياعى ون-ون بەس مينۋت ىشىندە ادەمى ءازىل ولەڭ تۋدى. جان دوس جاراسقاننان ايار تۇگىم جوق. بىراق ءۇي سىيلايىن دەسەم, ءۇيىڭ بار. “ۆولگا”, “جيگۋلي”, “موسكۆيچ”, “زاپوروجەتس” تە سىيلار ەدىم... بىراق...
جاراسقان-اۋ, سەن ەرتەرەك شوشىنبا,
مۇنداي سىيلىق سىيلاي الماس دوسىڭ دا.
اۆتوموبيل تەز توزادى,
توزبايتىن
“اۆتورۋچكا” اكەپ تۇرمىن وسىندا! –
دەپ جول تاۋىپ كەتكەن كوپەنگە دە رەسپۋبليكا سارايىنداعى مىڭداعان كورەرمەن سوندا قوشەمەتتى كوپ كورسەتكەنى ەسىمىزدە. “ەڭ ۇلكەن سىيلىق سەنىكى بولدى, كوپەن, قالامگەرگە قالامنان ارتىق نە كەرەك!” دەگەن رازىلىق ءسوزى باسقا ەمەس, ناق سول كەشتە جىر تۇماسى تۇمانباي مولداعاليەۆتىڭ اۋزىنان شىعىپ ەدى.
1991 جىلعى تامىز ب ۇلىگى تۇسىندا قاھارماندىق كورسەتكەن نۇرماحان ورازبەك اعامىزدىڭ مەرەيتويىندا: “ەرلىك جاساپ, ەل اۋزىندا باتىر اتانعانىڭىز ءۇشىن اۋەلى لەنينگە, كوممۋنيستىك پارتيا مەن كەڭەس وكىمەتىنە, گكچپ-عا راحمەت ايتىڭىز. سولار بولماسا ءسىز كىمدەرگە قارسى كۇرەسەر ەدىڭىز, ەرلىكتى قايتىپ جاسار ەدىڭىز؟” دەپ جيىلعان جۇرتتى قىران-توپان كۇلدىرگەن دە كوپەن بولاتىن. وسى بيىل جۋرناليستەردىڭ ۇستازى ءابىلفايىز ىدىرىسوۆ اقساقالدىڭ 80 جىلدىق سالتاناتىندا قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى نۇرلان ورازالين: “مەن تۋعان جىلى ءابىلفايىز اعا كازگۋ-گە وقۋعا تۇسكەن ەكەن” دەسە, قازۇۋ رەكتورى باقىتجان جۇماعۇلوۆ: “مەن تۋعان جىلى ءابىلفايىز اعا كازگۋ-ءدى بىتىرگەن ەكەن” دەپ جالعاستىردى. سويتسە كوپەن شىعىپ: “ال مەن تۋعان جىلى ابەكەڭ ۇستازىم نە ىستەدى دەسەم, مەن تۋعان جىلى ول كىسى زاريا ءتاتەمە عاشىق بولىپ جۇرگەن ەكەن عوي” دەپ جيىلعان جۇرتتى ءماز قىلىپ, باستالعان اڭگىمەگە بادەندى لەپ بەلگىمەن نۇكتەسىن قويدى. مىنە, كوپەن وسىلاي. قاي جەردە دە تاۋىپ كەتەدى, الماس كەزدىكتەي اسىل سوزىمەن جارىپ شىعادى. عابەڭ – عابيت مۇسىرەپوۆ عافۋ قايىربەكوۆتىڭ دەس بەرمەس قارا تىلىنە ءسۇيسىنىپ: “عافۋدىڭ تامادالىعىنىڭ وزىنە گوسپرەميا بەرۋگە بولادى عوي” دەيدى ەكەن. سول ايتقانعا ورايلاساق, كوپەننىڭ دە اسابالىعى – ءبىر ۆاگونعا جۇك, ارتىستىگى – ءبىر تەاتردىڭ مۇكاممالى, ايتىپ تاستايتىن ءاربىر ءسوزى – ءبىر قارالىق.
كوپەننىڭ ءبىر جاقسى جەرى, وزىمە عانا بولسىن دەمەيدى, ۇستازدارىن دا ەسكەرە جۇرەدى. وسپانحاننىڭ 60 جىلدىعىن رەسپۋبليكا سارايىندا, 70 جىلدىعىن الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى سەرىك ءۇمبەتوۆتىڭ ىقىلاسىمەن تۋعان جەرى ۇزىناعاشتا ءدۇرىلدەتىپ وتكىزۋگە مۇرىندىق بولدى. ۇمبەتباي اعاسى جونىندە سىر-سۇحبات كىتابىن جازىپ شىقتى. مەرەيتويلارى تۇسىندا اسقار توقماعامبەتوۆتىڭ, شونا سماحان ۇلىنىڭ ءبىر-ءبىر تومدىق كىتاپتارىن شىعارۋعا ات سالىستى. ال ءوزى بولسا “اراKZ” ساياسي قوعامدىق ساتيرالىق جۋرنالىن شىعارۋمەن بىرگە قازاق راديوسى باسشىلارىنىڭ ءبىرى بولىپ جەمىستى ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. جاي جۇرگەن جوق, “جۇما سالەم” دەگەن ولەڭ مەن قارا ءسوز ارالاس, قوعام تۇيتكىلدەرىن تولعايتىن كىتاپ جازىپ ءجۇر.
اتىن كوپەن دەپ اجەسى قويىپتى. “وسى نە ماعىنا بەرەدى؟” دەپ “قازاق ەسىمدەرى” دەگەن كىتاپتى پاراقتاسا, كوپەن دەپ جال-جال بوپ شابىلعان ءشوپتى ايتادى ەكەن. ونشاقتى كوپەن جيىلىپ كوپەنە بولادى. ونشاقتى كوپەنە – شومەلە. سونشا شومەلەدەن مايا قۇرالادى. ءۇيدىڭ تۇڭعىشى بولعاسىن العاشقى ورىم ءشوپ دەپ ىرىمداپ اجەسى اتىن كوپەن قويعان ەكەن-اۋ. قازىر 82-گە كەلىپ, تۇڭعىشىنىڭ الپىسىن تويلاعالى وتىرعان شەشەسى جۇلقار 10 قۇرساق كوتەرگەن ارداقتى انا, ءبىر اۋلەتتەن تاراعان مايا-مايا ۇرپاقتىڭ سايالى اجەسى. كوپەن سونىڭ العاشقى دەستەسى جانە ەڭ كوركەم كەستەسى. سونىمەن بىرگە كوپەننىڭ ەلگە ەتىپ جۇرگەن ەڭبەگى دە, شۇرايلى شىعارمالارى دا, جۇرتىنا شاتتىق سىيلاعان ءازىل-كۇلكىسى دە مايا-مايا. كوپەننىڭ ءوزى, شەراعاڭنىڭ سوزىمەن ايتقاندا, قازاق حالقىنا كەرەك تۇلعا.
قورعانبەك امانجول.