ءومىردىڭ اقيقاتىن شارق ۇرىپ ىزدەگەندە حاكىم ابايعا سوقپاي وتە المايمىز. جان جاراسى جازىلماي كەتكەن ۇلى اقىن بويىمىزداعى بارلىق ءمىندى قاز-قالپىندا بۇكپەسىز ايتىپ كەتكەن عوي. سوندىقتان با, كەزىندە اششى شىندىقتى شىمىرىكپەي ايتقان ابىز اقىندى اينالاسىنداعىلار, اسىرەسە جاقىندارى جابىلىپ جۇدىرىقتادى.
دانىشپان سوندا دا ايتارىنان قايتقان جوق. «قايتسەم, حالقىمنىڭ بويىنداعى قىڭىر مىنەزدى, جالقاۋلىعىن, ارامدىعىن, وسەكقۇمارلىعىن, بەكەردەن-بەكەر مال شاشاتىن شايپاۋ ادەتىن, ماڭعاز ماقتانقورلىعىن, سارىجامباس جاتىپىشەرلىگىن بويلارىنان سىلىپ تاستايمىن» دەپ جانتالاستى. سوندا تۇزەلگەن قازاق قايدا؟ عۇلامانىڭ عيبراتتى وسيەتتەرىن قۇپ كورىپ, دۇرىس, تازا جولعا تۇسكەنى قايدا؟
جاماندار قىلا الماي ءجۇر ادال ەڭبەك,
ۇرلىق, قۋلىق قىلدىم دەپ قاعار كولبەك.
ارامدىقتان جاماندىق كورمەي قالماس,
مىڭ كۇن سىنباس, ءبىر كۇنى سىنار شولمەك, – دەپ اھ ۇردى ارى تىنىش تاپتىرماعان اقىن.
ءيا, شولمەك مىڭ كۇندە ەمەس, ءبىر-اق كۇندە سىنىپ, جايراپ قالماق. ءبىزدىڭ سىرتى ءبۇتىن, ءىشى ءتۇتىن كەيبىر شەنەۋنىكتەرىمىز بىلايعى جۇرتقا سىرباز, سالماقتى كورىنۋگە تىرىسىپ باققانىمەن, قالتارىستاعى قويىرتپاقتارى اقتارىلىپ قالىپ, ەل-جۇرتقا ماسقارا بولىپ جاتىر. وسىلاي بەتپەردەسى سىپىرىلىپ, وزدەرىنىڭ شىنايى ومىردەگى شىندىعىن ايگىلەپ, ءبىر-اق كۇندە قاسىقتاپ جيناعان ابىرويلارىن شەلەكتەپ توگىپ الادى.
سوزۋارلىعىمىز ۇستاپ كەتىپ نەمەسە الدەكىمگە قىر كورسەتكىمىز كەپ قىجىرتىپ وتىرعانىمىز جوق. اباي اتاعا سۇيەنىپ ءسوز ساباقتاعاندا ساناعا سالماق تۇسىرگەن سوراقىلىقتار كوزگە شالىنعان سوڭ شاراسىزدىقتان شىرىلداپ وتىرعان جاي بار. ەندى ءسوزىمىز شىندىقتان شىعانداپ كەتپەۋ ءۇشىن اڭگىمەمىزگە تۇزدىق ىزدەپ كورەلىك.
كۇنى كەشە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى جوعارعى سوتتىڭ ىشكى قاۋىپسىزدىك بولىمىمەن بىرلەسىپ, تۇركىستان وبلىستىق سوتىنىڭ قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى اپەللياتسيالىق سوت القاسى سۋدياسىنىڭ سىبايلاس جەمقورلىق ارەكەتىنىڭ جولىن كەستى. بۇل جونىندە ۇقك رەسمي وكىلى اركەن ابدىعاني مالىمدەدى. كۇدىكتى سوتتالۋشىنىڭ جازاسىن جەڭىلدەتۋگە كومەكتەسكەنى ءۇشىن ەلەۋلى مولشەردە پارا العان. بۇگىندە ونىڭ ۇستىنەن قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 366-بابى 2-ءبولىمى بويىنشا سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ امالدارى جۇرگىزىلۋدە.
بىلتىرعى 11 جەلتوقسان كۇنى سارىاعاش اۋدانىنداعى مامانداندىرىلعان اكىمشىلىك سوتىنىڭ سۋدياسى كوشى-قون زاڭناماسىن ورەسكەل بۇزىپ, شەتەل ازاماتتارىنا جاعداي جاساعانى اشكەرەلەندى.
الماتى قالاسىندا اۋداندىق سوتتىڭ توراعاسىنا قاتىستى ءىس قوزعالعانى بەلگىلى بولىپ وتىر.
حالىقتىڭ سوڭعى ءۇمىتى سوت دەگەن تۇجىرىم قالىپتاسقان. ال سول سوڭعى ءۇمىتتىڭ جالعانار جەرى بىلعانىشتى بولسا شاعىمدانۋشىلار, ءجابىر-جاپا كورۋشىلەر ەندى كىمگە بارادى؟ مۇندايدا دانا قازاق «ەت ساسىسا تۇز سەبەسىز, تۇز ساسىسا نە سەبەسىز؟» دەپ تۇڭىلمەي مە؟ راسىندا, بۇل تۇڭىلەتىن-اق جاعداي.
تۇڭىلدىرەتىن, تولعاندىراتىن, تىتىركەندىرەتىن تۇيتكىلدەر تاسقىنداي تۇسۋدە. ايتالىق ادام جانىنىڭ اراشاشىسى دەپ ارداقتاپ, اللادان كەيىنگى قۇتقارۋشىمىز دەپ سەنىپ جۇرگەن اق جەلەڭدى «ابزالدارىمىز» ءومىرىڭىزدى ساۋداعا سالسا, كىمنەن ءۇمىت كۇتكەندەيسىز؟ شىمكەنت قالاسىنداعى №1 كلينيكالىق اۋرۋحاناسىنىڭ باس دارىگەرى ماقتاۋلى-اق جان ەدى. «التىن قولدى دارىگەر» اتانىپ جۇرگەن بۇل ازامات حالىقارالىق قىلمىستىق توپقا قوسىلىپ, ادامداردىڭ بۇيرەك, باۋىرىن الماستىرىپ كەلگەن دەگەن كۇدىككە ىلىكتى. بۇل جونىندە ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ دەپارتامەنت باستىعى سانجار ءادىلوۆ حابارلادى. ال شىمكەنتتەگى بالالار اۋرۋحاناسىنىڭ بۇرىنعى باس دارىگەرى مەملەكەت قارجىسىن (20 ميلليون) جىمقىردى دەگەن ايىپپەن ۇيقاماقتا وتىر.
كەشەگى كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا «ميليتسيا – قورعانىم» دەپ ۇرانداتۋشى ەدىك. بۇگىندە ءتىلىمىز كۇرمەلىپ تۇر. ماسەلەن, وسىدان بىرەر جىل بۇرىن تۇلكىباس اۋداندىق ىشكى ىستەر ءبولىمى باستىعىنىڭ تەرگەۋ جونىندەگى ورىنباسارى اۋىزباستىرىققا 200 مىڭ تەڭگە الىپ جاتقانى ۇستىندە قولعا ءتۇسىپ, وقاسىنا داق ءتۇسىرىپ الدى. وسى ىسپەن سىبايلاس ۋچاسكەلىك ينسپەكتور قاشىپ كەتكەن. ال شىمكەنت قالاسىنداعى قاراتاۋ اۋداندىق ىشكى ىستەر ءبولىمىنىڭ ءۇش بىردەي كاپيتانى ەسىرتكى بيزنەسىمەن اينالىسىپ جۇرگەن قىلمىسكەردى قۇرىقتاپ, ونى جاۋاپكەرشىلىكتەن قۇتقارىپ جىبەرۋ ءۇشىن 5 مىڭ اقش دوللارىن سۇراعان.
اسكەريلەردىڭ دە قۇلقىنى جامان بولماي تۇر. قاراماعىنداعى قىزمەتكەرلەردىڭ لاۋازىمىن ءوسىرىپ, قامقورلىق جاساپ وتىرۋى ءۇشىن ەلەۋلى كولەمدە پارا الۋ فاكتىلەرى بارشىلىق. اقتوبە وبلىسىندا اسكەري-تەحنيكالىق مەكتەپكە كۋرسانتتار قابىلداۋدا كوز قىستى, بارماق باستىعا بارعانى ءۇشىن كۇدىككە ىلىنگەندەر بار. اسكەري پروكۋرور مەيىرجان قاشىمجانوۆ وسى مەكتەپتىڭ ءۇش قىزمەتكەرى بۇدان بۇرىنىراق ءىستى بولعانىن ايتىپ وتىر. جەمساۋى جىبىرلاپ تۇراتىن جەبىرلەر اراسىندا اكىمدەردىڭ, باسقا دا لاۋازىم يەلەرىنىڭ ءجيى كەزدەسەتىنى ويلاندىرماي قويمايدى.
بىلتىر اتىراۋ وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارىنا قاتىستى شۋ شىقتى. ول مەكتەپ اسحانالارىنا جەتكىزىلۋى ءتيىس جيھازداردى ساۋداعا سالعان. وسى جيھازدارعا 34 ميلليون تەڭگە قارالعان ەكەن. سونىڭ 5 ميلليون تەڭگەسىنە ورىنباساردىڭ كوزى تۇسكەن. 2016-2019 جىلدارعا ارنالعان ءبىلىم مەن عىلىمدى دامىتۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا بولىنگەن قاراجاتتان 10 ميلليون تەڭگەنى جىمقىرعان ءبىلىم باسقارماسىنىڭ باسشىسى مەن ونىڭ ورىنباسارى ۇستالعاننان كەيىن ورىنباسار حانىم ءوز ەركىمەن قىزمەتىنەن كەتىپ ەدى. جۋىردا 2 جىلعا شارتتى تۇردە سوتتالدى.
بىلتىرعى قازان ايىندا جەتىساي اۋدانىندا اۋىلدىق وكرۋگ اكىمى ءۇي قۇرىلىسىنا جەر تەلىمىن بەرگەنى ءۇشىن 500 مىڭ تەڭگە الامىن دەپ قۇرىقتالدى. تاياۋدا شىعىس قازاقستان وبلىسىندا اگروونەركاسىپتىك كەشەندى تابىستى ەتەمىز دەگەن شەنەۋنىكتەر 35 ميلليون تەڭگە پارامەن ۇستالدى. ولار مول قاراجاتتى ءسۇت اراسىنا جاسىرعان. فلياگتان سارىلداپ توگىلگەن ءسۇت اراسىنان ورالعان بۋما-بۋما تەڭگە تۇسكەندە تاڭىرقاماعان پەندە قالمادى.
بىلتىر تۇركىستان وبلىسى بويىنشا سىبايلاس جەمقورلىق فاكتىلەرىمەن 73 ادام ۇستالعان. ونىڭ 15-ءى جىمقىرۋ, بىرەۋى قىزمەتىن اسىرا پايدالانۋ, 57-ءسى پاراقورلىق دەرەگى رەتىندە تىركەلگەن. وسى سياقتى مىسالداردى تىزە بەرۋگە قالام ۇشى دا شىداماي بارا جاتقاندىقتان, وسى جەردەن ۇزۋگە تۋرا كەلەدى.
2019 جىلدىڭ 20 مامىرىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ توراعالىعىمەن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى جونىندە كەڭەس وتكەنى بەلگىلى. وسى كەڭەستە پرەزيدەنت:
– جىل سايىن قازاقستاندا ورتاشا ەسەپپەن ەكى مىڭنان استام سىبايلاس جەمقورلىققا قاتىستى قىلمىستىق ءىس تىركەلەدى. مىڭنان استام ادام جاۋاپقا تارتىلادى. بۇل – باتپانداپ كىرىپ, مىسقىلداپ شىعاتىن كەسەل. وسى اۋرۋدى شۇعىل تۇردە ەمدەمەسەك, ەرتەڭ كەش بولۋى مۇمكىن, – دەپ جەبىرلەر مەن جەگىشتەردىڭ جولىن كەسۋ جونىندە بىرقاتار تاپسىرما بەردى.
قوعام دەرتىنە اينالعان بۇل كەسەلدىڭ جولىن كەسۋ وڭاي بولماي تۇر. قازىر وعان قارسى شارالاردىڭ ءبىرى رەتىندە جەمقورلىق جايلى حابارلاعان ادامداردى ىنتالاندىرۋ شارالارى كوزدەلىپ وتىر. ماسەلەن, ءسىز بىرەۋدىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ارەكەتىن بايقاساڭىز جانە ونىڭ ۇستالۋىنا كومەك بەرسەڭىز, سوتتىڭ ايىپتاۋ قورىتىندىسىنان سوڭ سىياقى رەتىندە پارا سوماسىنىڭ 10 پايىزىن الاسىز.
سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەستىڭ ءبىر جولى رەتىندە شەنەۋنىكتەردى تۇرمە تىنىسىمەن تانىستىرۋ باستالىپ تا كەتتى. مۇنداي شارالار شىمكەنت جانە نۇر-سۇلتان قالالارىندا كورىنىس تاپتى. دەسەك تە, تۇرمەنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىمەن تانىسقانداردىڭ ىشكى تىيىمى قانشالىقتى ناتيجەلى بولاتىنى الداعى كۇندەردىڭ ەنشىسىندە. ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق جانە قوعامدىق احۋالىنا جەمقورلىق كوپ مولشەردە زالالىن تيگىزەدى. سوندىقتان ونىمەن كۇرەستىڭ بۇدان دا باسقا ءتيىمدى, ىقپالدى جولدارىن قاراستىرۋىمىز كەرەك-اق.
جەبىرلەردىڭ كۇزدىڭ كۇنى اعاشتاردان قۇلاعان جاپىراقتاي تىم كوبەيىپ كەتۋىن ولارعا قولدانىلاتىن جازانىڭ تىم وسالدىعىنان كورەتىندەر دە بار. مىسالى, ءماجىلىس الدىندا ءسوز العان سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ولجاس بەكتەنوۆ جەمقورلىققا قولداناتىن جازانىڭ جەڭىل ەكەنىن ايتىپ, دابىل قاقتى. ولار ءتۇرلى جولدارمەن جازالارىن مەرزىمىنەن بۇرىن وتەپ شىعادى. ەكىنشىدەن, العان پاراسىنىڭ ەلۋ ەسەلەنگەن كولەمىندە ايىپ تولەپ, تۇرمە تابالدىرىعىن اتتاماي-اق تايراڭداپ شىعا كەلەدى. وسىدان بارىپ جەمەسە, جۇتقىنشاقتارى جىبىرلاپ تۇراتىندار: «ە, ۇستاپ السا, قۇتىلۋدىڭ جولى وڭاي ەكەن عوي» – دەپ ارقانى كەڭگە سالادى. مەملەكەتتىك قىزمەتكە قايتا ورالا الماسا, جىمقىرعاندارىنىڭ ءبىر بولىگىنە بيزنەس اشىپ الادى.
ءبىزدىڭ ەلدە پاراقورلارمەن پارمەندى كۇرەس جالعاسىپ كەلەدى. بۇل جونىندە ءتيىستى زاڭدار دا قابىلداندى. بىراق پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ اتاپ كورسەتكەندەي, جەڭ ۇشىنان جالعاساتىندار كوبەيمەسە, ازايماي وتىر. شەندىلەردىڭ الدىنا ماسەلەسىن شەشتىرىپ الۋ ءۇشىن باراتىندار كوپ.
الەمدە سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەسۋدىڭ بىرنەشە جولدارى بار. ماسەلەن, گرۋزيادا شەنەۋنىكتەردىڭ سانىن 3 ەسەگە ازايتا وتىرىپ, جالاقىسىن 3 ەسەگە كوبەيتكەن. ال سينگاپۋر بيلەۋشىلەرى 1952 جىلدان بەرى سىبايلاس جەمقورلىق جاعدايلارىن تەرگەۋ بيۋروسى ارقىلى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. بيۋرو مەملەكەتتىك شەنەۋنىكتەر اراسىنداعى جەمقورلىققا قاتىستى جاعدايلاردى تەكسەرىپ, ءتيىستى ورگاندارعا قاجەتتى شارالاردى قولدانۋ ءۇشىن حابارلاپ وتىرادى. قىتاي مەملەكەتى پارادان باس تارتۋ بويىنشا «تاي-تسزي» ساباقتارىن ەنگىزگەن.
ارينە ءار ەلدىڭ سالتى باسقا. بالكىم, ولاردىڭ تاجىريبەلەرى بىزدە وڭ جامباسقا كەلە قويمايتىن دا شىعار. ەڭ باستىسى, سانانىڭ تازالىعىندا. سانا تازارماي, قوعام تازارمايدى. سوندىقتان سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ زيانى مەن زاردابى تۋرالى وتباسىدان باستاپ مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرگە دەيىن سانالارىنا سىڭدىرە ساباق ءوتۋ كەرەك شىعار.
تاعى دا دانىشپان ابايعا جۇگىنۋگە تۋرا كەلەدى. تىڭدايىق.
ەل بۇزىلسا, قۇرادى شايتان ورمەك,
پەرىشتە تومەنشىكتەپ, قايعى جەمەك.
ءوزىمنىڭ يتتىگىمنەن بولدى دەمەي,
جەڭدى عوي دەپ شايتانعا بولار كومەك.
ء«وزىمنىڭ يتتىگىمنەن بولدى» دەپ بارماق تىستەيتىن ۇياتى بارلار كوبەيگەندە عانا ج ۇلىنداعى جەگىقۇرت ج ۇلىنىپ تۇسپەك. ار, نامىس, ۇيات ۇيالاعان جەر قاشاندا اسىلزات كۇيىندە تازا تۇرماق. ەندەشە, بىزگە ار ساباعى, نامىس ساباعى, ۇيات ساباعى كەرەك-اق. بۇل ساباقتاردى ەشبىر دانا, ۇلاعاتتى ۇستاز ادامداردىڭ كەۋدەسىنە كۇشتەپ ەندىرە المايدى. ءار ادام وزىنە ءوزى ۇستاز بولا بىلگەندە, جۇرەگىن تازا ۇستاعاندا عانا ۇيات ويانادى. ەندەشە, ءار كەۋدەدە شىندىق شامى, نامىس وتى سونبەسىن دەپ تىلەيىك.
سابىربەك ولجاباي