ايداربەك سارمانبەتوۆ: ابايدى وقىعان سايىن اقىلىڭ تولىسا تۇسەدى

پرەزيدەنت ماقالاسىن «مەملەكەت كولەمىندە جانە حالىقارالىق دەڭگەيدە اۋقىمدى ءىس-شارالار ۇيىمداستىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. بىراق مۇنىڭ ءبارى توي تويلاۋ ءۇشىن ەمەس, وي-ءورىسىمىزدى كەڭەيتىپ, رۋحاني تۇرعىدان دامۋىمىز ءۇشىن وتكىزىلمەك» دەپ باستاپتى. دەمەك, اباي مەرەكەسى – توي تويلاۋ ءۇشىن ەمەس, وي تولعاۋ ءۇشىن. قيسىندى تۇجىرىم. قازىرگى مەزگىلدە دامىعان مەملەكەتتەر رۋحاني داۋلەتتەرىن بەكەمدەۋگە كۇش سالۋدا. بۇل ۇدەرىستى ۇستانعان قىتاي, جاپون جانە ۇندىقىتاي تۇبەگىندەگى مەملەكەتتەر ەداۋىر يگىلىككە جەتتى.

ق.توقاەۆتىڭ ماقالاسىن وقىپ شىق­قان­نان كەيىن بيىل قازاق ەلى ءۇشىن اباي تاعىلىمدارىنىڭ نەگىزىندە ۇلتتىق ءتالىم-تاربيە بەرۋگە باعىتتالعان بەت­بۇرىس كەزەڭى بولعالى تۇرعانىن اڭعار­­دىم. ويتكەنى ادامعا كەرەك ۇلاعاتتى اقىل-كەڭەستىڭ ءبارى ابايدا بار. ماسەلە – اباي­دى وقۋدا, وقىعاندى كوڭىلگە توقۋدا. ابايدىڭ وسيەتىنەن ءنار الىپ وسكەن جان زادىندا جامان بولمايتىنى انىق.

سونداي-اق مەملەكەت باسشىسى ماقا­لا­سىندا ابايدىڭ «اۋەلدە ءبىر سۋىق مۇز – اقىل زەرەك, جىلىتقان تۇلا بويدى ىستىق جۇرەك» دەپ باستالعان ولەڭىنەن تۋىنداعان «تولىق ادام» فورمۋلاسىن زەردەلەپتى.

«توقتاۋلىلىق, قالىپتى,

شىدامدىلىق,

بۇل – قايراتتان شىعادى,

بىلسەڭ كەرەك.

اقىل, قايرات, جۇرەكتى بىردەي ۇستا,

سوندا تولىق بولاسىڭ ەلدەن بولەك», – دەپ ۇلاسقان ولەڭ جولدارىن اۆتور قازاق حالقىنىڭ ومىرلىك فيلوسوفياسى قاتارىندا قاراپ, بۇل تۇجىرىمداما ءومىر­­دىڭ كەز كەلگەن سالاسىنىڭ, مەملە­كەتتى باسقارۋ مەن ءبىلىم جۇيەسىنىڭ, بيزنەس پەن وتباسى ينستيتۋتتارىنىڭ نەگىزگى تۇعىرىنا اينالۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى.

ابايدىڭ «تولىق ادام», قىرعىزشا ء«تورت تاراپى ءتوپ ادام» دەگەن كەمەڭگەر انىقتاماسىن ءبىزدىڭ شىڭعىس ايتماتوۆ اعامىزدىڭ «كۇن سايىن ادام بولۋ» ۇندەۋى جالعاستىرىپ تۇرعانداي. بۇلار ەكى ءتۇرلى ءسوز بولعانىمەن, تۇپكىلىگىندە ماعى­ناسى ءبىر. ادام اقىل توقتاتىپ, ءوزىن كۇن سايىن تاربيەلەۋى ءتيىس.

اباي – ادام بالاسىن وعان قاجەت بار­­لىق اسىل قاسيەتتەرگە ۇندەگەن تۇل­عا. ول ءاربىر ادامدى ادال, ىسكەر, باۋىر­مال, قاراپايىم, باستاماشىل, جاۋاپكەر­شىلىكتى بولۋعا شاقىرادى, بۇلارعا يە بولماعاندار ءۇشىن وكىنەدى, كۇيىنەدى. «ەرىنبەي ەڭبەك قىلسا, تۇڭىلمەي ىزدەسە, ورنىن تاۋىپ ىستەسە, كىم باي بولمايدى؟», «مال جۇتايدى, ونەر جۇتامايدى» دەگەن ناقىلى قازىر دە كۇشىندە جانە كەلەشەكتە دە ونەگە بولىپ قالا بەرەدى.

ابايدىڭ دۇنيەتانىمىن, رۋحاني مۇ­رالارىن تەرەڭ تانىپ-ءبىلۋدى قازاق ەلىندە عانا ەمەس, حالىقارالىق  كەڭىس­تىكتە دە قولعا الۋ ەڭ دۇرىس شەشىم دەپ ەسەپ­­تەيمىن. بۇل – زامان تالابى. اباي­دىڭ شى­عار­مالارىن كەڭىنەن تاراتۋ ىست­ەرىندە قىرعىز ەلى, بىزدەي اقىن-جازۋشى­لار, اۋدار­ماشىلار شەتتە قالماۋعا ءتيىسپىز.

– ءسىز ابايدىڭ «قارا سوزدەرىن» قىرعىز تىلىنە العاش رەت تولىق اۋدارعان جازۋشىسىز. سىزگە دەيىن دە كەيبىر جازۋشىلار «قارا سوز­دەر­دەن» ۇزىندىلەر اۋدارىپ, گازەت-جۋر­نالدارعا جاريالاپ جۇرگەنىن بايقاعانمىن. بىراق ولاردىڭ ءتىسى باتپاي جاتقانداي كورىنگەن. ءسىز بۇل تاقى­رىپقا قالاي باردىڭىز؟ اۋدارۋدا قانداي قيىنشىلىقتار بولدى؟

– ون جىل ىلگەرى قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ شاقىرۋىمەن ابايدىڭ 165 جىلدىق مەرەيتويىندا قىرعىز حالىق جازۋشىسى ومور سۇلتانوۆ ەكەۋمىز استانا, وسكەمەن, سەمەي قالالارىندا جانە ابايدىڭ جيدەباي اۋىلىندا وتكەن مەرەكەلىك ءىس-شارالارعا قاتىسقان ەدىك. سوندا ۇلى اقىننىڭ «قارا سوزدەرى» بار «ىنتالى جۇرەك» دەگەن كىتابى قولىما ءتيىپ, ونى وقۋىم ماعان قاتتى اسەر بەردى. بۇرىن وقىعان ەمەس ەدىم. «قارا سوز­دەر­دەن» قىرعىز بەن قازاقتىڭ تۇرمىس-تىر­شىلىك تۇيتكىلدەرىنىڭ, مەنتاليتەتىنىڭ, كەمشىلىكتەرى مەن ارتىقشىلىقتارىنىڭ, ويلاۋ جۇيەسىنىڭ بىردەيلىگى انىق كورىندى. اباي ادامدى جامان نارسەدەن اۋلاق بولىپ, جاقسى قاسيەتتەردى بويعا سىڭىرۋگە شاقىرادى. بۇل قىرعىز ءۇشىن دە ابدەن كەرەكتىگىن سەزىندىم. سوندىقتان دا ەلىمە بارعاندا اۋدارۋعا بەل بايلادىم.

ءسويتىپ اۋدارعاندارىمنان ۇزىندى­لەردى دەرەۋ ءوزىم جۇمىس ىستەپ جۇر­گەن «جاڭى الا-توو» («جاڭا الاتاۋ») جۋر­­نالىنا جاريالاي باستادىم. وقىر­ماندار جاقسى قابىل الىپ, جىلى پىكىر­لەرىن ءبىلدىرىپ تۇرىستى. بۇل ماعان دەم بەرىپ, تولىق اۋدارىپ شىقتىم. اۋدار­مالارىمدى كەيىنىرەك جارىق كورگەن «ەكي چىنار» («ەكى شىنار»)  جي­نا­­عىما كىرگىزدىم. قارا سوزدەردى اۋدارۋ مەن ءۇشىن سونشالىقتى قيىن بولعان جوق. بىرىنشىدەن, كەڭەس زامانىندا اسكەري بورىشىمدى قازاقستاندا وتە­گەن ەدىم. قازاق جاۋىنگەرلەرى كوپ بولدى. قويان-قولتىق ارالاسىپ, قازاقشا جاپ-جاقسى ءبىلىپ قالعانمىن. ەكىنشىدەن, زەر سالعان ادام اباي زامانىندا قازاق ءتىلى مەن قىرعىز ءتىلىنىڭ اراسىندا ۇلكەن ايىرماشىلىق بولماعانىن بايقاي الادى. وتكەن عاسىردىڭ جيىرماسىنشى جىل­دارىنان باستاپ ءتىلىمىز ازداپ الشاق­تاي باستادى. كەلىنىم قازاق قىزى. كەيبىر سوزدەردى ودان دا سۇراپ قويىپ ءجۇردىم.

تاياۋدا ابايدىڭ «قارا سوزدەرىن» اۋدار­عانىمنان حاباردار بولعان قازاق­ستاننىڭ قىرعىزستانداعى ەلشىلى­گىنىڭ قىزمەتكەرلەرى اۋدارمالارىڭىزدى تاعى دا ءبىر جاقسىلاپ قاراپ شىعىڭىز, «قارا سوزدەردىڭ» قىرعىز تىلىندەگى نۇسقاسىن جەكە كىتاپ ەتىپ شىعارايىق دەپ قولقا سالعانى مەنى قازىر قۋانتىپ وتىر. 

– ابايدىڭ شىعارمالارىمەن قاشان­نان بەرى تانىسسىز؟ اباي ولەڭ­­دەرى­نەن, «قارا سوزدەرىنەن» كوكەيى­ڭىزدە وزىنەن ءوزى جاتتالىپ قالعانى بار ما؟

– ابايدىڭ پوەزياسىمەن بالا كەزىم­نەن تانىسپىن. اكەم ادەبيەتكە جاقىن, ساۋاتتى كىسى بولدى. بالا كەزىمدە اكەم تول­ستويدىڭ «سوعىس جانە بەيبىتشىلىك», سەر­ۆان­تەستىڭ «دون كيحوت» روماندارىن وقىپ وتىراتىن. اسىرەسە اباي ولەڭ­دەرىنە, مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى­نا» كوپ ءۇڭىلۋشى ەدى. مەن مەكتەپكە بار­ماي جاتىپ حات تانىپ, كىتاپتاردى ءوز بەتىم­شە وقيتىن جاعدايعا جەتتىم. ۇيدەگى كىتاپ سورەسىندە تۇرعان «ماناستى», «اباي­دى» وقي باستادىم. «ابايعا» ءتىسىڭ وتپەي­دى دەسە دە, ۇيدەن الىپ شىعىپ, اۋلامىزداعى باقتىڭ تۇكپىرىنە بارىپ وقىپ ءجۇردىم, بۇل كەزدە باستاۋىش سىنىپتا ەدىم.

ءالى ەسىمدە, اۋىلىمىزدىڭ قاريالارى باسى قوسىلعان جەردە, ءسوز اراسىندا  اباي­دىڭ ناقىلدارىن مىسالعا كەلتىرىپ, «اقىل, قايرات, جۇرەكتى بىردەي ۇستا», «پاي­دا ويلاما, ار ويلا,تالاپ قىل ارتىق بىلۋ­گە», دەپ وتىراتىن. مىنا ءبىر شۋماق­تار جاس كەزىمىزدەن جادىمىزدا جاتتالىپ قالىپتى: 

بەس نارسەدەن قاشىق بول,

بەس نارسەگە اسىق بول,

ادام بولام دەسەڭىز.

تىلەۋىڭ, ءومىرىڭ الدىڭدا,

وعان قايعى جەسەڭىز.

وسەك, وتىرىك, ماقتانشاق,

ەرىنشەك, بەكەر مال شاشپاق –

بەس دۇشپانىڭ, بىلسەڭىز.

تالاپ, ەڭبەك, تەرەڭ وي,

قاناعات, راقىم, ويلاپ قوي –

بەس اسىل ءىس, كونسەڭىز.

وسىنداي وسيەتتەرمەن تاربيەلەندىك. ابايدىڭ ءتالىمى اۋىل-اۋماعىمىزعا كەڭ تاراعان ەدى. ەكى ەل ەمەس, ەگىزدىڭ سىڭا­رىن­داي ەدىك. ارامىز الىستاپ بارا جات­قانداي. ابايدى قىرعىز بەن قازاقتى جا­قىن­داستىراتىن تۇلعا دەپ بىلەمىن. اعايىن, كىندىكتەس ەل, باستاۋىمىز ءبىر بول­عان سوڭ, ءبىز دە ابايعا كەلۋىمىز كەرەك.

– ابايدىڭ ولەڭدەرى, عاقليالارى نەسىمەن قۇندى؟

– ەڭ باستىسى – ادامگەرشىلىككە تار­بيە­لەۋىندە, سوسىن ءبىلىم الۋعا, ونەر ۇي­رەنۋگە شاقىرۋى. بۇگىنگى كۇندە الەمنىڭ تۇتقاسىن ونەرى وركەندەگەن ەلدەر ۇستاپ وتىر. اباي وسىلاي بولاتىنىن بىلگەن.

– ابايدى تانىپ-ءبىلۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟

– ابايدى تانۋ ءۇشىن ونى وقۋ كەرەك. دۇنيەگە, اينالاڭا ابايدىڭ كوزىمەن قاراپ كورگەن ابزال. ونىڭ نەنى مەڭزەپ جات­ق­انىن بىلگەن ءجون. مۇحتار اۋەزوۆ «اباي جولىن» نە ءۇشىن جازدى؟ اباي جولى – ادىلەتسىزدىككە قارسى كۇرەس جولى. ەكىنشىدەن, «اباي جولىن» وقىعان ادام, ول قايسى ۇلتتىڭ وكىلى بولسىن, ابايدىڭ ءوز شىعارمالارىن تاۋىپ الىپ وقيتىن بولادى. روماننىڭ ءبىر قۇندىلىعى دا وسىندا.

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «زاما­نالار اۋىسىپ, دۇنيە ديدارى وزگەرسە دە, حالقىمىزدىڭ ابايعا كوڭىلى اينىمايدى, قايتا ۋاقىت وتكەن سايىن ونىڭ ۇلىلىعىنىڭ تىڭ قىرلارىن اشىپ, جاڭا سىرلارىنا قانىعا تۇسەدى», دەپ ايتقانىنداي, ابايدى وقىعان سايىن اقىلىڭ تولىسا تۇسەدى.

ابايداي ۇلى تۇلعا ۇلتتىڭ ءجۇزى, مەم­لە­كەتتىڭ تولقۇجاتى ىسپەتتەس. زەرت­تەۋ­شى­لەردىڭ پايىمىنا قاراعاندا, اباي­دىڭ ولەڭدەرى  وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىنان بەرى قىرعىز تىلىنە اۋدارىلىپ, جارىق كورىپ كەلەدى. قىرعىز حالىق اقىنى, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى االى توكومباەۆ اباي ولەڭدەرىن سول وتىزىنشى جىلداردىڭ باسىندا اۋدارىپتى. ابايدان ەڭ كەيىنگى اۋدارماسىن 1984 جىلى جاريالاعان. سوندا ول ەلۋ جىل بويى ابايدى وقىپ, اۋدارىپ جۇرگەن بولادى.

اباي قىرعىزشا جەكە كىتاپ بولىپ 1944 جىلى جارىق كورگەن. دەمەك, قىرعىز اقىندارىنىڭ بىرنەشە بۋىنى ابايدان ۇلگى العان. وتكەن جىلى قىرعىزستانداعى قازاقستان ەلشىلىگىنىڭ دەمەۋىمەن قىرعىز تىلىندە ء«ولوڭ ءسوزدۇن پادىشاسى» اتاۋىمەن اباي ولەڭدەرىنىڭ جيناعى جارىق كوردى. وندا قىرعىز كلاسسيكالىق اقىندارىنىڭ اۋدارمالارىمەن قاتار, قازىرگى جاس اقىنداردىڭ تىرناقالدى اۋدارمالارىنا دا ورىن بەرىلگەن, بۇل – جاقسى جورالعى.

– مەن بۇرىن قازاق گازەت-جۋرنال­دارىن پوشتا ارقىلى جازدىرىپ الىپ وقۋشى ەدىم. جاقىندا سول تىگىن­دىلەردى اۋدارىس­تىرىپ وتىرىپ, ءسىزدىڭ وتكەن عاسىر­دىڭ ورتاسىندا «زەردە» جۋرنالىن­دا جارىق كورگەن  فانتاستيكالىق اڭگىمەڭىزدى كورىپ تاڭعال­دىم. قازاق ارىپتەستەرىڭىزبەن بايلانى­سىڭىز ەرتە-اق باستالىپتى. شىعار­ماڭىز قازاق باسىلىمىنا قالاي جاريالانىپ ءجۇر؟

– وتىز جىلداي بۇرىن البىرت جاستىقتىڭ جەتەگىندە كەلەشەك تۋرالى قيالدانىپ, فانتاستيكا جانرىنا دا قالام تەربەگەنمىن. ءوزىم ۇستاز تۇتقان جازۋشى ابدىلدا قاراسارتوۆ دەگەن اعامىز ءبىر كۇنى قازاقستاننىڭ «زەردە» دەگەن عىلىمي-كوپشىلىك جۋرنالىن الىپ كەلىپ سۇيىنشىلەدى. ىشىندە مەنىڭ «ادام جۇرەگى» دەگەن فانتاستيكالىق اڭگىمەم ءجۇر. جۇرەگىم جارىلىپ كەتەردەي قۋانعانمىن. اعايىم تانىستارىنا اۋدارتىپ, ۇسىنعان ەكەن. ول كەزدە باسقا رەسپۋبليكادا شىعارماڭنىڭ جارىق كورۋى ۇلكەن جاڭالىق بولاتىن. باسقا ەلگە تانىلۋىمنىڭ تۇساۋى وسىلاي كەسىل­گەن. سودان سوڭ تۇرىكمەندەردىڭ جۋر­نا­لىن­­دا تاعى ءبىر اڭگىمەم جارىق كوردى.

– قازىرگى كۇندە قىرعىز ەلى ءسىزدى شەتەل­دەرگە تانىمال بىلىكتى جازۋشى دەپ بىلەدى. 2012 جىلى ماح­مۇت قاشقاري حالىقارالىق سىيلى­عى­نا, 2014 جىلى تۇركسوي-دىڭ ال­تىن مەدالىنە, 2018 جىلى قىرعىز­ستان­نىڭ «التىن قالام» سىيلى­عىنا, سونداي-اق تۇركيانىڭ, رەسەي­دىڭ, ازەر­باي­جان­نىڭ مارتەبەلى سىيلىق­تارىنا يە بولىپسىز.  

– سىيلىقتارىمنىڭ العاشقىسىنىڭ دا باۋىرلاس قازاق ەلىنە قاتىسى بار. قازاقستاننىڭ قىرعىزستانداعى ەلشىلىگى 2009 جىلى «قازاقستان – قىرعىزستان: ماڭگىلىك دوستىق» تاقىرىبىندا ادە­بي كونكۋرس جاريالادى. سوندا اباي, شاكارىم شىعارمالارى جونىندە ماقا­لالار جازىپ, باس بايگەنى جەڭىپ العان­مىن. ابايدىڭ شىعارمالارىن اۋدارىپ جاريالاعانىم ءۇشىن ابايدىڭ «جيدەباي-ءبورىلى» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني جانە ادەبي-مەموريالدىق قورىق-مۋزەيىنىڭ مەدالىمەن ماراپاتتالدىم.

بۇگىندە شىعارمالارىم رەسەيدە, تۇركيادا, قىتايدا, جالپى العاندا,  20-داي مەملەكەتتە جارىق كوردى. ءوزىم دە بىرقاتار شەتەلدىك اۆتورلاردىڭ دۇنيە­لەرىن قىرعىزشالادىم.

تۋىندىلارىم قازاقستاننىڭ «تاڭ­شولپان» جۋرنالىندا جاريالاندى. بۇل ورايدا مەنى قازاقتارعا تانىتىپ جۇرگەن قالامداستارىم نۇرلىبەك سامات ۇلىنا, اسىلبەك يحسانعا, ادەماۋ تولىسباەۆاعا ءدان ريزامىن. شىعارمالارىمدا قازاق حالقىنا, تاريحىنا, جەرىنە جانە ادامدارىنا قاتىستى وقيعالار كوپ.

اۋدارمالارىمنىڭ ىشىندەگى شوقتىعى بيىگى شاكارىمنىڭ «تۇرك, كىرگىز, كازاك جانا حاندار سانجىراسى» («تۇرىك, قىر­­عىز, قازاق جانە حاندار شەجىرەسى») ەكە­نىن باسا ايتقىم كەلەدى. مۇنى جازۋ­شى تالعات كەڭەسباەۆتىڭ  تاۋىپ بەرگەن تۇپنۇس­قاسىنان اۋداردىم. كىتاپ قىر­عىز­ستاننىڭ «تۇرار» باسپاحانا­سىنىڭ ديرەكتورى تىلەك مۇراتاليەۆتىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن جارىق كوردى, تۇساۋكەسەر ءراسىمى قازاق ەل­شىلىگىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەرىلدى.

نەگىزى, اۋدارمالارىمنىڭ قوماقتى بولىگى قازاق قالامگەرلەرىنە تيەسىلى. بۇل باعىتتا مۇحتار ماعاۋيننىڭ, تولەن ابدىكتىڭ, داۋرەن قۋاتتىڭ, تالعات كەڭەس­­باەۆ­تىڭ, ەربول بەيىلحاننىڭ, نۇرلى­بەك سامات ۇلىنىڭ شىعارمالارىن ءتارجىما­لادىم, بىرقاتار اقىن-جازۋشىنىڭ كىتاپ­تارىنىڭ رەداكتورى بولدىم.

2018 جىلى ەجەلگى قىرعىز ەلىنىڭ تاري­حىن سۋرەتتەگەن «كاپسالاڭ دوور. كارگا اكە» («تىعىرىق ءداۋىر. قارعا اكە». «اكە» قىرعىز تىلىندە «اۋليە ادام» دەگەن ماعى­نانى بىلدىرەدى) اتتى تاريحي رومانىم جارىق كوردى. وندا باۋىرلاس قىرعىز-قازاق ەلىنىڭ بىرىگىپ جوڭعار شاپقىنشىلىعىنا قارسى كۇرەسكەنى بەينەلەنگەن.

1916 جىلعى ۇركىننىڭ (ەلدىڭ ۇركىپ قىتايعا اسۋى) 100 جىلدىعىنا قاراتا جازىلعان «قيامەت جولدارى» پوۆەسىمدە قىرعىز-قازاق ەلىنىڭ باسىنان كەشكەن قايعىلى كەزەڭى بەينەلەنگەن.

قازىر جازىپ جاتقان «قاسيەتتى قىدىر اكە» (قىدىر اكە – ءحىح-حح عاسىر­لار­ توعى­­سىندا ءومىر سۇرگەن قىرعىزدىڭ اقىل­­مانى) رومانىمدا قىرعىز-قازاق قارىم-قاتى­­ناستارى, رومانوۆ اۋلەتىنىڭ 300 جىل­دىق تويىنا ەكى ەلدىڭ بي-بولىس دەلە­گات­تارىنىڭ بىرگە بارۋى دا قامتىلعان.

قورىتا ايتقاندا, بالا كەزىمدە جان دۇنيەمە جارىق ساۋلەسىن قۇيعان اباي ولەڭ­دەرى جۇرەگىمدە ۇيالاپ, مەنىمەن بىرگە ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقانعا ۇقسايدى. اباي­دىڭ قارا سوزدەرىنە, شاكارىمنىڭ شەجى­رە­سىنە قايىرىلۋىم سودان دا بولار. 

 

اڭگىمەلەسكەن

نازاربەك بايجىگىتوۆ,

ارنايى «Egemen Qazaqstan» ءۇشىن

 

قىرعىز رەسپۋبليكاسى,

بىشكەك قالاسى