وسكەمەندە وتكەن جاڭا ءالىپبي جوباسىن اشىق تالقىلاۋدا فيلولوگ عالىمدار, ادىسكەرلەر تاراپىنان ءارتۇرلى ۇسىنىستار مەن پىكىرلەر ايتىلدى. جۇرتشىلىق نازارىنا ۇسىنىلعان جەتى ۇسىنىسقا جەتپىس ءتۇرلى پىكىر ءبىلدىرىلدى.
بىرەۋ قولدادى, بىرەۋ قولدامادى. ءبىر عالىم «چ», «ف», «ح», «تس» دىبىستارىنىڭ قاجەتى جوق. «ف» دىبىسىنىڭ ورنىنا «پ» دىبىسىن پايدالانۋعا بولادى. ء«ى» مەن «ي» ارىپتەرىنىڭ ورنىن اۋىستىرۋعا قارسىمىن. سەديل بەلگىسىنە دە مۇلدە قارسىمىن, سوزدەردى جازۋ بارىسىندا ارىپتەردى بايلانىستىرۋ قيىنعا تۇسەدى» دەسە, ەندى ءبىر عالىم: «چ» مەن «تس»-عا تاڭبا بەرۋدىڭ قاجەتى جوق. «ج» ءارپىن «J» دەپ بۇرىنعىداي جازعان دۇرىس», دەدى.
سەمەيدەگى شاكارىم ۋنيۆەرسيتەتىنەن كەلگەن عالىم تولەۋعازى ءنۇرسالىموۆ قازاق ءالىپبيىن ازىرلەپ جاتقاندىقتان قازاق الىپبيىندە قازاقتىڭ ءتول دىبىستارى تۇرۋى كەرەكتىگىن قاداپ ايتتى. «قازىر قازاق تىلىندە 31 دىبىس بار. 1928 جىلعا دەيىن دىبىس سانى 28 بولدى. ونىڭ 27-ءسى ءتول دىبىسىمىز بولدى دا, ء«ا» دەگەن ءبىر عانا كىرمە دىبىس بولدى. اراب-پارسى ءتىلىنىڭ اسەرىمەن ونى قازاقتىڭ ءتول دىبىسىنداي قابىلداپ كەتتىك. 1940 جىلدان باستاپ كيريلل قارپى ەندى. ونىڭ ەرەجەلەرى قولدانىسقا كىردى. بۇل ءبىزدىڭ جازۋ پسيحولوگيامىزدى ورىستاندىرىپ جىبەردى. ءبىز قازىر قازاقتىڭ سويلەۋ مانەرىنەن ايرىلدىق, فونەتيكالىق زاڭىمەن سويلەۋدەن قالدىق. قازىر 1940 جىلدارداعى قازاقتاردىڭ سويلەۋ مانەرىمەن سويلەسەك ەسكى زاماننىڭ قالدىعى رەتىندە قارايدى. بۇل – 80 جىلداعى وزگەرىس. ەندى 80 جىلدان كەيىن نە بولادى؟ سوندىقتان مۇمكىندىگىنشە كىرمە دىبىستاردان قاشۋىمىز كەرەك. ءبىر عاسىر ىشىندە ء«ا» دىبىسىنان بولەك تاعى ءۇش دىبىس تىلىمىزگە قوسىلدى. ولار – «ۆ», «ف», «ح» دىبىستارى. بۇل دىبىستار قۇلاعىمىزعا ءسىڭىستى بولىپ قالدى. قازىر فاتيماعا ء«باتيما بول» دەسەڭ كەلىسە مە؟ كەلىسپەيدى. ال قالعان «چ», «تس» دىبىستارىنان قۇتىلۋىمىز كەرەك. سوندا عانا ءتىلىمىزدىڭ ۇلتتىق سيپاتىن ساقتاۋ مۇمكىندىگى بار. ءبىز كىرمە سوزدەردى قابىلداماي تۇرا المايمىز. بىراق وعان «قازاقتىڭ تىماعىن كيگىزىپ كىرگىزەيىك» دەپ كەزىندە حالەل دوسمۇحامەد ۇلى ايتقانداي, قازاقى دىبىستاۋ جۇيەسىنە سالىپ كىرگىزەيىك», دەدى ول.
وسكەمەندەگى سارسەن امانجولوۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشىسى بەردىبەك بياروۆ: ء«بىز قاي ءتىلدىڭ ءالىپبيىن جاساپ جاتىرمىز» دەگەن ماسەلەنىڭ باسى اشىلۋى كەرەك. ەگەر قازاق ءتىلىنىڭ ءالىپبيى بولسا, وندا ەشكىمگە جالتاقتاماي تەك قازاق ءتىلى دىبىستارىن بەلگىلەيتىن ءالىپبي جاساۋىمىز كەرەك. تۇپنۇسقا تىلدەگى سوزدەردى جازۋ ءۇشىن اناۋ دىبىستى الايىق, مىنا دىبىستى الايىق دەگەن پسيحولوگيادان ارىلۋىمىز كەرەك. ءاربىر ءتىل ءوز تۇتىنۋشىلارى ءۇشىن تۇپنۇسقا ءتىل بولىپ تابىلادى. ءبىر ءتىل نەمەسە ءبىر ءتىلدىڭ ءسوزى ەكىنشى تىلگە تۇپنۇسقا بولا المايدى. بارلىق ءتىل ءبىر-بىرىمەن تەڭ. الەمدىك تاجىريبەگە قاراساق, ءبىر تىلدەن ەكىنشى تىلگە ءسوز اۋىسقانىمەن, دىبىس اۋىسپايتىنىن كورەمىز. ءبىر ءتىل ەكىنشى ءتىلدىڭ ءسوزىن ءوز دىبىسىمەن جازادى. اعىلشىن فرانتسۋز ءتىلىنىڭ ءسوزىن جازۋ ءۇشىن فرانتسۋز دىبىسىن المايدى, اعىلشىن ءسوزىن نەمىس ءوز دىبىسىمەن جازادى. ورىس قازاقتىڭ اكىم, ءماجىلىس, قازاقستان دەگەن سوزدەرىن جازۋ ءۇشىن قازاق تىلىندەگى ء«ا», ء«ى», «ق» دىبىستارىن الا ما؟ المايتىنىنا كوز جەتكىزىپ وتىرىپ, ولاردىڭ دىبىسىن ءبىز نەگە الۋىمىز كەرەك؟!» دەپ الەمدىك تاجىريبەگە كوز جۇگىرتە كەلە «ى» جانە ء«ى» دىبىستارى ءبىر تاڭبامەن ء(ى – ى, ءى – ءى), «ۋ» دىبىسى «W», «ي» دىبىسى ء«ۇ» تاڭباسىمەن بەرىلسە, الىپبيدەن «ح», «ھ», «ۆ», «ف» دىبىستارى الىنىپ تاستالسا» دەگەن ۇسىنىسىن جەتكىزدى.
شىعىس قازاقستان وبلىسى