نارىقتىق دۇربەلەڭگە جول بەرىلمەيدى

ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى رۋسلان دالەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, الەمدىك تاۋار نا­رىق­تارىندا مۇناي مەن مەتالل باعاسى­نىڭ ايتارلىقتاي تومەندەۋى بايقالۋدا.

بيىلعى 9 ناۋرىزداعى جاعداي بويىنشا مۇناي باعاسى باررەلىنە 34 دوللاردى قۇراپ, كۇرت تومەندەدى. بۇل جىل باسىمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسە ارزان. وعان قوسا ءبىر كۇننىڭ ىشىندە مۇناي باعاسى ءبىر باررەلىنە 31 دوللارعا دەيىن تومەندەدى. مە­تالدار باعاسى دا ءماز ەمەس. مىرىش باعا­سى – 16%-عا ءتۇستى, مىس – 12%-عا, تەمىر كەنى – 4%-عا, فەرروقورىتپالار 1,2%-عا تومەندەدى.

ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى اتاپ وتكەندەي, سىرتقى كونيۋنكتۋرامەن جاعدايدى نازارعا الا وتىرىپ, دامۋدىڭ ستسەناريلىك بولجامدارى مەن ءتيىستى شارالار توپتاماسى ازىرلەندى. بيۋدجەتتىڭ تەڭگەرىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا تاسىلدەر قالىپتاستىرىلدى. بۇل رەتتە مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەرىن قارجىلاندىرۋ تولىق كولەمدە ورىندالادى.

«ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ وڭىرلىك تۇراقتاندىرۋ قورلارى جۇمىس ىستەۋدە. ەڭبەك نارىعىنداعى جاعدايعا مونيتورينگ جۇرگىزىلۋدە. ينۆەستيتسيالىق جوبالار پۋلى ىسكە اسىرىلۋدا. اتالعان شارالار ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا باعىتتالعان» دەدى ر.دالەنوۆ.

جالپى, بيىلعى ەكى ايدىڭ قورى­تىن­دىسى بويىنشا وڭ قارقىن ساقتالۋدا. سونىمەن قاتار سىرتقى قاۋىپتەردىڭ اسەرىن تومەندەتۋ ءۇشىن ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار سىرتقى قاۋىپتەرگە مونيتورينگ جۇرگىزۋ جانە جەدەل ارەكەت ەتۋ شارالارىن قابىلداۋ; كورسەتكىشتەردىڭ تومەندەۋىنە جول بەرمەۋ ءۇشىن وڭىرلەر قاۋىپتەرىنىڭ كارتاسىن انىقتاۋ; ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ وڭىر­لىك تۇراقتاندىرۋ قورلارىنىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ; مەملەكەتتىك ۇيىمداردىڭ, ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ جانە جەر قوي­ناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ ساتىپ الۋ­لارىندا جەرگىلىكتى وندىرۋشىلەردىڭ قاتى­سۋىن كوبەيتۋ بويىنشا شارالار­دى كۇشەيتۋ; جاعدايدىڭ جەدەل مونيتورينگىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, ەڭبەك نا­رى­عىنداعى تۇراقتىلىق ماسەلەسىن ەرەكشە باقىلاۋ; ينۆەستيتسيالىق جوبالار پۋلىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ناقتى شارالار قابىلداۋ; الەۋمەتتىك شىعىستار مەن شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولدايتىن شىعىستاردى باسىم قارجىلاندىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ سەكىلدى ماڭىزدى ماسەلەلەرگە نازار اۋدارۋى قاجەت.

يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى قايىربەك وسكەنباەۆ سىرتقى ەكونوميكالىق كو­نيۋنك­تۋرانىڭ وزگەرىستەرىن ەسكەرە وتى­رىپ, ونەركاسىپتەگى جاعدايدى تۇراقتان­دىرۋ ءۇشىن ۇكىمەت شۇعىل شارالار پا­كەتىن قابىلداعانىن ايتتى: بۇل جۇمىس ورىندارىن ساقتاۋ; ىشكى نارىققا باعىتتالعان جاڭا وندىرىستەردى دامىتۋ (يمپورتتى الماستىرۋ); قازىرگى ساۋدا اعىندارىن ساقتاۋ ءۇشىن بالامالى وتكىزۋ نارىقتارىن ىزدەستىرۋ ماسەلەلەرىنە باعىتتالىپ وتىر.

سونىمەن قاتار «نۇرلى جول» جانە «نۇرلى جەر» مەملەكەتتىك باعدارلا­ما­لارىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا وتاندىق كاسىپ­ورىنداردى تاۋارلاردى جەتكىزۋ, جۇمىس­تار مەن قىزمەتتەردى ۇسىنۋعا بارىنشا تارتۋعا باسا نازار اۋدارىلادى, بۇل قۇرىلىس ماتەريالدارىن ءوندىرۋ, مەتاللۋرگيا, حيميا جانە باسقا دا جاقىن سەكتورلاردا كاسىپورىنداردىڭ جۇكتەمەسىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

2020 جىلى مەملەكەتتىك باعدار­لامالار اياسىندا 15 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ءۇيدى پايدالانۋعا بەرۋ 2,6 مىڭ شاقىرىم رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى, 4,3 مىڭ شاقىرىم جەرگىلىكتى ماڭىزداعى جولداردى جوندەۋ جانە سالۋ جۇمىستارى كوزدەلگەن. اتالعان شارالاردى ىسكە اسىرۋ ەسەبىنەن وتاندىق جەتكىزىلىمدەر ۇلەسى 95%-عا دەيىن ۇلعايۋى ءتيىس.

ق.وسكەنباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەكونو­مي­كانىڭ ماڭىزدى سالالالارىندا جۇمىس ىستەپ جاتقان وتاندىق كاسىپورىندار جۇمىسىن جاقسارتۋ ماقساتىندا ولار وندىرەتىن ونىمدەر تۇرلەرىن سۋبسيديالاۋ­دان باستاپ ىشكى سۇرانىستى ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا كەشەندى شارالار جوباسى ازىرلەنۋدە.

ۇلتتىق بانك توراعاسى ەربولات دو­ساەۆتىڭ ايتۋىنشا, وسى جىلعى اقپاندا ين­فلياتسيا 0,6%-دى قۇرادى. جىلدىق ماندە ول 6%-عا دەيىن ءوستى. «نەگىزگى ءۇردىس ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى باعاسىنىڭ 8,6%-عا دەيىن وسۋىنەن بولدى. ازىق-ت ۇلىككە جاتپايتىن تاۋارلار مەن اقىلى قىزمەتتەر تيىسىنشە 5,4%-عا جانە 3,2%-عا دەيىن قىمباتتادى» دەدى ۇلتتىق بانك توراعاسى.

بيىلعى اقپاننىڭ كوپ بولىگىندە تەڭگە شەتەل ۆاليۋتاسىنىڭ اكەلىنۋى, ەكس­پورتتاۋشىلاردىڭ ۆاليۋتالىق ءتۇسىمدى ساتۋى جانە بيۋدجەتكە كەپىلدىك بەرىلگەن ترانسفەرتتەر ءۇشىن ۇلتتىق قوردىڭ ۆاليۋتالىق اكتيۆتەرىن كونۆەرتاتسيالاۋ اياسىندا نىعايا تۇسكەن ەدى. وسى جىلعى 24 اقپاندا كوروناۆيرۋستىڭ الەمدىك ەكونوميكاعا تارالۋ اسەرىنىڭ كۇشەيۋى جاعدايدى كۇرت وزگەرتىپ جىبەردى.  «ونىڭ ۇستىنە, 2020 جىلعى 6 ناۋرىزدا وپەك+ وتىرىسىنىڭ قاتىسۋشىلارى مۇناي ءوندىرۋدى قىسقارتۋ بويىنشا مامىلەنىڭ تالاپتارى تۋرالى كەلىسە المادى. رەسەي ءوندىرۋدى تومەندەتۋ ۇسىنىسىن قولدامادى. وسىعان بايلانىستى ساۋد ارابياسى اعىمداعى جىلعى 8 ناۋرىزدا الەمنىڭ بارلىق وڭىرلەرى ءۇشىن ءوز مۇ­نا­يىنىڭ باعاسىن تومەندەتۋ جانە مۇ­ناي ءوندىرۋدى تاۋلىگىنە اعىمداعى 9,7 ملن باررەلدەن 12 ملن باررەلگە دەيىن ۇلعايتۋعا دايىن ەكەندىگى تۋرالى شەشى­مىن حابارلادى» دەدى ە.دوساەۆ.

ۇلتتىق بانك تەڭگەنىڭ ەركىن وزگەرمەلى ايىرباستاۋ باعامى رەجىمىن ۇستاناتىنىن راستايدى. سوعان قاراماستان, وزگەرىستەر ورىن العاندا قارجى جۇيەسىنىڭ تۇراق­تى­لىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ۆاليۋتالىق ينتەرۆەنتسيالاردىڭ جۇرگىزىلۋىن جوققا شىعارمايدى.

«ۇلتتىق بانك الەمدىك ەكونوميكاداعى جانە حالىقارالىق نارىقتاعى جاعدايدىڭ دامۋىن مۇقيات باقىلاۋدا جانە قاجەت بولعان جاعدايدا قازاقستاننىڭ قارجى نارىعىندا تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قوسىمشا شارالار قابىلداۋعا دايىن» دەدى ە.دوساەۆ.

پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى – قارجى ءمينيسترى ءاليحان سمايىلوۆ 2020 جىلعى قاڭتار-اقپانداعى مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ ورىندالۋى تۋرالى باياندادى.

مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ كىرىستەرى (ترانس­فەرتتەردى ەسەپكە الماعاندا) ەسەپ­تى­لىك كەزەڭنىڭ جوسپارىنا قاراعاندا 97,3%-عا, ونىڭ ىشىندە رەسپۋبليكالىق كىرىس­تەر – 83%-عا, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەر – 145,3%-عا ورىندالدى.

ءا.سمايىلوۆتىڭ ايتۋىنشا, رەسپۋب­لي­كالىق بيۋدجەت كىرىستەرىنىڭ تولىق ورىندالماۋىنا سىرتقى فاكتورلار اسەر ەتتى. بىرىنشىدەن, 2019 جىلدىڭ سوڭىندا قحر-دا پايدا بولعان كوروناۆيرۋس ىندەتىنە قاتىستى جاعداي يمپورتقا ققس تۇسىمىنە كەرى اسەر ەتۋدە. اتاپ ايتقاندا, وسى جىلدىڭ اقپان ايىندا 2019 جىلدىڭ اقپانىمەن سالىستىرعاندا قىتايدان كەلگەن يمپورت 11%-عا تومەندەدى, ال ونىڭ ناقتى كولەمى 20%-عا تومەندەدى. سونىڭ سالدارىنان قىتايدان تاۋار يمپورتىنان كەدەن باجدارى مەن سالىقتارىنىڭ ءتۇسۋى 12%-عا ازايدى. جالپى, وسى جىلدىڭ 2 ايىندا اۆتوكولىك سانىنىڭ 24%-عا جانە قحر-دان تەمىر جول كولىگىنىڭ كەلۋى 14%-عا تومەندەگەنى بايقالادى. بۇدان وزگە, وسى جىلدىڭ اقپان ايىندا ەاەو ەلدەرىنەن تاۋارلاردى يمپورتتايتىن اۆتوكولىك قۇرالدارى سانىنىڭ 20%-عا تومەندەۋى تىركەلدى.

جالپى, سىرتقى فاكتوردىڭ تەرىس اسەرىنە قاراماستان 2019 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا ققس بويىنشا ءوسۋ قارقىنىن 110,5%-عا قامتاماسىز ەتۋگە قول جەتكىزىلدى. جەرگىلىكتى بيۋدجەت­تەردىڭ مەنشىكتى كىرىستەرى 559 ملرد تەڭ­گەنى قۇراپ, 174 ملرد تەڭگەگە ارتىعى­مەن ورىندالدى.

ءا.سمايىلوۆ سىرتقى فاكتورلارعا باي­لانىستى قالىپتاسقان ەكونوميكالىق جاعدايلاردا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ تەڭ­گە­رىمدىلىگى مەن تۇراقتى دامۋىن قامتا­ماسىز ەتۋ ءۇشىن ءتيىستى شارالار قابىل­دا­ناتىنىن اتاپ ءوتتى.

الدىمەن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ شىعىستارى وڭتايلاندىرىلاتىن بولادى. بىرىنشىدەن, بۇل قىمبات جيھاز بەن كولىك ساتىپ الۋ, سەمينارلار, فورۋم­دار جانە باسقا دا يميدجدىك ءىس-شارا­لار وتكىزۋگە قاتىستى. اتالعان شىعىس­تار بويىنشا الدىن الا جۇمىستار جۇر­گىزىلدى. مەملەكەتتىك ورگاندار­دىڭ, وڭىر­لەردىڭ جانە كۆازيسەكتور سۋبەك­تىلەرىنىڭ قادامدىق ءىس-قيمىلدارى مەن جول كارتاسى بەكىتىلدى. ەكىنشىدەن, اعىمداعى جاعدايلار ءۇشىن باسىم ەمەس شىعىستار, نەعۇرلىم كەيىنگە قالدىرۋعا بولاتىن جوبالار مەن ءىس-شارالار, سونداي-اق كەيىنگە قالدىرۋ شارتتارى بار, بيۋدجەتكە ەنگىزىلگەندەردى قوسا العانداعى جاڭا جوبالار. سونىمەن قاتار بارلىق الەۋمەتتىك مىندەتتەردىڭ تولىق ورىندالۋى قامتاماسىز ەتىلەدى. بۇدان وزگە, ينفلياتسيا ءدالىزىنىڭ قايتا قاراستىرىلۋىن ەسكەرە وتىرىپ – زەينەتاقى, جاردەم­اقى جانە اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك­تەر­دى يندەكساتسيالاۋ بويىنشا شارالار قابىلدانادى. سونداي-اق تەڭگە با­عا­مىنا بايلانىستى بىرقاتار شىعىن­داردى يندەكستەۋ تالاپ ەتىلەدى. بۇل ۇكىمەتتىك بورىشقا قىزمەت كورسەتۋ, تەگىن مەديتسينالىق كومەكتىڭ كەپىلدىك بە­­رىل­گەن كولەمى اياسىندا حالىقتى ءدارى-دار­­مەكپەن قامتاماسىز ەتۋ, قازاقستان ازا­ماتتارىن شەتەلدە ەمدەۋ, «بولاشاق» باع­دارلا­ماسى بويىنشا وقىتۋ جانە ت. ب. ۇشىن­­شىدەن, بيۋدجەتتىڭ تەڭگەرىمدىلىگىن قام­­تاماسىز ەتۋ اياسىنداعى تاعى ءبىر باعىت –  كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور كومپا­نيا­­لا­رى­نىڭ ديۆيدەندتىك ساياساتىن قايتا قاراۋ.

ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى ءبىرجان نۇرىمبەتوۆ ەڭبەك نارىعىنداعى احۋال تۋرالى بايانداپ بەردى.

«بۇگىنگى تالقىلانىپ جاتقان احۋال اياسىندا ۇكىمەت ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ بويىنشا بارلىق الەۋ­مەتتىك مىندەتتەمەلەرىن تولىق كولەمدە ورىندايتىن بولادى. 2020 جىلعا مەم­لەكەتتىك بيۋدجەتتە 4 ملن-نان استام الەۋ­مەتتىك تولەمدەر الۋشىلارعا 3 377 ملرد تەڭگەگە جۋىق قارجى قاراستى­رىلعان», دەدى ب. نۇرىمبەتوۆ.

زەينەتاقى مەن جاردەماقى الۋشى­لار­دىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتىن ساقتاۋ ماقساتىندا 2020 جىلعى 1 قاڭتاردان ينفليا­تسيا دەڭگەيىن ەسكەرە وتىرىپ, بار­لىق الەۋمەتتىك تولەمدەر 5%-عا ءوستى, ونىڭ ىشىندە زەينەتاقى مولشەرى 7%-عا, ياع­ني ينفلياتسيادان 2%-عا ىلگەرىلەپ ارتتى­رىلدى. «سىرتقى نارىقتا قالىپتاس­قان جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, حالىق ءۇشىن مۇمكىن بولاتىن سالدارىن جەڭىل­دەتۋ ماقساتىندا بارلىق الەۋمەتتىك تو­لەم­دەردىڭ مولشەرى ينفلياتسيا دەڭگەيىنە ساي­كەستەندىرىلەتىن بولادى» دەدى مينيستر.

ەڭبەك نارىعىنداعى تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ جانە جۇمىسسىزدىق دەڭ­گەيىنىڭ كۇرت وسۋىنە جول بەرمەۋ شارا­لارىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا الەۋ­مەتتىك نىسانداردى جوندەۋ جانە ەلدى مەكەندەردى اباتتاندىرۋ بويىن­شا ينفرا­قۇرىلىمدىق جوبالاردى ىسكە اسى­رۋ جو­نىندەگى جول كارتاسىن ازىرلەۋ جوس­پار­لانعان. ۆەدومستۆو سۋبسيديالاناتىن ۋاقىتشا جۇمىس ورىندارىمەن قامتۋدى كە­ڭەيتۋدى, جۇمىستان بوساۋى مۇمكىن جۇ­مىس­كەرلەردىڭ كاسىپتىك وقىتۋىن ۇيىم­داس­تىرۋدى جانە ميكروبيزنەستى دامىتۋعا ارنالعان گرانتتار سانىن ارتتىرۋدى كوزدەپ وتىر.

پرەمەر-مينيستر مەملەكەت باسشىسى جەدەل ارەكەت ەتۋ رەسپۋبليكالىق شتابىن قۇرعانىن اتاپ ءوتتى. ءتيىستى شتابتار بارلىق وڭىردە قۇرىلعان. ۇكىمەت جاعدايدى ودان ءارى دامىتۋدىڭ بىرنەشە نۇسقالارىن پىسىقتادى, ولاردىڭ ارقاي­سىسى قاجەتتى رەسۋرستارمەن, ونىڭ ىشىندە قارجىلىق رەسۋرستارمەن قامتاماسىز ەتىل­گەن. ۇلتتىق ەكونوميكاعا تەرىس سىرت­قى كونيۋنكتۋرادان اسەرلەردى ازايتۋعا باعىتتالعان بىرقاتار شارا ازىرلەندى.

«اتالعان شارالاردىڭ نەگىزگى ماقساتى – حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ. ازاماتتارىمىزدىڭ ەش­قايسىسى قيىن جاعدايدا قالمايدى» دەدى ا. مامين.

ۇكىمەت باسشىسى اكىمدىكتەرگە الەۋ­مەتتىك ماڭىزى بار تاۋارلار بويىنشا نا­رىقتاردا تاۋار ينتەرۆەنتسيالارىن وتكىزۋ ءۇشىن تۇراقتاندىرۋ قورلارىنىڭ ءتيىمدى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىردى.

ء«بىز وتاندىق كاسىپورىنداردىڭ تاۋارلارى مەن قىزمەتتەرىنە سۇرانىستى ىنتالاندىرۋ بويىنشا قولدا بار بارلىق ىشكى رەزەرۆتەردى ىسكە قوسۋىمىز كەرەك» دەگەن پرەمەر-مينيستر, يمپورتتى الماستىرۋدى كۇشەيتۋ جونىندەگى ناقتى شارالار مەن جوسپار ازىرلەۋدى تاپسىردى.

پرەمەر-مينيستر «سامۇرىق-قازىنا» ۇاق» اق-قا, ۇلتتىق باسقارۋشى حولدينگتەرگە جانە ۇكىمەتكە ەسەپ بەرەتىن باسقا دا ۇيىمدارعا ۆاليۋتا نارىعىنداعى ءوز وپەراتسيالارىن ۇلتتىق بانكپەن كەلىسۋدى تاپسىردى.

قارجى مينيسترلىگىنە مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسىپ, ءبىر اپتا مەرزىمدە باسىم ەمەس ينۆەستيتسيالىق جوبالار­دى ىسكە اسىرۋ مەرزىمىن اۋىستىرا وتى­رىپ, بيۋدجەتتىك شىعىستاردىڭ باسىم­دىق­تارىن قايتا قاراۋ جونىندە ۇسىنىستار ەنگىزۋ تاپسىرىلدى.

ۇكىمەت باسشىسى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنە ۋاق­تىلى الەۋمەتتىك تولەمدەردى تولىق كو­لەمدە قامتاماسىز ەتۋگە جانە جۇ­مىسپەن قامتۋدىڭ جاڭا جول كارتاسىن ازىرلەۋگە تاپسىرما بەردى, ونىڭ اياسىندا ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ, الەۋمەتتىك نىسانداردى جوندەۋ جانە ەلدى مەكەندەردى اباتتاندىرۋ جونىندەگى جۇمىستى كۇشەيتۋ, سونداي-اق اكىمدىكتەرمەن بىرلەسىپ ازاماتتاردىڭ ەڭبەك قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋىنا قاتاڭ باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتۋ تاپسىرىلدى.

ء«بىزدىڭ ورتاق مىندەتىمىز – الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ جانە جۇ­مىسپەن قامتۋ. جۇمىس ورىندارىن ساق­تاۋعا جانە جاڭا جۇمىس ورىندا­رىن قۇرۋعا ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەت. مەم­لەكەتتىڭ بارلىق الەۋمەتتىك مىندەت­تەمەلەرى ورىندالادى. بارلىق زەينەت­اقى مەن جاردەماقى ۋاقتىلى ءارى تو­لىق كولەمدە تولەنەدى» دەپ تۇيىندەدى ا.مامين.