تاستان تۇلكى تابىلار... (اڭشىلىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋدى قايتا قاراۋ قاجەت)

اۋىلدى دامىتۋدىڭ جولى

اقش-تا بۇل سالاداعى جىل­دىق كىرىس اينالىمى – 110-115 ملرد دوللار. وكىنىشكە قا­راي, قا­زاقستاندا بۇل سالا كەن­جە قالعان. وتاندىق اڭشى­لار ولجالى بولماق تۇگىلى, اكىم­شى­لىك كەدەرگىلەردەن اتتاپ باسا الماي جۇر­گەندەرىنە قاپالى. بۇل كاسىپتى قولعا المايىن­شا, قا­زاق جەرىن­دەگى اڭ-قۇس­تار قىزىل كى­تاپ­تىڭ ءتىزىمىن تو­لىق­تىرا بەرەدى, دەيدى سالالىق قاۋىم­داستىق وكىل­دەرى. وعان براكو­نەر­لەردىڭ اڭ-قۇس­تى قىناداي قىرۋى دالەل.

اڭشىلىق ونەر قازاققا جات ەمەس. ات باپتاپ, تازى جۇگىر­تىپ, قۇس سالعان حالىق ءۇشىن اڭشى­لىق­تىڭ ءمانى زور. بۇل ادام مەن تابي­عاتتىڭ ۇندەستىكتە عۇمىر كەشۋى­نىڭ ايرىقشا فورماسى. وسى ارقىلى كوشپەندىلەر تىرشى­لىككە قاجەتىن تاۋىپ, جاۋىن­گەرلىككە ماشىقتانعان. الايدا بۇگىنگى اڭشىلىقتا ونىڭ ءىزى دە قالماعانداي. وسىدان 10-15 جىل بۇرىن ەلىمىزدىڭ جانۋارلار الەمى الۋان ءتۇرلى اڭ-قۇستارمەن ەرەك­شەلەنەتىن. قازاقستان تابي­عاتىنىڭ قايتالانباس كوركىنىڭ ءبىر سىرى وسىندا جاتقان ەدى. بىراق اقشا تابۋدىڭ جولى وسى ەكەن دەپ براكونەرلەر باعالى اڭداردى بىرىنەن سوڭ ءبىرىن قىرا باستادى. وكىنىشتىسى سول, قازىر براكونەرلىكپەن كۇرەس تابيعات ساقشىلارىنىڭ باستى پروبلەماسىنا اينالدى.

اتالعان ماسەلەدەن شىعۋ­دىڭ امالى رەتىندە مەملەكەت كەزىندە جەكەمەنشىك اڭ­شى­لىق شارۋاشىلىقتاردى دامىتۋدى قولعا العان-دى. وسى­­­­­لايشا قورعالاتىن تا­بي­عي اۋماقتاردىڭ قاۋىپ­سىزدىگىن قام­­تۋ قارەكەتىنە كوشتى.

«بۇل سالا ماعان جاقسى تانىس. ويتكەنى قاراپايىم اڭشىلىقتان باستاپ, اڭ-قۇس شارۋاشىلىعىمەن تىعىز اي­نالىسقان اداممىن. قا­زاق حالقىنىڭ ومىرىندە اڭ­شى­لىقتىڭ الار ورنى بو­لەك. نەگە دەسەڭىز, ءبىزدىڭ با­­بالارى­مىز اڭشىلىقتى بيىك ونەر دەڭگەيىنە كوتەردى. سايىسقا ءتۇسىپ, ۇلتتىق مەي­رامداردى اتاپ وتكەن. قا­زىر مەملەكەتتىڭ ۇلكەن اۋماقتى ۇزدىكسىز كۇ­زەتىپ وتى­رۋى مۇم­­­كىن ەمەس جۇ­مىس. سون­دىقتان جەكە اڭ­شى­­لىق شا­رۋا­شىلىعىن دا­مىتۋ تۋرا­لى شەشىم قابىل­دان­دى. ەگەر ەۋروپالىق تاجى­ري­بەگە سۇيە­نەتىن بولساق, جا­­­­بايى اڭ-قۇستى ءوسىرۋدى ميل­ليارد­تا­عان دوللار تابىس اكە­لەتىن ءتۋريزمنىڭ جەكە تار­­ماعى رەتىندە قاراستىرۋ كەرەك. وسى ارقىلى جابايى جا­نۋار­لاردىڭ ەت ءوندىرىسىن دا­­مىتىپ, براكونەرلىكتى قىس­­­­قارتۋعا بولادى. قازاق­ستاندا شەكتى ليميت جىلىنا 10-100 بۇعىنى قۇراسا, كانادا,چەحيا جانە جاڭا زە­لانديادا بۇل كورسەتكىش الدەقايدا جوعارى. ەڭ باس­تىسى, اڭشىلىق شارۋا­شى­لىق اۋىلداردا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا جول اشادى. وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, بۇگىندە قازاقستاندا كوپ­تەگەن اۋىل جويىلۋدىڭ از-اق الدىندا تۇر. جۇمىس­سىزدىق بەلەڭ الدى, كوشىپ جاتقان حالىقتا ەسەپ جوق. قازىر ۋرباندالۋ ءۇردىسى قارقىندى ءجۇرىپ جاتىر. بۇل قازاقستان ءۇشىن قا­­ۋىپتى قۇبىلىس. ماسەلەن, ءىرى قالالاردا ونسىز دا جۇ­مىسسىز جۇرگەندەردىڭ قا­تارى از ەمەس. ونىڭ ۇس­تىنە اۋىل حال­قى قوسى­لىپ, جاعدايدى قي­ىن­دا­تۋ­دا. بۇگىنگى تاڭدا قا­لا­دا­عى كۇزەتشىلەر, تاكسي جۇر­­گىزۋ­شىلەرى, تۇتاستاي ال­عاندا قىز­مەت كورسەتۋ سا­لاسىندا ەڭ­بەك ەتىپ جۇر­گەندەردىڭ با­سىم بولىگى اۋىل­دان كو­شىپ كەلگەندەر. ولاردىڭ 70 پايىزى نەسيە الىپ كۇ­نەلتىپ جۇرگەنى بارشاعا ءما­لىم. سوندىقتان اۋىل­دا اڭشىلىق كاسىپتى دامىتۋ ورىندى بولار ەدى», دەگەن ويى­مەن ءبولىستى ۇزاق جىلدار اڭ­شىلىق شا­­رۋاشىلىعىمەن اينا­لىس­قان ۇلتتىق عىلىم اكا­دەمياسىنىڭ اكادەميگى سەرىك­بەك داۋكەي.

زاڭدى جەتىلدىرۋ كەرەك

«قانسونار» اڭشىلار قو­عامدىق بىرلەستىگى قوستاناي وڭىرىندەگى وكىلدىگىنىڭ جە­تەك­­­شىسى اناتولي كو­ۆا­­لەن­­كونىڭ پىكىرىنشە, ماسە­لەنىڭ ءمانىسى زاڭدىق نور­مانىڭ شيكىلىگىندە جاتسا كەرەك. ەلىمىزدە اڭشى­لىق شارۋاشىلىقتى جۇرگىزۋگە بايلانىستى ۇكىمەت بەكىتكەن ارنايى قاۋلى بار. سوعان ساي­كەس, كەز كەلگەن اڭشىلىق شارۋاشىلىق سۋبەكتىسىندە وزىنە تيەسىلى اۋماعىنىڭ كو­لەمىنە, سونداي-اق ساناتىنا قاراي قورىقشىلار بولۋى ءتيىس. گاپتىڭ ءبارى وسىندا دەيدى كا­نىگى اڭشى. مىسالى, بۇگىندە قوستاناي وڭىرىندە 22 تابيعات پايدالانۋشى بولسا, اتالعان ايماقتا رەسمي بەكىتىلگەن قو­رىقشى سانى – 452. شارتتى تۇردە ولاردىڭ جالاقىسىن 60 مىڭ تەڭگەگە باعالاساق, ءبىر ايدا – 26 ملن تەڭگە, ال جىلىنا 300 ملن تەڭگەدەن اسا قا­راجات جۇمسالادى. ونىڭ ۇستىنە تەحنيكا جانە باسقا دا كەرەك-جاراقتى ەسەپكە ال­­عان­دا, تەك ءبىر جىلدىڭ وزىن­­دە قورىقشىلاردى قام­تا­ما­سىز ەتۋگە جارتى ملرد تەڭ­گەدەن اسا قارا­جات قاجەت. بۇل اقىلعا قو­نىمسىز دەيدى تە­رىس­كەيدىڭ تۇرعىنى. سەبەبى تا­بيعات پاي­دالانۋشىلارىن­دا مۇن­داي كولەمدى اقشا جوق. الايدا شارۋاشىلىق يە­لەرى وسى تالاپقا كونۋگە ءماج­بۇر. بارلىق كىلتيپان وسى بۇ­ي­رىقتا جاتىر دەگەن بىر­لەس­تىك جەتەكشىسى ونى قاي­­تا قا­راستىرعان ءجون دەپ ەسەپ­تەيدى.

– قوستاناي ايماعىندا اڭ­شىلىق شارۋاشىلىقتى جۇر­گىزۋگە 16 ملن گەكتار جەر تە­لىمى قاراستىرىلعان. وسى اۋماقتىڭ قاۋىپسىزدىگىن قام­تۋ ءۇشىن 452 قورىقشى كەرەك. بۇل پارادوكس. نەگە؟ قورىقشى بەلگىلەنگەن 8 سا­­عاتىندا جۇ­مىس ىستەپ شى­عادى. ال برا­كونەرلەر تاۋ­لىك بويى جۇ­رەدى. سون­دىق­تان بۇل تالاپ برا­كونەرلىكتى اۋىزدىقتاۋعا كو­مەكتەسەدى دەگەنگە سەنۋ قي­ىن. وسى رەتتە باسقا تەتىك­تەردى ويلاستىرعان دۇرىس. كور­شىلەس رەسەي ەلىن الىپ قا­رايىق. ول جاقتاعى اڭشى­لىق شارۋاشىلىقتار قانشا قو­رىقشى قاجەت بولسا, سون­شا ۇستايدى. بۇل ورايدا اڭ­­شىلىققا قاتىستى بارلىق ماسەلەنى سالالىق شارۋاشىلىقتارعا بەرگەن ءتيىمدى. ياعني, جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ فۋنكتسياسىن ەن­گىزگەن ارتىق بولمايدى, – دەدى ا.كوۆالەنكو.

جوعارىدا ايتىلعان ءۋاج­­دى ءتيىستى ۆەدومستۆو دا جوق­­قا شىعارمايدى. ەكو­لو­گيا, گەولوگيا جانە تابيعي رە­­­سۋرستار مينيسترلىگى ور­مان شارۋاشىلىعى جا­نە جا­­نۋارلار دۇنيەسى كومي­تەتىنىڭ توراعاسى اسحات قاي­ناربەكوۆتىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, جىلدان-جىلعا اڭشىلىقتان تۇسەتىن تابىس ازايىپ كەلەدى. شارۋانىڭ شاتقاياقتاۋىنا قاراجات جەتىسپەۋشىلىگى مەن زاڭنامالىق تەتىكتىڭ السىز­دىگى سەبەپ ەكەنىن العا تارتتى كوميتەت توراعاسى.

– قازىر ەلىمىزدە 860-تان استام اڭشىلىق شا­رۋا­شىلىق بار. 2019 جى­لى ولاردى دا­مىتۋعا 3 ملرد تەڭگەدەن اس­تام قا­را­جات جۇمسالدى. بىل­تىر اڭ اۋلاۋ ماۋسىمىندا رەس­پۋبليكا بويىنشا 187 مىڭ اڭشى تىركەلدى. ونىڭ ىشىندە 429 اڭشى شەت­ەلدىك. قوردالانعان ما­سەلەلەردى شە­شۋ بويىنشا جانە جالپى اڭشىلىق شا­رۋاشىلىعىن دامىتۋ ماقساتىندا قوعامدىق ۇيىمدارمەن بىرلەسىپ, وسى سالانىڭ ستراتەگياسى ازىر­لەنۋدە. اتالعان قۇجات بيىل ما­مىرعا دەيىن دايىندالىپ, بەكىتىلەدى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. كەلەر ايدىڭ ورتا­­سىندا ونىڭ جوباسى اڭ­شىلىق قاۋىمداستىقتارعا ۇسى­نىلادى, – دەدى ۆەدومستۆو باسشىسى.

قالدىق قاعيداسى مەن قارجى­لاندىرۋ – اڭشىلىق كاسىپ­تەگى سەڭنىڭ قوز­عال­ما­ۋىنا تاعى ءبىر سە­بەپ. بۇل پار­­لامەنت دەپۋ­تات­تا­رى­نىڭ پىكىرى. ءماجىلىس دەپۋ­تا­تى رومان كيم اۋىل شارۋا­شى­لى­­عىنا سۋب­سيديا رەتىندە 300 ملرد-تان استام تەڭگە بولىنسە, سو­نىڭ 10 پايىزىن اڭشىلىق جانە ورمان شارۋاشىلىعىنا بەرۋگە ۇسىنىس جاسادى. ەۋ­روپانى مىسالعا كەلتىرگەن دە­پۋتات, كارى قۇرلىقتا تەك اڭ­­شىلىقتىڭ وزىندە مال شا­رۋاشىلىعىمەن پارا-پار ەت ءوندىرىسى جولعا قويىلعانىن ايتتى. ماسەلەن, ەلىمىزدە 200 مىڭ توننا قۇس ەتىنىڭ تەڭ جارتىسى يمپورتقا تيەسىلى. ال بۇل ولقىلىقتىڭ ورنىن قىرعاۋىل سىندى دالا قۇس­تارىن ءوسىرۋ ارقىلى تول­تىرۋعا بولار ەدى. مىنە, وسىنداي ماسەلەلەر اڭ­شىلىق قوجالىقتاردىڭ ءرولىن ارتتىرا تۇسەدى.