قازاق حالقىنىڭ تاريحىنداعى تار جول, تايعاق كەشۋلى كۇردەلى كەزەڭدەردى, تاعدىرشەشتى ساتتەردى – اشارشىلىق, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن, كولحوزداستىرۋ, كامپەسكە, سوعىس, تىڭ يگەرۋ جىلدارىنداعى انا تاريحى, انالاردىڭ كوز جاسىمەن جازىلعان تاريحتى اقىنداردىڭ انالارىنا ارناعان جىرلارىمەن, سول انالاردىڭ تاعدىرى ارقىلى اشىپ كورسەتكىمىز كەلەدى. قازاق پوەزياسىنداعى انا جايلى ەڭ ۇزدىك جىرلاردى, سول جىرلارعا كەيىپكەر بولعان انالار تاعدىرىن قابىل الىڭىزدار.
بۇل جىلدار ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ بەلورتاسى ەدى. ەكى جىل بۇرىن مۇقاعالي ماقاتاەۆ جەتىم قالعان. ون جاسىندا. مايدان دالاسىنا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ اتتانعان اكەدەن قارالى حات كەلگەن. كالينينگرادتان جەتكەن حات. ال قاراسازدا ون جاسار بولاشاق اقىن اجەسىنىڭ باۋىرىندا, اناسىنىڭ جانىندا ءوز تاعدىرىن كەشىپ جاتتى. تۋعان توپىراعىندا. انالاردىڭ كوز جاسىمەن سۋارىلعان توپىراقتا. ال اكەلەردىڭ كوبى ول توپىراقتى قايتا باسقان جوق. «نەگە جىلاماسىن؟! ءبارى دە جىلاعان!». سوعىس تا ءبىتتى. مۇقاعالي دا العاشقى ولەڭدەرىن جازا باستاعان. كەيدە كوز جاسىنان دا كوكتەم گۇلدەرى ءوسىپ شىعادى. بىراق ولاردىڭ ءبارى جارالى گۇلدەر ەدى. جارالى گۇلدەر القىزىل جالاۋلار سەكىلدى جاڭا ءداۋىردىڭ شەرۋىندە جەلبىرەي باستادى. ون توعىز جىلدان كەيىن مۇقاعالي دا شەشەسىن الىپ الماتىعا كەلدى... «جاسىم توقسانعا تايانعاندا مۇقاعاليىم تۋرالى ەستەلىك ايتۋدى قۇدايدان سۇراپپىن با مەن؟!» دەيدى ناعيمان انا. تاعدىردىڭ باسقا سالعانىنا كونبەسكە لاج بار ما, ناعيمان باتانقىزىنىڭ ەستەلىگىن ءبىز دە جالعايمىز: «1962 جىلدىڭ جاز ايىندا اياقاستى بۇزىلدى. مەنى جەڭگە ورنىنا ساناپ, «ناقا» دەيتىن. ءبىر كۇنى:
– ال, ناقا, بۇيىرسا, الماتىلىق بولاسىڭ, كوشەمىز, – دەدى ءاي-شاي جوق. شىنىمدى ايتسام, مەن بۇعان نانبادىم. ويتكەنى استاناعا بالا-شاعامەن كوشە قوياتىنداي جيناعان قورىنىڭ جوعىن بىلەمىن. ەكى ءىنىسى دە, بالالارى دا جاس. مەن بولسام, وتىرعان ءبىر ماسىلمىن.
– سوندا قايدا بارامىز؟ ءۇيدى قايتەسىڭ, بالام-اۋ؟ – دەيمىن.
– قورىقپا, ناقا! ولەڭىم ولتىرمەيدى. اسىرايدى ءبارىمىزدى, – دەيدى ماڭدايى جارقىراپ»... مۇقاعالي تاعدىرىنىڭ الاعاي دا بۇلاعاي كەزەڭى ءدال وسى تۇستان باستاۋ العان ەدى. ون ءتورت جىلدان كەيىن ومىردەن ءوتتى. وسى جىلدار بويى جازدى. ارتىندا مىڭ ءبىر جىرى قالىپتى. سول جىرلارىنىڭ اراسىندا مىنا ءبىر ولەڭى اقىننىڭ الدانعان ءۇمىتى, اداسىپ قالعان ارماندارىنىڭ وكىنىشى سەكىلدى. اناسىن جۇباتادى. اناسى ءوزىن قالاي الديلەگەن بولسا, ول دا اناسىن جىرىمەن الديلەيدى:
شەشە,
سەن باقىتتىسىڭ,
جىلاماعىن!
جاي ءتۇسىپ جاتقاندا دا قۇلامادىڭ.
تاڭىرىڭنەن مەن ەدىم عوي سۇراعانىڭ
سوندىقتان جىلاماعىن, جىلاماعىن!
بارمىن عوي,
ءتىرىمىن عوي,
قاسىڭدامىن.
ولمەيمىن, مەن وزىڭدەي اسىلدانمىن.
تاۋسىلىپ, ءوز-وزىڭنەن شاشىلماعىن,
بايىرعى بەرەكەڭدى قاشىرماعىن.
مەن سەنىڭ قانىقپىن عوي كوز جاسىڭا,
ءوزىڭ كەپىل توت باسىپ, توزباسىما.
ەكى جىر جازسام ساعان ءبىرىن ارناپ
«شەشە» دەپ جازدىم ىلعي ءسوز باسىنا.
ء(تاڭىرىم كەشە كورسىن كەسىرىمدى)
اسپانعا جازام سەنىڭ ەسىمىڭدى!
شەشە,
سەن باقىتتىسىڭ, تەربەتە بەر,
قۇبا تالدان يىلگەن بەسىگىمدى…
دالا اقىندى دا, اراعا ون سەگىز جىل سالىپ اناسىن دا ءوز بەسىگىنە الدى. مۇقاعالي «ولەڭ ولتىرمەيدى» دەپ اناسىن الماتىعا الىپ كەلگەن ەدى, شىنىندا, ولەڭ ونى ولتىرگەن جوق. بىراق كوزىنىڭ تىرىسىندە ەمەس. مۇمكىن اقىن اناسىنىڭ باقىتى دەگەنىمىزدىڭ ءوزى وسى شىعار؟! مۇمكىن مۇقاعالي دا وسىنى ايتقىسى كەلگەن بولار؟!.
ەرلان ءجۇنىس,
ميراس اسان,
مارجان ءابىش,