سونىمەن, كوپتەن بەرى ءسوز بولىپ, قولعا العالى جۇرگەن شارۋانىڭ تۇساۋى كەسىلدى. ءححى عاسىردىڭ ەكىنشى ونجىلدىعىنىڭ العاشقى بەس جىلىن قامتيتىن ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاما بەكىتىلىپ, ونداعى بەلگىلەنگەن شارالاردى تولىعىمەن جۇزەگە اسىرۋدىڭ ناقتى ستراتەگيا, قارجىلاندىرىلۋ كوزدەرى, ءتيىمدى باسقارۋ مەن جەكە جاۋاپكەرشىلىك, بيزنەسكە قولايلى جاعدايلار جاساۋ, ناتيجەنى باقىلاۋ جانە باعالاۋ ءتارىزدى قاجەتتى شارتتارى انىقتالدى. ءساتىن سالىپ, قولعا الىنعالى وتىرعان ىستەرىمىز جۇزەگە اسىپ جاتسا قازاقستان ءوز تاريحىندا بولماعان ەكونوميكالىق سەرپىلىس جاساپ, الەمنىڭ داعدارىستان كەيىنگى الدىڭعى قاتارلى مەملەكەتتەرىنىڭ تىزىمىنە ىلىنەرىنە ەش كۇمان جوق.
ارينە, بۇل – ءبىزدىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن جاساعان تىرشىلىكتەرىمىزدىڭ ءبارى بولىمسىز, وزگەلەردەگىنىڭ ءبارى كەرەمەت دەگەن ءسوز ەمەس. شۇكىرشىلىك, ءبىزدىڭ دە باسقالارعا ۇلگى عىپ تارتار ۇردىستەرىمىز بار ەكەندىگى داۋسىز. كەلىمدى-كەتىمدى شەتەلدىك ارىپتەستەرىمىزدىڭ ايتاتىن ورتاق پىكىرى وسىنداي. مىسالى, جاپوندىق ء“Toshىba” كورپوراتسياسىنىڭ وكىلى اكيحيرو تاكۋبو بىلايشا پايىمدايدى: “ەگەمەندىگىن جاريالاعاننان بەرگى قىسقا مەرزىم ىشىندە ءوزىنىڭ دامۋىمەن, سىندارلى ساياساتىمەن, جارقىن بولاشاعىمەن بۇكىل الەمدى مويىنداتقان بىردەن-ءبىر ەل – قازاقستان”.
دەي تۇرعانمەن, دامۋدىڭ تابان جولىنان ەندى-ەندى شىعىپ, ونىڭ داڭعىل جولىنا اياق باسىپ كەلە جاتقان بىزگە بۇگىنگى جاھاندانۋ داۋىرىندە مەيلىنشە جوعارى ساپا دەڭگەيىنە كوتەرىلۋ ءۇشىن يندۋستريالاندىرۋ ءۇردىسىن قولعا الۋ اۋاداي قاجەت. وسى يگى شارا, تۇپتەپ كەلگەندە بىزگە قوسىمشا قۇنى جوعارى, ءبىرىنشى كەزەكتە ءوزىمىزدىڭ وتانداستارىمىز تۇتىناتىن, ونىمدەر شىعاراتىن ءوندىرىس ورىندارىن مولىنان اشۋعا مۇمكىندىك تۋعىزادى. سونداي-اق, يندۋستريالاندىرۋ وتاندىق ءوندىرىستىڭ قارقىندى دامۋىندا شيكىزاتتىڭ ۇلەسىنىڭ مەيلىنشە ازايۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى. بۇل دەگەن شيكىزات ونىمدەرىنەن مۇلدەم باس تارتۋ ەمەس. بىزگە كەرەگى – وزگەلەر ءتارىزدى باردى ورىندى پايدالانا ءبىلۋ.
اتاپ ايتقاندا, سوعىستان كەيىنگى جىلدارى گەرمانيانىڭ ەكونوميكاسىن كوتەرۋگە مەيلىنشە ەڭبەك سىڭىرگەن بەلگىلى نەمىس ەكونوميسى ليۋدۆيك ەرحارد مارشالل جوسپارى بويىنشا بولىنگەن 1,4 ملرد. دوللاردى تەك شيكىزات الۋعا كوزدەگەن. بىزدە بۇل جاعىنان ەشقانداي ماسەلە جوق. بۇگىن, قازاقستاندىقتار جەرىنىڭ كولەمىنە شاققاندا 0,2 پايىزدى قۇرايدى, ال شيكىزاتتىڭ بايلىعى تۇرعىسىنان الەمنىڭ الدىڭعى بەستىگى قاتارىندا. ياعني, ءاربىر ازاماتقا كەلەتىن بايلىق جونىنەن قازاقستان دۇنيە جۇزىندە ءبىرىنشى ورىندا. مۇنىڭ ءوزى ونىڭ زور بولاشاعىن بايقاتادى. تەك وسىنشاما بايلىقتى دۇرىس ۇقساتا وتىرىپ, جاراتقاننىڭ بەرگەن سىيىنىڭ باسىم بولىگىن كەلەر ۇرپاققا زور مۇرا رەتىندە قالدىرۋ قاجەت. سوندىقتان, الداعى ونجىلدىقتا دامۋدىڭ تۇرلاۋلى دا تەڭدەستىرىلگەن يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسى جەدەل ءارتاراپتاندىرۋ جانە ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلەتىن بولادى. ناتيجەسىندە, 2020 جىلعا قاراي ىشكى جالپى ونىمدەگى ء(ىجو) وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ۇلەسى 13 پايىزدان كەم ەمەس مولشەرىن قۇراۋى ءتيىس. ەكسپورتتىڭ جالپى كولەمىندە شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتتىڭ ۇلەسى 27-دەن 45 پايىزعا دەيىن ۇلعايۋى, ەڭبەك ونىمدىلىگى وڭدەۋ ونەركاسىبىندە ەكى ەسە, اۋىل شارۋاشىلىعىندا كەم دەگەندە ءتورت ەسە ارتۋى قاجەت. ءىجو-ءنىڭ ەنەرگيا سىيىمدىلىعى 25 پايىزدان كەم ەمەس مولشەردە تومەندەۋى, كاسىپورىنداردىڭ يننوۆاتسيالىق اكتيۆتەرىنىڭ ۇلەسى 4-تەن 20 پايىزعا دەيىن ءوسۋى قاراستىرىلىپ وتىر.
شىنى كەرەك, كوزدەلىپ وتىرعان شارالاردىڭ جۇزەگە اسۋى وڭايعا تۇسپەسى انىق. بارىمىزگە بەلگىلى, ەلىمىزدىڭ ىشكى جالپى ونىمىندە شيكىزاتتىڭ ۇلەسىنىڭ مولىنان بولۋى اكادەميك فازىلحان بايىمبەتوۆتىڭ سوزىمەن ايتساق, “اتادان قالعان مۇرا” ىسپەتتى. تانىمال عالىمنىڭ ايتسا ايتقانىنداي, كسرو كەزىندە قازاقستاندا وندىرىلگەن رۋدا ءتىپتى سول جەر جىنىسى كۇيىندە رەسەيگە نەمەسە باسقا دا وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ بىرىنە جەتكىزىلىپ, سوندا وڭدەلىپ وتىردى. قازاقستان “كسرو اسىراۋشىسى” اتالىپ كەلگەنىمەن, ميلليونداعان گەكتار جەردە ءوسىپ شىققان ميللياردتاعان پۇت التىن استىقتى جينايتىن كومبايندار وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ بىرىندە جاسالىپ, بىزدە سوقا دا شىعارىلمايتىن. قازاقستان يندۋسترياسى نەگىزىنەن اسكەري ماقساتتا دامىپ, زاۋىتتارىمىزدىڭ باسىم بولىگى كەڭەس وداعىنىڭ قورعانىس سالاسىنىڭ تاپسىرىستارىنا قىزمەت ەتەتىندىكتەن, حالىق تۇتىناتىن تاۋارلاردى شىعارۋشى ءوندىرىس ورىندارى اسا كوپ بولمايتىن. بىراق ولاردىڭ وزدەرى كسرو ىدىراعاننان كەيىن جۇمىستارىن دوعاردى. ماسەلەن, ماشينە جاساۋ جانە مەتالل وڭدەۋ كاسىپورىندارىنىڭ كوبى قازىر توقتاپ تۇر. كەزىندە 50 مىڭ شىنجىرتابان تراكتورلار شىعارعان پاۆلودار تراكتور زاۋىتى, تراكتورلار مەن اۆتوكولىكتەردىڭ پورشەندەرىن دايىنداعان الماتى پورشەن زاۋىتى ءتارىزدى الپاۋىت كاسىپورىندار وسىنداي كۇي كەشىپ وتىرسا, 60 پايىزداي ماشينە جاساۋ كاسىپورىندارىندا ءوندىرىس جابدىقتارى ابدەن ەسكىرگەن. ايتالىق, 10 جىل عانا جۇمىس ىستەۋگە ءتيىستى ونداعى ستانوكتار 30-40 جىل بويى پايدالانىلىپ كەلەدى. ارينە, كەز كەلگەن شەتەلدىك فيرما ءوز ونىمدەرىن مۇنداي كاسىپورىنداردا دايىنداتۋعا ق ۇلىقتى بولمايتىنى ايدان انىق. وسىعان ۇقساس جاعدايلار باسقا سالالاردا دا ورىن الىپ وتىر. مىسالى, تەمىر جول بويىندا لوكوموتيۆ جانە ۆاگون پاركىنىڭ 70 پايىزعا جۋىعى تولىق جاڭارۋدى قاجەت ەتەتىن ەسكى دۇنيەلەر. شامامەن 15 مىڭ شاقىرىمعا سوزىلعان ماگيسترالدى تەمىر جولدىڭ 70 پايىزى جاڭالانۋى كەرەك. ەلدەگى كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتاردىڭ مەنشىكتەرىندەگى دۇنيەلەر دە ەڭ بەرى العاندا 50-60 جىل بويى پايدالانىلىپ كەلە جاتقان نىساندار. ءبىرازى حرۋششەۆ تۇگىل, ستالين زامانىنان قالعاندار. مىنەكي, وسىنداي جاعدايدا “ەنشى العان” قازاقستاندى الدىڭعى قاتارلى يندۋستريالىق مەملەكەتكە اينالدىرۋ مىندەتى تۇر.
وسى رەتتە, ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ بيىلعى جولداۋىندا ايتىلعانداي, ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ كەشەندى ارتۋى اسا ماڭىزدى مىندەت بولىپ تابىلادى. قازاقستاندا, تۇتاستاي ەكونوميكا بويىنشا ءبىر قىزمەتكەر جىلىنا 17 مىڭداي دوللاردىڭ ءونىمىن وندىرسە, دامىعان ەلدەردە بۇل كورسەتكىش 90 مىڭ دوللاردان اسىپ وتىر. اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى احۋال دا كوڭىل كونشىتەرلىك دەۋگە كەلە قويمايدى. مۇندا دا ەڭبەك ونىمدىلىگى كوپ تومەن جانە جىلىنا ءبىر جۇمىس ىستەۋشىگە 3 مىڭ دوللار شاماسىندا كەلەدى. دامىعان ەلدەردە بۇل كورسەتكىش 50-70 مىڭ دوللاردى قۇرايدى. اۋىل ءۇشىن ءوسۋ پەرسپەكتيۆاسى, مىنە, وسىندا. نارىق قوعامىندا “تاۋار وتىمدىلىگى” دەيتىن ۇعىم ءبىرىنشى كەزەككە شىعاتىنىن ۇمىتپاعانىمىز ءجون. ەكسپورتتىق الەۋەت پەن قامتاماسىز ەتىلمەگەن ءوندىرىس ورىندارىنىڭ ءورىسى تار. ءتىپتى, الەمگە تانىمال الپاۋىت “تويوتا”, “فورد” كومپانيالارىنىڭ وزدەرى شىعىنعا باتىپ جاتقان كەزدە مۇنى ەسكەرمەۋگە بولمايدى. ەندەشە, وركەنيەت كوشىندە لايىقتى ورىن الۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ قوعامعا اسا قۋاتتى يننوۆاتسيالىق قوزعالىس كەرەك, ياعني يننوۆاتسيالىق ۇستەمدىك پەن كرەاتيۆتى ۇلگىدەگى ءتارتىپ قالىپتاستىرۋ قاجەت. سوندا عانا ءوندىرىستىڭ جوعارى وتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتە الامىز. ايتالىق, ءيزرايلدىڭ بيۋدجەت كىرىسىنىڭ 60 پايىزىن اقپاراتتىق تەحنولوگيالارعا تولىعىمەن يكەمدەلگەن كاسىپورىندار قامتاماسىز ەتۋدە, ءسويتىپ وتكەن عاسىردىڭ 50-ءشى جىلدارى قۋ مەكيەن دالادان وزگە ەشتەڭەسى جوق بۇل مەملەكەت قازىر ەكونوميكاسى قارقىندى دامىعان ەلگە اينالىپ وتىر. سوندىقتان, ەلباسىمىزدىڭ ء“بىلىم – عىلىم – ءوندىرىس” تىزبەگىن تۇيىقتاۋ قاجەتتىگى جونىندەگى بەرگەن تاپسىرماسىن ورىنداۋدى ۇكىمەت ەندى قولعا الۋى ءتيىس. ماسەلەن, باتىستا ۋنيۆەرسيتەت – مۇناي حيمياسى زاۋىتى – مۇناي ءوندىرىسى كومپانياسى تۇتاستىقتا جۇمىس ىستەي باستادى. دەمەك, وسىنداي شارا عىلىمنىڭ بارلىق سالالارى بويىنشا قولعا الىنسا ءىس ناتيجەلى بولماق. ءبىز سياقتى حالقىنىڭ سانى از, ەكونوميكاسى دامۋ ۇستىندەگى ەلگە تەحنولوگيا اۋاداي قاجەت. سوندا عانا الەمنىڭ الىپ مەملەكەتتەرى مەن توڭىرەگىمىزدەگى ەلدەر بىزبەن ساناسادى.
ۇكىمەتتىڭ, بارلىق دەڭگەيدەگى اكىمدەردىڭ الدىندا تۇرعان ناقتى ءارى كەلەلى مىندەتتەر, مىنە, وسىنداي. وسى جىلعى 12 ناۋرىزدا وتكەن قازاقستاننىڭ يندۋستريالىق ءوندىرىسىن قۇرۋعا ارنالعان ارنايى كەڭەستە مەملەكەت باسشىسى تاعى دا ءبىر قابات ولاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ايتىپ ءوتتى. اسىرەسە, وڭىرلەردەگى باسشىلار الدىندا اسا جاۋاپتى مىندەتتەردىڭ تۇرعانىنا نازار اۋدارىلدى. ويتكەنى, يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسى اياسىندا ىسكە اساتىن جالپى قۇنى 4,7 ترلن. تەنگە بولاتىن 191 جوبانىڭ اعىمداعى جىلى 144-ءى وبلىستاردىڭ دەڭگەيىندە اياقتالۋى ءتيىس. باستى ماسەلە, نىسانداردىڭ دەر كەزىندە بەرىلۋىن قاداعالاۋمەن قاتار, ونىڭ تولىقتاي جوبالىق قۋاتىن يگەرۋدى قامتاماسىز ەتۋ كەرەكتىگىنە تىرەلىپ وتىر. ماسەلەنىڭ بىلاي قويىلۋى كەزدەيسوق ەمەس. بىزدە سوڭعى ۋاقىتتاردا ساياسي ۇرانشىلدىق پەن ناۋقانشىلدىقتىڭ بەل الىپ بارا جاتقانى اششى دا بولسا شىندىق. ءتىپتى كوزبوياۋشىلىققا دەيىن جول بەرىلەتىن جاعدايلار كورىنىس بەرۋدە. وسىعان بايلانىستى ەلباسىنىڭ ءوزى الاڭداۋشىلىق بىلدىرگەنىن بىلەمىز. ول كىسى, ماسەلەن, “دجەنەرال ەلەكتريك” كومپانياسىنىڭ تەحنولوگياسى بويىنشا ەۋرازيا كونتينەنتىندە تۇڭعىش رەت لوكوموتيۆتەردىڭ بەسىنشى بۋىنى بولىپ سانالاتىن جاڭا تەپلوۆوزدار شىعارۋ زاۋىتىنىڭ وتكەن جىلى استانا قالاسىندا العاشقى ءونىمىن بەرۋ تۇساۋكەسەرىنە قاتىسقانىن, ال شىندىعىندا العاشقى تەپلوۆوزدىڭ قازىر عانا تولىق قۇراستىرىلىپ بىتكەنىن ايتا كەلە, بۇل ءىس-شارانىڭ انشەيىن الداۋ ەكەندىگىن قاتتى سىنعا الدى. الداعى ۋاقىتتا مۇنداي جونسىزدىكتەردىڭ تامىرىنا بالتا شابۋ قاجەتتىلىگىن ەسكەرتە وتىرىپ, پرەزيدەنت بارلىق دەڭگەيدەگى اكىمدەرگە ءوز ايماقتارىندا بۇگىندەرى جۇمىس جاساپ جاتقان جانە تاياۋ بولاشاقتا ىسكە كىرىستىرىلەتىن كاسىپورىنداردى تۇراقتى نازاردا ۇستاپ, ولاردىڭ ۇزاق مەرزىمدى تاپسىرىستار الۋىنا ىقپال ەتىپ وتىرۋىن تاپسىردى. ەلباسى, سونىمەن قاتار, بارلىق باسشىلارعا حالىققا جاقىن بولۋ كەرەكتىگىن, ولاردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن دەر كەزىندە شەشىپ وتىرۋدى, ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ جاعدايىنىڭ جاقسارۋىنا كومەكتەسۋىن, جەكە باسىنىڭ قاراپايىم بولۋىن قاتاڭ ەسكەرتتى. ءيا, بۇگىنگىدەي شەشۋشى تۇستا تىزگىن ۇستاعان ازاماتتار تويدان گورى ويعا دەن قويسا, جاعىمپازدىقتان گورى جاسامپازدىققا بوي ۇرسا, اسىرە قىزىعۋشىلىقتان گورى پراگماتيكالىق قادامداردى ۇستانسا ۇپايىمىز تۇگەندەلىپ, شارۋامىزدىڭ بۇتىندەلەتىنى ءسوزسىز.
ەلدى جاڭعىرتۋ ستراتەگياسىن ىسكە اسىرۋدىڭ تابىستىلىعى مەملەكەتتىك رەسۋرستارمەن قاتار, بارلىق قازاقستاندىقتار مەن بيزنەستى جۇمىلدىرۋعا دا بايلانىستى ەكەندىگىن اتاپ وتكەن ءجون. مىناداي ءبىر اقيقاتقا نازار اۋدارساق. قاي ەلدىڭ بولسا دا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇراقتىلىعى جەكە مەنشىك سەكتورىنىڭ, سونىڭ ىشىندە شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ۇلەسىنە تىكەلەي قاتىستى. تاۋار ءوندىرىسىن ۇلعايتىپ, ازىق-ت ۇلىك مولشىلىعىن جاسايتىن دا, قىزمەت ساپاسىن جاقسارتاتىن دا – وسى ورتا تاپ. ەكونوميكا تۇراقتى بولۋى ءۇشىن شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ۇلەسى 70-80 پايىز, كەم دەگەندە 40-50 پايىز بولۋى كەرەك. ال, قازاقستاندا بۇل كورسەتكىش 20 پايىزعا جەتەر-جەتپەس قانا. سوندىقتان, 2010 جىلدان باستاپ وڭىرلەردە كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ جونىندە بىرىڭعاي بيۋدجەتتىك باعدارلاما ىسكە كىرىستى جانە ول “بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020” دەگەن اتاۋعا يە بولدى. بۇل باعدارلامانىڭ ماقساتى كاسىپكەرلىكتىڭ, بارىنەن بۇرىن شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ جاڭا توبىن دامىتۋ ەسەبىنەن تۇراقتى جۇمىس ورىندارىن اشۋ بولادى. ولاي بولسا, جۇمىسقا ىنتالى ءاربىر ازامات ءۇندى حالقىنىڭ ۇلى پەرزەنتى دجاۆاحارلال نەرۋدىڭ “تابىس كىم باتىل قيمىلداسا, سونىڭ ۇلەسىنە ءجيى تۇسەدى” دەگەن قاناتتى ءسوزىن قاپەردە ۇستاپ, وسى ءبىر وڭتايلى ءساتتى ۇتىمدى پايدالانعانى ءجون.
كەنجەبولات جولدىباي, ساياساتتانۋشى.