ءبىر قاپ ۇن

(قاز-قالپىندا) ءدۇريانىڭ سوعىسقا ءوزى سۇرانىپ كەتكەن ۇلى ساعيدان تۋرا ون سەگىز جاسقا تولعان كۇنى جانە ءبىر ءۇشبۋ حات كەلدى. كەنجە بالا ساعىنادى, ءجيى حات جا­زادى. ءدۇريا ادەتتەگىدەي كەلگەن حاتتى ماڭدايىنا باسادى, سودان سوڭ كە­زەرگەن ەرنىن تيگىزىپ سۇيگەن بو­لادى. جاڭا دا سول ادەتىن قايتالادى. كەلىنى كۇلزادا سىرتتا ەدى. الگى ازىردە ەنەسىنىڭ تاڭعى شايىن بەرىپ, ءۇي ءىشىن جيناستىرىپ بولعان سوڭ, قورا-قوپسىنى رەتكە كەلتىرمەك بو­لىپ دالادا جۇرگەن. بالانىڭ حا­تىن تاپسىرعان پوشتاشى اسىپبايعا “سىرتتاعى كەلىندى ماعان ءجى­بەر” دەپ ءوتىندى. پوشتاشىنى­ڭ كەلگەنىنەن-اق ءبىر جاڭالىقتىڭ بو­لا­رىن ءىشى سەز­گەن كۇلزادا جۇرەگى الىپ-ۇشىپ جەتتى دە, ەنەسىنىڭ جا­نى­نا تىزەرلەي وتىرا كەتتى. سودان سوڭ: – جاي ما, اپا؟ – دەدى دەمىن ىشىنە تارتىپ. حاتتى قولىنا الىپ ۇسىنا بەرگەندە ءدۇريانىڭ قولى تاعى قالتىراپ كەتىپ ەدى. بۇل دەرت كەيىن پايدا بولدى. باستاپقىدا ولاي ەمەس-ءتى. ۇلكەن ۇلى ەركەبەكتىڭ فين سوعى­سىنان قايتپاي, قارا قاعاز العا­نىن­دا جابىسقان كەسەل. ساعي سول تۇڭعىش ۇلى مەن ەكى قىزدان سوڭعى كەنجەسى بولاتىن. قىزدار تۇرمىسقا شىعىپ, جان-جاققا جولىن تاۋىپ كەتكەن. اۋىلداس جەڭگەلەرى ساعيدىڭ اتىن اتاماي “شاقالاق سارى”, كەيىن ەسەي­گەندە “سارى جىگىت” دەپ اتايتىن. سول ەسىنە ءتۇسىپ “قايداعى جىگىت” دەپ كەمسەڭدەدى ءدۇريا. اپاسىنىڭ دىرىلدەي سوزعان قو­لىنان حاتتى العاندا كۇلزادانىڭ بويى شىمىرلاپ سالا بەردى. تانىس جازۋ كوزىنە وتتاي باسىلىپ “سا­عي­دىڭ ءوزىنىڭ قولى, ءوزىنىڭ” دەي بەرگەن ىشتەي. جازۋى اسەم, تۇسىنىكتى, جاقسى ەدى. ادەتتەگىدەي سيا قا­لاممەن جازىپتى. ء“تىلىنىڭ تابى بار شىعار؟” ويىنا كەلگەن وراي­سىز ويىنان ءوزى ۇيالىپ قىم­سىنىپ قالدى دا, تەزدەتىپ حاتتى اشتى. – اپا, وقيىن. – وقى, قاراعىم, وقى. “بيس­سي­ميل­لا”, – دەپ باستاپ وقى. “بيسسيميللا”,  دەدى, كۇلزادا. تاعى ەكى رەت ىشىنەن قايتالادى. سو­دان سوڭ بولماشى ءدىرىلى بار داۋسىن قاتتىراق شىعارىپ وقي باستادى.  “ارداقتى اپام مەنىڭ, امان-ەسەن­سىڭ­دەر مە؟ اۋرۋ-سىرقاۋدان ساۋ­مى­­سىڭ­دار؟ قىسقى وتىندارىڭدى قامداپ الدىڭدار ما؟ كىم قول ۇشىن بەرىپ ءجۇر؟ وڭعاربەك پەن ولجابەك دەمەۋ جاسار؟ بىراق, ولاردىڭ دا ءوز ۇيلەرى بار, كۇلزادا جانىڭدا عوي جاسي بەرمە, جان انام...” وسى جەرگە كەلگەندە ءدۇريانىڭ كوزىنەن جاس ىتقىپ شىقتى. “اي­نا­لايىن-اي, ءبىز ءۇشىن قام جەپ قاي­تەسىڭ؟ ەل ىشىندەمىز عوي, ولەر دەيسىڭ بە؟” – دەدى كيمەشەگىنىڭ ۇشىمەن كو­زىنىڭ جاسىن سۇرتكىلەپ. – ارى قاراي وقى. ...“اپا, كەشە قاتتى سوعىس بولدى. ەكى جاقتان دا ولگەندەر جەتەرلىك. ءبىر ەس جيعان شاقتا جانىمدا ءبىر وزبەك جانە ورىس جىگىتى ۇشەۋمىز وتىر ەكەنبىز. وكوپتىڭ ءىشى تەرەڭ. قارسى الدىمىزداعى جا­زىققا كوز جىبەرسەك تەڭكيىپ جاتقان نەمىس سول­دات­تا­رى­نىڭ ولىكتەرى كورىنەدى. ءوزىمىزدىڭ ولگەن جا­ۋىن­گەرلەردىڭ سۇيەكتەرىن جيناپ جەر­لەگەنبىز, جارالىلارىن ارباعا تيەپ سانچاستقا الىپ كەتكەن. نەمىستەر بولسا ولىكتەرىن جيناۋعا شامالارى جەتپەي كەرى شەگىنىپ ەدى. – ءجۇر, قولدارىنداعى ساعات­تا­رىن كورەيىك, – دەدى وزبەك بالا ءبىر ۋا­قىتتا. ونى ورىس جىگىتى ىلە قو­س­تادى. ويلارى, ءتاۋىرىن قولدارىنان سى­پىرىپ, جيناپ الماق. “بار­ماي­مىن, وزدەرىڭ بارا بەرىڭدەر”, – دەدىم...” حاتتىڭ وسى تۇسىنا كەلگەندە ءدۇريا: “اقىلىڭنان اينالايىن, اللا, جار بولا گور, جالعىزعا!”  دەدى. “قۇداي سۇيمەيتىن قىلىقتان اۋلاق ءجۇر اينالايىن, اۋلاق ءجۇر...” – ارى قاراي وقى. ساعيدىڭ “بارمايمىن, وزدەرىڭ بارا بەرىڭدەر” دەگەنىنە قاتتى ءسۇي­سىنىپ قالعان كۇلزادا ەندى حاتتى ودان ءارى ەكپىندەتىپ, داۋسىن ءدىرىلسىز شىعارىپ, ساڭقىلداپ وقي جونەلدى. “...سوسىن ەكەۋى باستارىنا تەمىر كاسكالارىن كيىپ, مىلتىقتارىن يىقتارىنا اسىپ وكوپتان ورمەلەپ شىقتى دا, باۋىرمەن جورعالاپ نەمىس جاۋىنگەرلەرىنىڭ ولىكتەرىنە قاراي جىلجىدى. جەتتى. بىرەۋىن اۋدارىپ كوردى. ەكىنشىسىن دە... ءۇشىن­شى ولىكتى دە اۋدارىپ بايقادى. ءبىر-بىرىنە باس بارماقتارىن شوشايتىپ ء“بارى جاقسى” دەگەندەي بەلگى بەردى. سوعان قاراعاندا كوڭىلدەرى توق, ولجالى. ءبىر ءسات باسىن قالت ەتكىزىپ كوتەرگەنى سول-اق ەدى, وزبەك جىگىتى سۇلق ءتۇستى. “نە بولدى؟” – دەگەندەي سولاي قاراي بىلمەك ءۇشىن باۋىرلاي جورعالاعان ورىس جىگىتى دە مۇرتتاي ۇشتى. جاۋ مەرگەنى كوپتەن بارلاپ وتىرسا كەرەك, قالت جىبەرمەدى...” “دۇنيەقوڭىزدىق-اي,” – دەدى كۇڭىرەنىپ ءدۇريا انا. “ەتەگىڭنەن تار­تىپ, ەس بەرگەن اللاعا مىڭ دا ءبىر راح­مەت. قۇداي سۇيمەيتىن قىلىقتان اۋ­لاق ءجۇر ق ۇلىنىم.” دەمىن ىشىنە تار­تىپ ءبى­راز ءۇنسىز وتىردى ءدۇريا انا. بالانىڭ قانشالىقتى قاتەرلى جولدا ەكەنىن تىپتەن قاتتى سەزىنىپ وتىر. اراشا تۇسەر امالى جوق. جالعىز سۇيەنەرى جاراتقان يەسى. سوعان جالبارىندى. –             ارى قاراي وقي بەر. مەر­گەن­نىڭ ءمۇلت جىبەرمەگەنى كۇلزاداعا دا ۇرەي اكەلدى. ء“سال جىبەرگەن قاتەلىگى بولسا, بۇكىل اۋلەتتەن قالعان جالعىز ەركەك كىندىك ساعيدى دا جالماي سالماق ەكەن.” جاس ايەلدى ۇرەيلى وي قاجىتىپ ءجى­بەر­دى. “وقىساڭشى, نەگە ءۇنىڭ شىقپاي قالدى,” – دەگەن اپاسىنىڭ داۋسىنان سوڭ بارىپ ەسىن جيدى. ارى وقۋعا قورىقسا دا دەمىن ىشىنە تارتىپ وقي باستادى. “...ار جاعىندا تىعىلىپ جاتقان نەمىس مەرگەندەرىن بايقامادى. سولاي مەرت بولدى اقىرى. اپا, مەنى قۇداي ساقتادى. بارسام عوي, ساعان وسى حاتتى جازا الار ما ەدىم؟ اپا, جەتى نان ءپىسىرىپ تاراتشى. كورىسكەنشە, كۇن جا­ق­سى بولعاي – ساعي.” – ءتۇسىندىڭ بە؟– دەدى ءدۇريا. – ءتۇسىندىم. – وندا اتاڭ تارازدان اكەلگەن قىلشىق قاپتاعى ۇننىڭ اۋزىن اش. اق ۇننان جەتى نان ءپىسىر, قاراعىم. – جارايدى, اپا, – دەپ, كۇلزادا ورنىنان ۇشىپ تۇردى. ءدۇريا اق ۇنعا كۇلزادانىڭ قو­لىن تيگىزبەيتىن ەدى. “بالام امان-ەسەن ورالعاندا اشامىن, ساعيىم اق نان جەيدى,” دەپ سول ءۇشىن ىرىم­داپ ساقتاپ جۇرگەن-ءدى. وزدەرى تارى ءتۇيىپ, تالقان ەزەدى. ءجۇ­گە­رى­نىڭ ۇنىنان نان جاۋىپ جەيدى. “بالام امان-ەسەن كەلسىنشى, اق توقاش ءپىسىرىپ بەرەمىن, ەتكە اق جايما سالىپ بەرەمىن,” – دەيتىن كوڭىلى ورنىعىپ وتىرعاندا. سويتكەن ءدۇريا اق ۇن تولى قىلشىق قاپتىڭ اۋزىن بۇگىن اشۋدى بۇيىردى. اشىتىپ الىپ, وتكەندە شىجعىرىپ العان ەشكىنىڭ ءىش مايىنا جەتى نان ءپىسىردى. داستار­قان­عا اق توقاش شاشتى. كورشى ابى­سىن­دارى مەن كەلىندەرىن شاقىرىپ بىرگە شاي ءىشتى. “با­لا­ڭىز­بەن اللا امان-ەسەن قا­ۋىش­تىرسىن,” – دەدى ايقىز. جۋىقتا كۇيەۋىنەن قارا قاعاز الىپ قايعى جۇتىپ جۇرگەن جايى بار ەدى. – قاجىما, قالقام. ەندى مىنا جانىڭداعى قارعاشىڭدى قۇداي امان قىلسىن. سونىڭ تىلەۋىن تىلە. جازمىشتان وزمىش جوق, – دەپ, ءدۇريا شەشەسىنىڭ جانىندا وتىرعان قارا قىزىنىڭ شاشىن سيپالاپ باسۋ ايتتى. – ءدام الىپ وتىرىڭدار. ءوزى دە توقاشتىڭ ءبىر ءتۇيىرىن اۋزىنا اپارىپ “امان جەتكەي ق ۇلى­نىم” دەدى ىشتەي. ەرتەرەكتە كەتكەن ەركەبەگى ەسىنە ءتۇسىپ ەدى “قارا قاعاز جۇت­قان قارعام” دەپ كەمسەڭدەپ قال­دى. ابىسىندارى “قوي, قوي ەندى, بارىڭنىڭ باعىن تىلە” دەگەن سوڭ باسىلىپ, اق جاۋلىعىنىڭ ۇشىمەن كوزىنىڭ جاسىن ءسۇرتتى. ب ۇلىڭعىر كۇندەر ءۇمىت شىراعىن ماز­داتىپ ءوتىپ جاتتى. ايتەۋىر, ساعي حاتقا جالقاۋ ەمەس. قولى قالت ەتكەن­دە اناسىنا حات جولدايدى. “ەركەبەك اعام بولسا اناۋ, اپام جاسىپ ءجۇر”, – دەپ ويلايتىن شىعار. حاتتارىندا بولعان وقيعانىڭ ءمان-جايىن تاپتىشتەپ باياندايدى. ءالى بالا ەكەنى بەلگىلى, اپام ۇرەي­لە­نە­دى-اۋ دەگەن وي ويىنا كىرىپ-شىق­پاي­دى. جانىن تۇرشىكتىرگەن وقيعا­لار­دى تاپتىشتەپ بايان ەتەدى. “اللا ساقتادى” دەيدى سودان سوڭ. سودان سوڭ “اپا جەتى نان تاراتىپ بەرشى” دەيدى ادەتتەگىدەي. مۇندايدا ءدۇريا ج­ا­نىن­دا كوزى باقىرايىپ وتىرعان كەلىنى كۇلزاداعا قارايدى. قۇلزادا اق توستاعانىن الىپ, قىلشىق قاپقا قاراي تۇرا جۇگىرەدى. قانشا جۇگىرگەنى بۇگىندە ەسىندە جوق. “بولماسا بول­ما­سىن. ساعي امان كەلسە بولعانى... ساعي امان كەلسە عوي...” اپاسى ءبىر قۇراق كورپەنى قۇراس­تىرىپ جۇرگەن. سونىڭ قا­مىن­دا. كۇنى بويعى ەرمەگى سول. “ساعيىم كەلگەندە توسەيمىن”, – دەپ قويادى كوڭىلى ورنىعىپ وتىرعاندا. – اپا, كوزىڭىز اۋىرسا مەن كوك­تەيىن,– دەپ كۇلزادا ىنتا ءبىلدىردى. – سەن قاراپ وتىرساڭ دا جەتەدى قا­راعىم, ءسويتىپ-اق ۇيرەنەسىڭ, زەيىنىڭ بولسا. ەنەسى ەكەۋى وسىلاي جايما-شۋاق وتىرعاندا سىرتتان: – ءدۇريا-اۋ, ءدۇريا, حات ال, بالاڭ­نان حات كەلدى, – دەگەن ءاسىپ­باي­دىڭ ادەتتەگىدەي اندەتكەن داۋسى كەلدى. ءسىرا, اسىعىس بولار-اۋ. بول­ماسا ءوزى ۇيگە كىرىپ, امان-ساۋلىق سۇ­راسىپ, اكەلىپ بەرۋشى ەدى. – اپا مەن بارايىن, – دەپ كۇلزادا وتىرعان ورنىنان جەڭىل كوتەرىلدى دە, جۇگىرە جونەلدى. سول, ادەتتەگىدەي ساعيدىڭ اماندىعىن جەتكىزىپ جۇرگەن ءۇشبۋ حات. سيا قالاممەن جازعان حاتى. بەلورۋسسيا جەرى, سمولەنسكىدەن. سوعان قاراعاندا وسى قالانىڭ ماڭىنداعى ۇرىس مايدانىندا بولسا كەرەك. “وقى, قاراعىم”, – دەدى ءدۇريا كەلىنى اپتىعىپ ۇيگە كىر­گەن­دە, ۇيرەن­شىك­تى قالپىنا باسىپ. كۇلزادا باسىنداعى جۇقا ورامالىن تۇيگىشتەپ تارتىپ بايلادى دا, تەز-تەز حاتتى اشىپ “بيس­سي­ميللا” دەپ وقي باستادى. “اپا, امان-ەسەنسىڭ بە؟ كوكەم اۋليەاتادان قايتتى ما؟ بالكىم, ءالى دە ءبىراز ۇستار-اۋ, جۇمىسشى كۇشى اسا قاجەت, جەتىسپەي جاتىر عوي. سوعىس تەز بىتسە ەكەن. اللا جازسا, بالكىم ءبارىمىز بىرگە جەتەرمىز. جەت­كىزەتىن كۇندەردى جازعاي...” – ايتقانىڭ كەلسىن, اي­نا­لايىن, – دەدى وسى تۇسىنا كەل­گەندە كۇلزادانىڭ داۋسىن شورت ءبولىپ. – قۇداي وڭىنان اۋزىنا سالىپ وتىر­عان شىعار, قايتار كۇنى دە جاقىنداعان سىڭايلى ما؟ – ارى قاراي وقى, – دەدى ءدۇريا سۋلانعان كوزىنىڭ جاسىن ءسۇرتىپ. “...كەشەگى ايقاس ەسەڭگىرەتىپ كەتتى اپا. قانشا مارتە ۇرىسقا ءتۇسىپ ءجۇرىپ ءدال وسىلاي ەسىمنەن تانىپ قۇلاعان كەزىم بولماپ ەدى. باسىمدى كوتەرسەم ماڭايىمدا ءتىرى پەندە جوق, قاپتاعان ولىك ەكەن. ءسىرا, نەمىس سولداتتارى مەنى دە ولدىگە ساناعان بولار, تيمەپتى. قيمىلداماعانىم قانداي جاقسى بولعان, قىبىر ەتسەم اتىپ كەتكەن بولار ەدى...” – نە دەيدى ق ۇلىنىم, – دەپ ءدۇريا انا داۋىس كوتەرىپ جىلاپ جىبەردى. اپاسى جىلاعان سوڭ كۇلزادا دا بۋلىعىپ, وكسىپ-وكسىپ بارىپ جاسىن تىيدى. – امان-ەسەن قالعانىڭا شۇكىر. اللاعا مىڭ العىس. ارى وقى, تەز. “... سودان كوزىمدى اشىپ ءبىراز جاتتىم. باسىمدى كوتەرىپ قي­مىل­دايىن دەسەم, وتكەندە شەيىت بولعان ەكى جولداستىڭ تاعدىرى ەسىمە ءتۇسىپ, بويىمدى ۇرەي بيلەپ, ساقتانامىن. جاتقان جەرىم الاسا ءبىر توبەشىكتىڭ ەڭىس بەتكەيى ەدى. تومەندەۋ ەتەگىندە سۇرلەۋ جول بار. العى شەپكە قاتىناس جولى. ءبىزدىڭ جاۋىن­گەرلەر, اگەركي جە­ڭىس­تى بولىپ العا وزىپ كەتكەن بولسا, كەشكە دەيىن اتتى اربا­دا­عى اس كۋحنياسى وسى جەردەن ءوتۋ كەرەك. سول سۇرلەۋگە قاراپ ءبىراز جات­تىم. ءۇمىتىم الدامادى. نە كە­رەك, الدىڭعى شەپتەگى جا­ۋىن­گەر­لەرگە اس-سۋ اپاراتىن اتتى ارباكەش تە كورىندى-اۋ. تانىدىم. وزىمىزدىكى. ايقايلايىن دەسەم كومەيىمە تاس تىعىلعانداي ءۇنىم شىقپايدى. جان-جاعىما قاراي اۋدارىلىپ قيمىل جاساپ كورىپ ەدىم, اياق-قولىم ساۋ سەكىلدى. ءبى­راق, كوكجەلكەم ءزىل تارتىپ اۋىر­سىندى. اياعىمدى, قولىمدى تاعى دا ارى-بەرى قيمىلداتتىم. قي­مىلىم جاقسى. تۇرا سالىپ جۇگىر­گىم كەلدى. نەمىستىڭ مەرگەندەرى جوق پا ەكەن دەپ تاعى دا كۇدىك­تەندىم. بولسا قايتەر ەكەن دەپ مىلتىعىمدى جوعارى كوتەردىم. بەلگى بولمادى... ارباكەش بولسا, سۇرلەۋ جولدا اسىقپاي كەتىپ بارادى. ونىڭ ءوز ماقساتى بار. جان-جاعىنا قاراي­تىن ءتۇرى جوق. بايقايىن دەپ مىل­تىعىمدى تاعى دا كوتەردىم. ءسويت­كەنشە بولعان جوق, ءشۇرىپ­پە­سىنە ساۋساعىم ءتيىپ كەتىپ, وق اتىلدى. ارباكەشكە قارادىم, ول شوشىنىپ توقتاي قالدى دا جەرگە سەكىرىپ ءتۇسىپ, اربانىڭ استىنا باۋىرلاپ جاتا قالدى. اتىلىپ كەتكەن وققا ەش جاۋاپ بولماعان سوڭ, تۇرا سالىپ ارباكەشكە قاراي قۇستاي ۇشتىم. كوكجەلكەم قاتتى اۋىرىپ كە­لەدى... جەتتىم-اۋ, جەت­تىم... قاي­تا ەسىمنەن ايىرى­لىپ قا­لىپ­پىن. كوزىمدى اشسام, دالا­لىق گوسپيتالدا جاتىر ەكەنمىن. كوك­­جەلكەمنەن قاتتى جاراقات الىپپىن... قازىر جاقسىمىن, اپا. وسى حاتتى العان سوڭ تاعى جەتى نان ءپىسىرىپ تاراتشى... كورىسكەنشە كۇن جاقسى – ساعي.” ءدۇريا بولدى ما دەگەندەي كۇلزاداعا قارادى. كۇلزادا “اپا قازىر” دەپ ورنىنان ۇشىپ تۇردى دا اق توستاعانىن قولىنا الىپ, ادەت­تەگىدەي قىلشىق قاپتىڭ اۋ­زىن اشۋعا اسىعىپ بارا جاتتى... ... سوعىس اياقتالىپ, سول جىلدىڭ التىن كۇزىندە ساعي اۋىلعا امان-ەسەن ورالعاندا قىلشىق قاپتاعى اق ۇننان ەكى-ءۇش توستاعانى عانا قالعان ەدى... جەتى نان... ءبىر قاپ ۇن... *** جەڭىستى جىلدان سوڭ ارادا ەلۋ جىل وتكەندە 9 مامىر كۇنى اق جاۋلىقتى اجە كۇلزادا جەتى پەرزەنتى مەن ولاردان وربىگەن نەمەرەلەرىنىڭ الدىندا وسى سىردى العاش اشىپ ەدى. ەرعالي ساعات.