اتىنداعى ناگرادالار بار ەكەنى بەلگىلى. ال مومىش ۇلى وردەنى نەگە جوق؟بىز بارلىق كەزدە مومىش ۇلى لەكتسياسىن قىزىعۋشىلىقپەن كۇتەتىنبىز. ول قانداي ءبىر ماتەريال بولماسىن, كوبىنە قاعازعا قاراماي, سحەماعا, اسكەري تاجىريبەگە سۇيەنە ءتۇسىندىرىپ, ءار تەزيسىن ونەگەلى مىسالدارمەن بەكىتەتىن. تاكتيكانىڭ كۇردەلى ماسەلەلەرىن تۆورچەستۆولىقپەن ويلاپ, تۆورچەستۆولىقپەن شەشە بىلۋگە باۋليتىن. ول شەنگە باس يمەس قاراپايىمدىلىعىمەن جانە تىڭداۋشىلاردىڭ بارىنە قاتاڭ تالاپ قويا بىلەتىن ادىلدىگىمەن ءبىزدىڭ سۇيىسپەنشىلىگىمىزگە ءبولەنگەن ەدى. (ي.م.گولۋشكو, گەنەرال-پولكوۆنيك, اسكەري عىلىمداردىڭ دوكتورى, پروفەسسور, كسرو قورعانىس مينيسترلىگىندەگى تىل شتابىنىڭ باستىعى).
بويى ورتادان بيىك, ازداپ تولالاۋ, ەتتى-جەڭدى كەلگەن, جوتالى قىر مۇرىندى, سىمباتتى جىگىت اعاسىمەن الماتى اسكەري گوسپيتالىندا كەزدەستىم. ول كىسى ءوزىن:
– پولكوۆنيك بەرگەنعالي ورازعالي ۇلى سەيىتقاليەۆ, – دەپ تانىستىردى. ءبىراز سويلەسە كەلە:
– ءسىزدى مۇندا شاقىرعان سەبەبىم, باۋىرجان مومىش ۇلى تۋرالى كوڭىلىمدە جۇرگەن ويلار بار ەدى, سونى ايتقىم كەلدى, – دەدى.
– ايتىڭىز, قۇلاعىم سىزدە.
ەكەۋمىز اشىق الاڭنىڭ شىعىس بولىگىندەگى ۇزىنشا, جايپاق ورىندىققا قاتار جايعاستىق. كۇز كۇنى توبەمىزدەن نۇرىن اياماي توگىپ تۇر.
– 1983 جىل. الماتىداعى ورتا ازيا اسكەري وكرۋگى شتابىندا جۇمىس ىستەپ ءجۇرگەنمىن. مەنى ساراتوۆ وبلىسىنداعى ۆولسكي اسكەري ۋچيليششەسىن ءبىتىرۋشىلەردەن ەمتيحان قابىلداۋعا جىبەردى. وندا ءبىر اي بولدىم.
ەمتيحان قابىلداۋ ساراپشى توبىنىڭ توراعاسى, كسرو قورعانىس ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى, گەنەرال-پولكوۆنيك ن.روجكوۆ ۋچيليششە باسشىلارىمەن مەنىڭ قابىلداپ وتىرعان ەمتيحانىما قاتىناستى.
– ءبىز كەدەرگى جاسامايىق, جۇمىسىڭىزدى جالعاستىرا بەرىڭىز, – دەپ 15-20 مينۋتتان كەيىن ول كىسى اۋديتوريادان شىعىپ كەتتى.
– ەمتيحان تاپسىرۋشىلار سانى قانشا ەدى؟
– مىڭ. سول مىڭنىڭ ىشىندە جالعىز قازاق جىگىتى قاجىعالي مۇقاتوۆ بولدى. ول كەيىن گەنەرال اتانىپ, ۇزاق جىل قورعانىس مينيسترلىگى تىل باسقارماسىن باسقاردى. قازىر دە جاۋاپتى قىزمەتتە. اڭگىمەمە قايتا ورالايىن, تۇسكە جاقىن ۋچيليششە باستىعىنىڭ ورىنباسارى كەلىپ:
– ءسىز ساعات ەكىدە گەنەرال-پولكوۆنيك ن. روجكوۆتىڭ الدىندا بولۋىڭىز كەرەك, – دەدى.
ايتقان مەزگىلدە بارىپ, قابىلداۋىنا كىردىم. ورنىنان تۇرىپ, ك ۇلىمسىرەي سالەمىمدى الىپ:
– سەن قازاقسىڭ با؟ – دەدى.
– ءيا, قازاقپىن.
– دايىندىعىڭ جاقسى ەكەن. باۋىرجان مومىش ۇلىن بىلەسىڭ بە؟
– بىلەم. ول كىسى ەل, حالىق باتىرى عوي. ءوز باسىم ديدارلاسىپ, سويلەسكەن جان ەمەسپىن. سىرتىنان ماقتانىش ەتىپ, وزىمە ۇستاز سانايمىن. تەك قيىنى, بىلتىر مارقۇم بولدى.
– ەستىدىم. وتە وكىنىشتى, – دەپ قينالا قاباق شىتتى گەنەرال.
– اسكەري اكادەميادا مەن ول كىسىنىڭ ءدارىسىن تىڭداپ ەدىم. كەرەمەت پەداگوگ بولاتىن. ساباعىنان قالماۋعا تىرىساتىنبىز. ءار لەكتسياسى, جيناعان تاجىريبەسى بىزگە ۇمىتىلماس اسەر قالدىراتىن. سول اسەرى مەنىڭ وسىنداي دارەجەگە جەتۋىمە سەبىن تيگىزدى دەپ ويلايمىن. ول كىسى سەنىڭ ۇلتىڭنىڭ عانا ەمەس, بۇكىل سوۆەت حالقىنىڭ دا كوكىرەگىندە ساقتالادى دەپ بىلەم. بەينەسى ءار كەز جادىمدا. شاكىرتتەرىنە سونداي سىيلى, قادىرلى, وتە ءبىر ادىلەتتى ادام ەدى. ول كىسىدەن ءبىلىم العانىمدى وزىمە ۇلكەن مارتەبە سانايمىن. باۋىرجان مومىش ۇلى مەنىڭ ۇلى ۇستازدارىمنىڭ ءبىرى, – دەدى.
– جاقسى سوزدەر ايتتىڭىز. ءىلتيپاتىڭىزعا جالعىز مەن ەمەس, بۇكىل قازاق حالقى ريزا بولاتىنى ءسوزسىز, – دەپ ەدىم:
– ماسەلە وندا ەمەس, ايتايىن دەگەنىم باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ناعىز پەداگوگ ەكەندىگى. مەنىڭ شامالاۋىمشا, ول كىسىنىڭ ءشاكىرتتەرىنەن ۇلكەن-ۇلكەن 20-عا جۋىق گەنەرال شىقتى. ءوزىڭ ويلاپ, تارازىلاشى, وتانىمىزعا ءبىر قازاق 20 گەنەرال دايىنداپ بەرسە, ول از با؟ سەنى شاقىرعانداعى ماقساتىم – باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ شاكىرتى ەكەنىمدى ايتۋ ەدى. جاقسى, جۇمىسىڭدى جالعاستىرا بەر, – دەپ قوشتاستى. مىنا سوزدەردى ەستىگەندە توبەم كوككە جەتكەندەي بولدى.
وسىلاي دەگەن بەكەڭ ءسال ءۇنسىز وتىردى دا:
– ءسىز بەلگىلى كينورەجيسسەر الماس حاسەن ۇلى بايزاقوۆتى ءبىلۋشى مە ەدىڭىز؟ – دەپ ەكىنشى ءبىر اڭگىمە جەلىسىنە كوشتى.
– ازداپ بىلەم.
– ول تەكتى جەردىڭ بالاسى. اكەسى كەزىندە سەمەي وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, الماتى قالالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولعان كىسى. سول الماس ماعان بىردە:
– ءسىز گەنەرال-پولكوۆنيك يۆان ماكاروۆيچ گولۋشكونى بىلەسىز بە؟ – دەپ سۇرادى.
– حابارىم بار, – دەدىم مەن.
– كومەكشى وپەراتورىم ەكەۋمىز 1985 جىلى ماسكەۋگە بارىپ, يۆان ماكاروۆيچ گولۋشكومەن جولىقتىق. الدىندا ول كىسىنىڭ “تىل سولداتتارى” دەگەن كىتابىنان باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ قانداي ۇستاز, ءوزىنىڭ قانداي شاكىرت بولعانى, باۋكەڭنىڭ ۇلكەن تۇلعا ەكەنى جونىندە ءبىر جارىم بەت جازعان جۇرەك تەربەرلىك جازۋىن وقىپ, تەلەفون سوعىپ:
– باۋىرجان مومىش ۇلى تۋرالى دەرەكتى فيلم تۇسىرسەك دەگەن ويدامىز. بىزگە كومەكتەسە الاسىز با؟ – دەگەنىمدە, گەنەرال:
– كەلىڭىزدەر, قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ءوز كينوستۋدياسى بار. ءسوز جوق كومەكتەسەمىز, – دەگەن بولاتىن.
بارساق, ءبارىن دايىنداپ, بىزگە قولقابىس كورسەتۋگە ءبىر پودپولكوۆنيكتى ءبولىپ قويىپتى. اپتا ءجۇرىپ, جۇمىسىمىزدى ءبىتىرىپ, الماتىعا كەشكى ۇشاقپەن قايتاتىن بولدىق. قوشتاسقالى يۆان ماكاروۆيچ گولۋشكونىڭ كابينەتىنە ەندىك.
– قالاي, كەلگەن شارۋالارىڭىز ءبىتتى مە؟
– ءبىتتى. كومەگىڭىزگە راقمەت! بۇگىن كەشكى ۇشاقپەن الماتىعا ۇشپاقپىز.
– ءوتىنىشىم, ەرتەڭ قايتىڭىزدار. قاي مەزگىلدە ۇشقاندارىڭىز قولايلى؟
– تاڭەرتەڭگى ساعات 9 دۇرىس-اۋ.
تۇيمەنى باستى. ىشكە پودپولكوۆنيك ەندى.
– مىنا كىسىلەردىڭ بيلەتىن ەرتەڭگى ساعات 9-داعى رەيسكە اۋىستىرىپ اكەلىپ بەر, – دەدى دە, ءبىزدى ارى-بەرى الىپ جۇرگەن پودپولكوۆنيككە بۇرىلىپ:
– بۇگىن بۇل كىسىلەردى قىدىرتىپ, موسكۆانى ارالات. كەشكى ساعات 6-دا مەنىڭ ۇيىمە قوناققا الىپ كەل, – دەدى.
ءوزى كەرەمەت كوپشىل, كىشىپەيىل كىسى ەكەن.
– اسىل ۇستازىم تۋرالى جىلى لەبىزىمدى ءبىلدىرۋ شاكىرتتىك پارىزىم, – دەپ داستارقان باسىندا بىزگە باۋكەڭنىڭ ۇستازدىق ومىرىنەن تەبىرەنە سىر شەرتتى. ءبىز سول ءساتتى كينولەنتاعا ءتۇسىرىپ الدىق.
– وي, جارايسىڭ, جىگىتىم, – دەدىم مەن قۋانىپ.
وسى ارادا ەندى سوزگە مەن ارالاستىم.
– بەكە, ءوزىڭىز قايدا, قانداي اسكەري وقۋ ورنىندا وقىدىڭىز؟
– ساراتوۆ وبلىسىنداعى ۆولسكي اسكەري ۋچيليششەسىندە, ودان كەيىن لەنينگرادتاعى ءاسكەري اكادەميادا ءبىلىم الدىم. بىزگە باۋكەڭنىڭ شاكىرتتەرى – اسكەري عىلىم دوكتورلارى, پروفەسسور-گەنەرالدار, اسكەري عىلىم كانديداتتارى – دوتسەنتتەر ءدارىس وقىدى. كەيبىرى دەكان, كافەدرا مەڭگەرۋشىسى بولىپ ىستەيتىن. ولاردىڭ ءبىرازى ءالى دە بار. اكادەميا باستىعى گەنەرال-پولكوۆنيك ەرماكوۆ بالا كەزىندە قازىرگى تاراز قالاسىندا تۇرعان ەكەن. بىزگە بۇيرەگى بۇراتىن.
– باۋكەڭنىڭ شاكىرتتەرى – اسكەري عىلىم دوكتورلارى, پروفەسسور-گەنەرالدار, اسكەري عىلىم كانديداتتارى – دوتسەنتتەر لەكتسيا وقىدى دەدىڭىز. سول كىسىلەردىڭ اتى-جوندەرىن ايتا الاسىز با؟
– ۇزاق جىل كافەدرا باسقارعان اسكەري عىلىم كانديداتى, دوتسەنت, گەنەرال-مايور مارچەنكو, كسرو قورعانىس مينيسترلىگىندەگى باسقارما باستىعى, گەنەرال-پولكوۆنيك يساەنكو, اسكەري عىلىم كانديداتى, دوتسەنت راكيتيانسكي (بۇل كىسى مەنىڭ كۋرستىق, ديپلومدىق جۇمىسىما جەتەكشىلىك ەتكەن, وتە ءىرى مامان, كەرەمەت ۇستامدى, ءبىلىمدى كىسى ەدى). ە, ەسىمە ءتۇستى, پولكوۆنيك سەمەنوۆ سياقتى وقىتۋشىلارىمىز بولدى. ول كىسىلەردىڭ ءبارى باۋكەڭنىڭ شاكىرتتەرى. وكىنەتىنىم, سىزگە ۇقساپ مەن دە ول كىسىلەردەن باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ۇستازدىق ەرەكشەلىكتەرىن سۇراماپپىن. سۇراعانىمدا, ءسوز جوق ايتار ەدى.
– باۋكەڭ كالينين قالاسىنداعى اسكەري اكادەميادا ساباق بەردى ەمەس پە؟ ول كىسىنىڭ لەنينگراد اسكەري اكادەمياسىنا قانداي قاتىسى بار؟
– سۇراعىڭىز ورىندى. ب.مومىش ۇلى ۇستازدىق ەتكەن كالينين قالاسىنداعى اسكەري اكادەميانى ن.س.حرۋششەۆ كەزىندە لەنينگرادتاعى وسىنداي اكادەمياعا قوسقان بولاتىن.
– ە, ەندى تۇسىنىكتى.
– 2001 جىلى باۋكەڭنىڭ 90 جىلدىق مەرەيتويىندا مەن جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمدىگىندەگى ازاماتتارعا:
– ءبىر-ەكى ادامدى لەنينگراد اكادەمياسىنا ىسساپارمەن جىبەرىڭىزدەر. باتىر اعامىزدىڭ شاكىرتتەرى – پروفەسسور-گەنەرالدارمەن سويلەسىپ, اكادەميا مەن پودولسك اسكەري مۇراعاتتارىندا بولسىن. مەنىڭ شامالاۋىمشا, باۋكەڭ تاربيەلەگەن گەنەرالدار سانى 40-تان اسادى. ويتكەنى, ول كىسى اسكەري اكادەميادا بەس جىل بويى ەڭ كەمى ەكى مىڭداي وفيتسەرگە ءدارىس وقىدى. مۇنى دا مۇراعات قۇجاتى ارقىلى انىقتاپ, باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ۇستازدىق قىر-سىرىن اشۋعا بولادى, – دەگەن ءوتىنىش ءبىلدىرىپ ەدىم. ولار: ء“وتىنىشىڭىز ورىندى, ويتەمىز, بۇيتەمىز” دەپ قولداۋ كورسەتكەن سوڭ, اكادەميادا بىرگە وقىعان, سوندا ۇستازدىق ەتىپ جۇرگەن ورىس پروفەسسور-گەنەرال دوستارىما تەلەفون شالىپ, “بىزدەن ادام بارسا, كومەكتەسىڭىزدەر” دەگەنىمدە, ءبارى “كەلسىن, قولدان كەلگەن كومەگىمىزدى ايامايمىز” دەسكەن ەدى. ول كەزدە جاعداي قيىن, قارجى تاپشى بولىپ, ويلاعان ويىمىز ىسكە اسپاي قالدى. ەندى باتىردىڭ 100 جىلدىعىندا سول يدەيامەن ماسكەۋگە, پەتەربۋرگكە ءبىر-ەكى ادام جىبەرسەك دەگەن ءوتىنىشتى جوعارى لاۋازىمدى باسشىلارعا ايتقىم كەلەدى.
تاعى ءبىر تىلەگىم, قۇرلىق اسكەري ينستيتۋتىنا, اسكەري بريگاداعا باۋكەڭنىڭ اتىن بەرسە, ارتىق بولماس ەدى. سونىمەن بىرگە باۋىرجان مومىش ۇلى اتىنداعى ەكى دارەجەلى وردەن تاعايىندالسا, ءبىرىنشى دارەجەلى وردەنمەن پولك كومانديرىنەن جوعارى كومانديرلەر, ەكىنشى دارەجەلى وردەنمەن پولك كومانديرىنە دەيىنگى كومانديرلەر ماراپاتتالسا, دۇرىس بولار ەدى. مۇنى دا مەن اسكەري ادام رەتىندە ساربازداردىڭ رۋحىن كوتەرىپ, ەرلىككە, وتانسۇيگىشتىككە باۋلۋعا سەبى تيەتىن شارا دەپ بىلەم.
ءبىزدىڭ كەيدە باۋكەڭنىڭ اسكەري پروفەسسور اتاعىنا جاي, ۇيرەنشىكتى نارسە دەپ ءۇستىرت, جەڭىل-جەلپى قارايتىنىمىز بار. تەرەڭىرەك ويلانساق, اكادەميا ەسىگىن اشقانعا ونداي اتاقتى وپ-وڭاي بەرە سالمايدى. وعان قانشا تالپىنساڭ دا جەتە الماۋىڭ مۇمكىن. باعالاساق, باۋكەڭنىڭ اسكەري پروفەسسور اتانىپ, اسكەري اكادەميادا ساباق بەرۋى حالقىمىزعا ۇلكەن ابىروي, ۇلكەن ولجا.
– سۇراعانىم ءۇشىن ايىپ ەتپەڭىز, ءوزىڭىز قاي جەردە تۋىپ-ءوستىڭىز؟
– مەن ورىنبور وبلىسى, پەرۆومايسكي اۋدانىنانمىن. اكە-شەشەم بۇرىن ورال مەن اتىراۋدىڭ ورتاسىنداعى تايپاقتىڭ تۇرعىنى ەكەن.
– اتا-اناڭىز قانداي كىسىلەر ەدى؟
– ماقتانعانىم ەمەس, اكەم دە, شەشەم دە, قازاقشا ايتقاندا كورگەندى جاندار-تىن. اكەم جەتىمدىكتىڭ سالدارىنان وقي الماعان. سامارا قورعانىس زاۆودىندا قاراپايىم جۇمىسشى بولىپ جۇرگەنىندە سوعىس باستالىپ, مايدانعا سۇرانادى. تسەح باستىعى:
– سەن جۇمىستى جاقسى ىستەيسىڭ, وزىمىزگە كەرەكسىڭ, جىبەرمەيمىن, – دەپ قارسى بولادى.
– مايدانعا اعام, قۇرداسىم بارا جاتىر. مەنىڭ ولاردان قالعىم كەلمەيدى, – دەپ ول كىسى ەكىنشى رەت اسكەري كوميسسارياتقا ءوتىنىش جازادى. بۇل جولى تسەح باستىعى امالسىزدان رۇقسات ەتەدى.
اكەم جاۋمەن لەنينگراد قورعانىس شەبىندە بەتپە-بەت كەلەدى. ول جەردە وكوپ قازۋ مۇمكىن ەمەس ەكەن, ءسال قازسا, سۋ شىعادى. ءبىرىنشى كۇنى اعاسى وققا ۇشادى. قۇرداسى:
– كەزەك ەندى ماعان كەلدى-اۋ, – دەيدى.
مينومەتتەن اتىلعان سنارياد جارىلادى. ءتۇتىن, شاڭ سەيىلگەندە, اكەم قۇرداسىنىڭ ميى كەۋدەسىندە شاشىلىپ جاتقانىن كورەدى. ءسويتىپ, ءبىر كۇندە اعاسىنان, قۇرداسىنان ايىرىلادى. ءوزى بىرنەشە رەت جارالانىپ, ۇيگە مۇگەدەك بولىپ ورالدى. ول كىسىگە ەرەكشە ريزا بولاتىنىم, بىزگە جاقسى تاربيە بەردى.
– قازىر تۋعان-تۋىسقاندارىڭىز قايدا تۇرادى؟
– سول رەسەيدەگى ورىنبور وبلىسىندا.
– ءسىز قازاقشا جاقسى سويلەيسىز عوي؟
– قازاق ەمەسپىن بە؟ كىشكەنە كەزىمىزدە اكە-شەشەمىز بىزگە باتىرلار جىرىن وقىتاتىن. كەيبىر الماتىلىقتاردىڭ انا ءتىلىن بىلمەيتىنىنە تاڭ قالام, نامىستانام. بۇل جونىندە باۋكەڭنىڭ اشۋلاناتىنى دا ابدەن ورىندى.
– اسكەري شەنىڭىز؟
– پولكوۆنيك. 40 جىلعى اسكەري ومىرىمدە گەنەرال, باستىق بولايىن دەپ ويلاعان ەمەسپىن. ايتەۋىر اكە-شەشەمە, ەلىمە ۇيات كەلمەسە ەكەن دەپ اسكەري قىزمەتىمدى تياناقتى اتقارۋعا تالپىنىپ باقتىم. كەيىن ورتالىق ازيا اسكەري وكرۋگىنىڭ شتابىندا ىستەدىم. 1989 جىلى قازاق كسر جوعارعى سوۆەتىنىڭ قۇرمەت گراموتاسىمەن ماراپاتتالدىم. سول جىلى ورتالىق ازيا اسكەري وكرۋگى تاراپ, تۇركىستان اسكەري وكرۋگىنە قوسىلعاندا, مەن قورعانىس ءمينيسترىنىڭ بۇيرىعىمەن تىل باسقارماسىنىڭ ءبولىم باستىعى بوپ ۆەنگرياعا كەتتىم. 1990 جىلى ۆەنگريادان ەشتەڭە جوعالتپاي, ەشقانداي اپاتقا ۇشىراماي, شىعىنسىز شىققانىم ءۇشىن جاۋىنگەرلىك وردەنىمەن, كەيىنىرەك “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگىنە 10 جىل” مەرەكەلىك مەدالىمەن ماراپاتتالدىم.
جاۋىنگەرلىك وردەندى ماسكەۋدە پرەزيدەنت م.س.گورباچەۆتىڭ ءوزى تابىس ەتتى. سول ساتتە اكە-شەشەمنىڭ ويىنان شىقتىم, ەلىمنىڭ ءۇمىتىن اقتاعان سياقتىمىن دەپ قۋاندىم. كسرو تاراعاننان كەيىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى قورعانىس مينيسترلىگىندە ىستەدىم. كەيىن ءۇش جارىم جىل وڭتۇستىك اسكەري وكرۋگى قولباسشىسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ, گەنەرالدىق مىندەتتى اتقاردىم..
– “شاكىرتسىز – ۇستاز تۇل” دەگەن. قاراماعىڭىزدا بولعان اسكەري كادرلار تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
– كەزىندە مەنىڭ قاراماعىمدا بولعان جىگىتتەردىڭ 15-ءى قازىر ونەگەلى وفيتسەر بولىپ اسكەري قىزمەتىن ادال اتقارىپ ءجۇر.
– ول ازاماتتاردىڭ ءبارى دە باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ بۇگىنگى ءىزباسارلارى عوي؟
– ءدال سولاي. مەنىڭ جوعارىداعى ءوتىنىشىمدى بيلىكتەگى باۋىرلارىمىز ەسكەرىپ, ناتيجەلى شەشىم قابىلدايتىن شىعار دەگەن ۇمىتتەمەن...
– ءۇمىتىڭىزدىڭ اقتالۋىنا تىلەكتەسپىن.
مامىتبەك قالدىباي, جازۋشى. الماتى.