وزگەلەرگە سالماق سالماي, اينالاسىنا قامقورلىقتىڭ نۇرىن شاشىپ جۇرەتىن جاندار بولادى. مەديتسينا عىلىمى سالاسىندا وزىندىك ءىز قالدىرعان, دارىگەر دەگەن اسا جاۋاپتى ماماندىقتىڭ قادىرىن ارتتىرا بىلگەن قۋاندىق دۇيسەنوۆ سونداي جۇرەگى جومارت, جانى اسىل ازامات ەدى.قۋاندىق ءدۇيسەن ۇلى 1940 جىلى 1 ساۋىردە اقتوبە وبلىسىنىڭ بايعانين اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. اكەسى ءدۇيسەن ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقان, اناسى سەيىلحان ۇرپاق ءتاربيەسىنە باسا كوڭىل ءبولگەن كىسى. 1958 جىلى جارقامىس ورتا مەكتەبىن ءبىتىرگەن ق.ءدۇيسەنوۆ اقتوبە مەملەكەتتىك مەديتسينا ينستيتۋتىنا وقۋعا تۇسەدى. ول ءبىلىم الا ءجۇرىپ, مەديتسينا عىلىمى, ونىڭ ىشىندە ءوزى قالاعان ماماندىعى بويىنشا زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن اينالىسادى. ءبىلىمىن تاجىريبەمەن ۇشتاستىرىپ, جاڭا باستامالارعا ۇمتىلىس جاساپ, عىلىمداعى جاڭالىقتاردى تىنباي ىزدەستىرەدى. 1964 جىلى بىتىرگەن ۇزدىك تۇلەكتەردىڭ ىشىندە ول وسى وقۋ ورنىنىڭ ينفەكتسيالىق اۋرۋلار كافەدراسىنىڭ ەمحانالىق ورديناتۋراسىندا قىزمەتكە قالدىرىلدى. ەڭبەك جولىن باستاعان ءساتتەن عىلىمي-زەرتتەۋ جانە ۇستازدىق قىزمەتتى قاتار الىپ ءجۇردى.
قۋاندىق دۇيسەن ۇلىنىڭ ەڭبەك پەن عىلىم جولىنداعى ەسەلى ەڭبەگى, ازاماتتىق تۇلعاسى جايلى زامانداستارى, ارىپتەستەرى جانە ءشاكىرتتەرى ەرەكشە ىقىلاسقا تولى پىكىر ءبىلدىرگەن. سونىڭ ءبىرى قازاقستان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, پروفەسسور ناماز ءىزىمبەرگەنوۆ: “تۇسىنگەن ادامعا قۋاندىق وسى ينستيتۋتتىڭ ينتەللەكتۋالدىق التىن قورىنا جاتاتىن, ونىڭ مورالدىق دارەجەسىن ارقالاۋشى ءدىڭگەكتەرىنىڭ ءبىرى ەدى”, دەپ ونىڭ اتقارعان قىزمەتىنە, ازاماتتىق تۇلعاسىنا جوعارى باعا بەرگەن. ول قۋاندىق ومىرگە قازاقتىڭ قارا بالالارىنىڭ ءبىرى بولىپ كەلىپ, مىنا دۇنيەدەن تەك قانا اۋىل-ايماعى ەمەس, ءدۇيىم ەل ماقتان ەتكەن, ەل دامۋىندا ءوزىنىڭ بەلگىلى ورنى, ونىڭ يگىلىگى ءۇشىن ارقالاعان جۇگى بار ابزال ازامات بولىپ وتكەنىن جازعان. “قۋاندىق ءدۇيسەن ۇلى مەديتسينا عىلىمىنىڭ ەڭ كۇردەلى تاراۋلارىنىڭ ءبىرى بولىپ ەسەپتەلەتىن جۇقپالى اۋرۋلار سالاسىندا بەلگىلى عالىم. عالىم بولعاندا قانداي! كوپتىڭ ءبىرى ەمەس, ءبىرەگەيى, بۇكىل وداققا بەلگىلى عالىمدار گەورگي رۋدنەۆ, ەۆگەني بەلوزەروۆ سياقتى مايتالمانداردان ءوزىنىڭ ءادىل باعاسىن العان ازامات ەدى. ونىڭ عالىمدىق ەرەكشەلىگى – اۋەلى جۇمىستى ىستەپ الىپ, ونىڭ ناتيجەسىن تاجىريبەدە مۇقيات تەكسەرىپ بارىپ قانا جاريالايتىن. اقتوبە وبلىستىق اۋرۋحاناسىندا ادەيى ەمدەۋ لابوراتورياسىن ۇيىمداستىرىپ بولىپ, ەندى دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا جازىپ جاتقاندا ءومىردەن ءوتتى. سوندىقتان ونىڭ دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن كىتاپحانالاردان تابا المايسىز. ونى ىزدەگەن وقۋشى وبلىستىق اۋرۋحانانىڭ ءىس-ءتاجىريبەسىنەن, اپاتتان امان قالعان سىرقاتتاردىڭ ومىرىنەن تابادى. پروفەسسور دۇيسەنوۆتىڭ قازاسى كازاق مەديتسينا عىلىمى ءۇشىن اۋىر سوققى بولىپ سانالادى. قۋاندىق تاماشا دارىگەر ەدى. ەلدە دارىگەر كوپ قوي. ال قۋاندىق سىرقاتتار ادەيى ىزدەپ كەلىپ ەمدەلەتىن دارىگەر ەدى”, دەپ تەبىرەنە وتىرىپ ەسكە العان.
ق.دۇيسەن ۇلىنىڭ جان دوسى, مەديتسينا ينستيتۋتىنىڭ ساۋلەلىك انىقتاۋ جانە ساۋلەلىك ەمدەۋ كافەدراسىنىڭ دوتسەنتى تەمىرحان سۇلتانوۆ قازاقى اۋىلدان شىقسا دا, قۋاندىقتىڭ جوعارى وقۋعا تۇسكەن سوڭ, ورىس ءتىلىن جەتە يگەرىپ العانىن, كەيىن مەديتسينا سالاسىندا شاكىرتتەرگە ءدارىستەر وقىعاندا ويىن جەڭىل دە تۇسىنىكتى جەتكىزە الاتىن قابىلەتىنە تالاي جانداردىڭ تاڭ قالعانىن اتاپ وتكەن. ونىڭ ءوز جولداستارى مەن ارىپتەستەرىنىڭ, اعايىن-تۋمالارىنىڭ اراسىندا وتە ابىرويلى ازامات ەكەنى, ينستيتۋتتا, ءتىپتى قازاقستاندا ۇلكەن عالىم-ينفەكتسيونيست ەكەندىگى بارشامىزعا ءمالىم. سونىمەن قاتار قۋاندىقتىڭ شەبەر دومبىراشى ەكەنىن ايتا كەلىپ: “مەنىڭ كەيدە تاڭ قالاتىنىم دۇرىس شىقپايتىن دومبىرالار دا قۋەكەڭنىڭ قولىندا كۇمبىرلەپ, بويدى ەرىكسىز بيلەپ الىپ كەتەتىندىگىندە. قۋاندىق دومبىرانى كوبىنەسە جۇمىستان شارشاپ كەلگەن كەزدە ودان ءوزى ەرەكشە ءنار الاتىنداي كۇمبىرلەتىپ تارتسا, كەيبىر جاعدايلاردا جۇرتشىلىقتىڭ سۇراۋىمەن ءوزىنىڭ بارلىق ورىنداۋ شەبەرلىگىن پايدالانىپ, وتە شەبەرلىكپەن كۇي تولعاعاندا تىڭداۋشى قاۋىم كۇيدىڭ تەرەڭ تولعانىسىنا قالاي ەرىكسىز بەرىلىپ كەتكەندىگىن اڭعارماي دا قالاتىن ەدى”, – دەيدى.
مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ىدىرىس الماباەۆ ستۋدەنتتىك جىلدارىنداعى قۋاندىق دۇيسەن ۇلىنىڭ تاعىلىمىن بىلاي ەسكە الادى: ء“وزى ءبىراز ويلانىپ وتىردى دا جاعدايىمىزدى بىلۋگە كوشتى. ءبىز وعان قازاق مەكتەبىن ءبىتىرىپ كەلگەندەرگە وقۋدىڭ قيىنعا سوعىپ جۇرگەنىن, كوپ تەرميندەرگە تۇسىنبەي جۇرگەنىمىزدى جانە دە ورىس ءتىلى مەن لاتىن ءتىلى بىردەي تۇسىنىكسىز ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتىك. سول كەزدەگى بىزگە ايتقان اعالىق قامقورلىق ءسوزدەرى ءالى ەسىمدە: “تەك ەڭبەكپەن عانا تالاي شىڭداردى الاسىڭدار”,- دەگەنى بىزگە قامشى بولىپ, قينالعان شاقتاردا ءبىراز سۇيەۋ بولدى. جىلدار ءوتىپ جاتتى, ءار بارعان جاڭا كافەدرادان اقجارقىن ءجۇزدى, جايدارى وقىتۋشىنى كەزدەستىرسەك دەگەن وي مازالاپ ءجۇردى. بىراق ونىڭ ءساتى 1972 جىلى ينفەكتسيالىق اۋرۋلار كافەدراسىنا كەلگەنىمىزدە ءتۇستى. ارتقا قايىرعان قالىڭ بۇيرالاۋ قويۋ قارا شاشى كەڭ ماڭدايلى جارقىن ءجۇزىن ەرەكشە بەينەلەگەندەي. الدىڭعى 1- كۋرستا كەزدەسكەنىمىزگە قاراعاندا ەسەيگەنى, ءبىلىم شىڭىن مەڭگەرگەنى, ءوزىنە-ءوزى سەنىمدى مامان بولعانى ايقىن كورىنىپ تۇردى. ءدارىستى ەكپىندەتىپ وقىپ, جۇقپالى اۋرۋلاردى قان مايدان ەتىپ سۋرەتتەپ, ال ءوزى سول مايداننىڭ ساربازى ەكەنىن كورسەتە ءبىلدى. تاجىريبەلىك ساباق, كوبىنەسە اۋرۋ جانىندا وتكەندىكتەن, ءبىز قۋاندىق دۇيسەن ۇلىنان ءدارىگەر ادەپتىلىگىن, مەيىرىمدىلىگىن جانە ءار دەرەككە ەرەكشە كوڭىل ءبولۋ كەرەك ەكەنىن تۇسىندىك. “حيرۋرگ بولامىز” دەگەن ءبىرازىمىز جۇقپالى اۋرۋدىڭ مامانى بولعىمىز كەلىپ كەتتى. وسى كافەدرادا وقىپ, پروفەسسور ق.د. دۇيسەنوۆتەن ءدارىس الىپ ءجۇرىپ العان قورىتىندىمىز ءپاندى مەڭگەرۋ ءۇشىن, وقىتۋشىنى ءسۇيۋ قاجەت ەكەندىگى بولدى. ينستيتۋتتى بىتىرگەن سوڭ قۋاندىق ءدۇيسەن ۇلىمەن 20 جىلدان استام ۋاقىت بىرگە ەڭبەك ەتكەندە ونىڭ سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى, ناعىز ۇلتجاندى ازامات ەكەنىنە كوزىم جەتتى.
قۋاندىق دۇيسەن ۇلى ءوز ءتىلىمىزگە, قازاق حالقىنىڭ سالت-داستۇرىنە ەرەكشە سۇيىسپەنشىلىكپەن, ستۋدەنتتەر مەن جاستارعا قۇرمەتپەن قاراۋشى ەدى. پروفەسسور ق.د.دۇيسەنوۆ قانداي جاعدايدا بولماسىن تۋرا ويىن اشىق كورسەتىپ, تىڭداۋشىعا انىق جەتكىزەتىن. ينستيتۋت ءماجىلىستەرىندە ءسويلەگەن سوزدەرى ناقتى, تاقىرىپتان اۋىتقىماي كوكەيدەن شىعاتىن. ال جەكە ادامعا قاتىستى قيىن سۇراقتى تالقىلاعاندا بارىنشا شىنشىل بولىپ, قارالىپ وتىرعان جاعدايدىڭ باستى سەبەپتەرىنە وبەكتيۆتى ساراپتاما بەرەتىن. سوندىقتان ول كىسىگە وكپەلەگەن ءارىپتەستەردى, ءوز باسىم, كەزدەستىرگەن جوقپىن.
اتا قازاق ءوزىنىڭ ازاماتتارىن باعالاعاندا “سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى” دەپ قاراعان. قۋاندىق دۇيسەن ۇلىن ەسكە العاندا ونىڭ عىلىمداعى جەتىستىكتەرى مەن ۇستازدىعى, ۇيىمداستىرۋشىلىق قاسيەتتەرىمەن قاتار باسقا دا قىرلارى مەن سىرلارىن ايتپاۋعا بولمايدى. ونىڭ ونەرگە دەگەن ىقىلاسى وزگەشە ەدى. ول دومبىرا ونەرىن ەرەكشە دارىپتەيتىن. دومبىرا تارتقانى تالاي كىسىلەردى تاڭ قالدىرىپ, ولاردىڭ جان-جۇرەگىن تەبىرەنتكەنى كوز الدىمىزدا. كيىم كيىسى, ءجۇرىس-تۇرىسى دا ەرەكشە بولاتىن. ول كىسى اۋديتورياعا كىرىپ كەلگەندە, وزىمەن بىرگە جاقسى كوڭىل-كۇيدى الا كەلەتىن”.
اتتەڭ, قۋاندىق دۇيسەن ۇلىنىڭ جارقىن عۇمىرى قىسقا بولدى. 1994 جىلى دۇنيەدەن وزدى. بۇگىندە 70-كە تولىپ ارامىزدا جۇرسە, قالاي جاراسار ەدى. دەگەنمەن ارتىندا ەلگە جاساعان ەڭبەگى, حالقى قۇرمەتپەن ەسكە الىپ وتىراتىن ارداقتى ەسىمى, وردالى وتباسى, ۇلاعاتتى ۇرپاعى قالدى. اكەسىنىڭ جولىن قۋعان سۇيىكتى قىزى امانگۇل قۋاندىققىزى مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, س.ج.اسفەندياروۆ اتىنداعى قازۇمۋ-دىڭ ينفەكتسيا جانە تروپيكالىق اۋرۋلار كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى.
ق.دۇيسەن ۇلى الىس ساپارلارعا شىققاندى جانى قالاعان. قىزىنىڭ ايتۋىنشا, سول كەزدەگى كەڭەس وداعى قۇرامىنداعى كوپتەگەن ايگىلى قالالاردا بولىپ, ولاردىڭ تاريحىمەن تەرەڭىرەك تانىسىپ, ساۋلەتتى عيماراتتارىن, مۇراجايلارىن تاماشالاعان. ءىسساپاردان ورالعاندا جاقىن-جۋىقتارىنا, كورشى-كولەمدەرىنە كورىكتى كىتاپتاردى, ادەمى فوتوسۋرەتتەردى, ءار ءتۇرلى مۇسىندەر مەن بازارلىقتاردى قۋانا-قۋانا ۇلەستىرەتىن بولعان. الايدا, ءار ادامعا ءوزىنىڭ تۋعان جەرى ىستىق قوي. دارىگەر عالىم دەمالىسقا شىققاندا تۋعان جەرى بايعانين اۋدانىنا جانە سۇيىكتى جارى نۇرجامال سيسەنقىزىنىڭ تۋعان جەرى – باتىس قازاقستان وبلىسىنا ارنايى بارۋدى داستۇرگە اينالدىرعان.
امانگۇل قۋاندىققىزى ءوز ەستەلىگىندە ەم ىزدەگەن ادامداردىڭ ۇيگە تولاسسىز كەلىپ جاتاتىنىن, تانىمايتىن ادامداردى دا اكەسى قاباق شىتپاي قارسى الىپ, ەمدەپ, ۇيىندە جاتقىزىپ, بار قامقورلىعىن جاسايتىنىن اڭگىمەلەپ بەردى. ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلىندا ءوزىنىڭ ماماندىعىن تاڭداعان قىزىنىڭ كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاعان ءماجىلىسىنە قاتىستى. وتباسىن ارداق تۇتىپ, قىزمەتىن باعالاي بىلگەن قۋاندىق دۇيسەن ۇلى كوڭىلى شاتتانىپ: “مەن شىن مانىندە باقىتتى اداممىن!” دەپ ايتادى ەكەن.
ءبىز بىلەتىن, ەل قۇرمەتتەگەن پروفەسسور قۋاندىق دۇيسەن ۇلى وسىنداي جان ەدى. قىزمەتتەس بولعان ءارىپتەستەرى, تۋىستارى مەن جولداستارى ق.دۇيسەنوۆتىڭ ادامگەرشىلىك اسىل قاسيەتتەرىن جوعارى باعالايدى. “قازاقتىڭ جىگىتى وسىنداي!” دەپ وزگە ەلگە كورسەتسە, ەشقانداي قىسىلماي, بار سەنىمدى اقتاپ شىعاتىن ازامات ەدى. ونىڭ كوپتەگەن شاكىرتتەرى بيىك بەلەستەردى باعىندىرىپ, عىلىم جولىندا ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتتى. “ارتىنا ىزگىلىكتەن ءىز قالدىرعان” جاننىڭ ءبىرى – قۋاندىق دۇيسەنوۆ.
مەيرامبەك قۇرمانعازين, م.وسپانوۆ اتىنداعى باتىس قازاقستان مەملەكەتتىك
مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ينفەكتسيالىق اۋرۋلار كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى. اقتوبە قالاسى.